Oostenrijk: Zentralfriedhof in Wenen, groot en voor iedereen

Door Asmay gepubliceerd in Religie en levensbeschouwing

880941ceb0a4ddef9ce19fa9d9c1f062_medium.Het Zentralfriedhof in Wenen is met een oppervlakte van 2,5 km2 de op één na grootste begraafplaats van Europa. (De grootste niet-militaire begraafplaats van Europa en zelfs van de wereld is die van Ohlsdorf bij Hamburg in Duitsland.)

Het terrein, dat diverse kerk- en tempelruimten heeft en een grote opbaarhal kent, telt ruim 300.000 graven, waarin circa 3 miljoen mensen begraven zijn. Daaronder bevinden zich ook vele nationale en internationale beroemdheden uit vooral de muzikale wereld: van Beethoven tot Schubert en van Udo Jürgens tot Falco.

Achtergrond van het Zentralfriedhof in Wenen

Buiten de stad

97af711c573597798f1fe3636447748e_medium.In 1784 voerde de toenmalige Oostenrijkse keizer Joseph II enkele nieuwe wetten in – de zogenaamde ‘Josephinischen Reformen’ – omtrent begraven en begraafplaatsen. Zo wilde hij geen begraafplaatsen meer binnen de stadsgordel: deze dienden verplaatst te worden buiten de ‘Linienwall’, het gebied tussen Wenen en de erbuiten gelegen dorpen en voorsteden. Er werden daarom vijf nieuwe begraafplaatsen buiten Wenen ingericht, namelijk het Sankt Marxer Friedhof, het Hundsturmer Friedhof, het Matzleinsdorfer Friedhof, het Währinger Friedhof en het Schmelzer Friedhof.

Spaarzaam met grond en middelen

15b6cd0f38d060f23ece2bb244de2a80_medium.Verder beval de keizer dat begrafenissen ‘spaarzaam en functioneel’ dienden te verlopen. Er werd voortaan in lagen boven elkaar begraven om ruimte te sparen. Een andere vinding was de zogenaamde ‘Klappsärge’: een herbruikbare lijkkist. De onderkant ervan kon namelijk worden opengeklapt, waardoor de in een lijkwade gewikkelde dode uit de kist in het gedolven graf viel en de kist kon worden hergebruikt. Er kwamen echter zoveel protesten vanuit de Weense bevolking over deze ‘goddeloze’ teraardebestelling, dat de keizer de ‘Klappsärge’ na een half jaar afschafte.

Sterke bevolkingsgroei Wenen

22a4c8248a4a7a9873b16a8e867b5243_medium.Halverwege de 19e eeuw bleek de Weense bevolking (en daarmee ook het aantal doden) zo sterk te zijn toegenomen, dat de vijf Weense begraafplaatsen aan hun maximale capaciteit raakten.

Links: Zentralfriedhof, inmiddels door uitbreiding Wenen weer aan de rand van de stad.

De gemeenteraad besloot in 1863 een nieuwe, veel grotere begraafplaats aan te laten leggen, ver buiten de stad, waar men tot ver in de toekomst mee vooruit zou kunnen.

Een nieuwe insteek was, dat het tot dan geldende monopolie van de Rooms-katholieke kerk op het aanleggen en houden van begraafplaatsen werd opgeheven. De weg was nu voor iedere gemeente vrij om zelf met eigen financiële middelen een begraafplaats in te richten.

Plaats en aanleg Zentralfriedhof

8ccc3d08036336e40661d7298e4b4e15_medium.Maar waar? In 1869 koos men voor een groot stuk land bij Kaiserebersdorf en twee kleinere stukken bij Simmering. Voor de aanleg van de begraafplaats werd in 1870 een ontwerpwedstrijd uitgeschreven.

Rechts: Evangelische kerk.

Het Duitse architectenteam van Karl Jonas Mylius en Alfred Friedricht Blunstschli uit Frankfurt wist de jury met hun ontwerp te overtuigen en in 1871 werd met de aanleg begonnen.

In 1874 was het nieuwe Zentralfriedhof klaar. Omdat de andere vijf begraafplaatsen overvol waren (het Sankt Marxer Friedhof sloot in 1872), waren de eerste begrafenissen op het Zentralfriedhof al een jaar vòòr de officiële opening (1 november 1874) een feit.

Religieuze perikelen Zentralfriedhof

469ff078bb719ded5e3c8b1d76446e7f_medium.Dat de gemeenteraad de nieuwe begraafplaats voor iedereen en voor alle religies wilde openstellen, was een enorm twistpunt voor de Rooms-katholieke kerk.

Links: gerestaureerd graf op Oude Joodse begraafplaats.

Toen de Joodse gemeenschap (voor veel geld) een eigen stuk in het westen van het Zentralfriedhof bleek te hebben aangekocht, steeg de verontwaardiging tot ongekende hoogte. Moest men als katholiek nu naast een Joodse begraafplaats rusten? Destijds nog ongehoord.

86574bbb09e58738c444e484fb6e1467_medium.Een climax werd bereid, toen bekend werd dat de nieuwe begraafplaats niet met een Rooms-katholieke zegen zou worden ingewijd. Na enkele verhitte gesprekken tussen de Weense gemeenteraad en de top van de Weense clerus, werd uiteindelijk overeengekomen dat een kerkelijke inwijding op een gedeelte van de begraafplaats in stilte zou plaatsvinden, zonder dat men overigens verder kon tornen aan de openstelling voor alle religies.

d9b0dc0cfe6e783c9013c346067532bb_medium.Van aanvang af wilde men de begraafplaats openstellen voor iedereen. Dat resulteerde in een zestal specifiek religieuze afdelingen op de verder overwegend Rooms-katholieke begraafplaats:

  • Boeddhistisch
  • Evangelisch
  • Islamitisch (oud, nieuw en Islamitisch-Egyptisch)
  • Joods (oud en nieuw)
  • Orthodox (Russisch en Grieks) - rechts: Lazarus-kerk
  • Mormoons.

Zentralfriedhof - aanloopmoeilijkheden

Het Zentralfriedhof was vòòr de aanleg al niet geliefd onder de bevolking en dat werd er na de opening niet beter op. Er werd wel begraven (elders was geen plek), maar verder kwam men er nauwelijks. Dit kwam vooral door:

  • De begraafplaatsd435c3c34d8ddbf0744486c97689c627_medium. bood een troosteloze aanblik, vooral omdat men de beplanting (die heden welig tiert) zeer karig had aanlegd.

  • De bouw van de vele religieuze en niet-religieuze gebouwen op de begraafplaats verliep traag, zodat vele gedeelten eruit zagen als een bouwput.

  • Omdat het Zentralfriedhof destijds zover buiten Wenen was aangelegd, was het dodenvervoer problematisch. De honderden doden per week moesten met paard en wagen de lange reis vanuit Wenen door de omliggende dorpen maken. Dorpbewoners protesteerden hevig tegen deze constante sombere dodenstroom. In de winter bleven de wagens regelmatig in de sneeuw steken en konden alleen met veel moeite de begraafplaats bereiken.

  • Ook 1b27e7660dd522bb93d543ea19caa20e_medium.bezoekers moesten een lange en moeizame reis ondernemen om er te komen (er was nog geen spoorverbinding). In oktober 1874 (nog vòòr de opening) vatte een Weense krant deze kritiek samen als: “Eine Stunde Fahrzeit, zwischen Schlachthäusern und Heide und Bauern, und wofür?”

Zentralfriedhof meer aantrekkelijk?

Om het negatieve beeld van de begraafplaats te keren en het geheel aantrekkelijker te maken, kwam de Weense gemeenteraad met een aantal oplossingen.

Eregraven

094bc61f2abd97bff0bea586ec0c2c5b_medium.In 1881 besloot men om een ereveld aan te leggen voor historisch en cultureel bekende, geliefde en beroemde overledenen.

Hiervoor werden de stoffelijke resten van diverse prominenten (waaronder Brahms, Beethoven en Schubert) elders opgegraven en op het Zentralfriedhof weer bijgezet.

e39cbdf94cd880957581be877848268c_medium.6cade124e64dcaf2fbca9b6946e9713f_medium.03ec936ea6a3d4142cf89a1d924b7689_medium.

 

 

 

 

 

 

V.l.n.r. graven van Brahms, Beethoven en Schubert.

Tegenwoordig telt het Zentralfriedhof vele graven van nationaal en internationaal bekende doden uit vooral (maar niet uitsluitend) de muziekwereld, zoals Joseph Lanner, Joseph Strauss, Johann Strauss Sr, Johann Strauss Jr, Franz von Suppé, Robert Stolz en meer recentelijk ook Udo Jürgens, Fatty George en Falco.

faa7794c1950c5e41bb8044257245413_medium.ecaa69983659a8d6343b17f5c76ac603_medium.a9df1bf72432ed9aef9aa7c9f0f8ecb9_medium.

 

 

 

 

 

 

 

V.l.n.r. graven van Udo Jürgens, Fatty George en Falco.

In Oostenrijk is het zeer gebruikelijk om graven van prominenten te bezoeken. Zo trekt de uitvaart van een president of (pop-) artiest standaard vele duizenden belangstellenden en ook nadien wordt het graf veelvuldig bezocht.

Centraal gelegen kerk

b4b946b73d834840e1d690b04eff6b97_medium.In 1910 werd het Zentralfriedhof een kerk rijker. Na (opnieuw) een ontwerpwedstrijd mocht winnaar Max Hegele zijn visie bouwen. Het werd de Friedhofskirche zum heiligen Karl Borromäus, die de begraafplaats voor bezoekers aantrekkelijker moest maken.

(Onder de Weners stond de kerk overigens lang bekend als de Karl Lüger Gedächtniskirche, omdat voormalig Weens burgemeester Karl Lüger hier werd bijgezet.)

Dodenvervoer

30c45e9ccdba47146e16388a28fe59bd_medium.Een oplossing voor het dodenvervoer naar het Zentralfriedhof was niet gauw gevonden. Voorstellen en plannen waren er genoeg, maar de meesten verdwenen in de prullenbak. Paard en wagen bleef gehandhaafd tot 1918, toen paarden schaars werden door de Eerste Wereldoorlog en er een trambaan (lijn 71) naar de begraafplaats werd aangelegd. Het dodenvervoer werd nu hiermee uitgevoerd. Vanaf 1925 zette men meestal kleine vrachtwagens in en werden meerdere lijkkisten per keer vervoerd. Tegenwoordig worden over het algemeen lijkauto’s gebruikt.

Crematorium

800494b20486366bb3e3d6406a0f2937_medium.In 1921 besloot een progressieve Weense gemeenteraad tot de bouw van een Feuerhalle (crematorium) op het terrein bij Simmering. In december 1922 was de opening, ondanks felle protesten uit niet alleen de Rooms-katholieke kerk, maar ook de Oostenrijkse regering bij monde van minister van sociaal bestuur Richard Schmitz, die de opening verbood. De Weense burgemeester, Jakob Reumann, werd zelfs voor het gerecht gedaagd. Het gerecht oordeelde echter, dat Reumann een 'niet-strafbare gerechtelijke dwaling had begaan' en de Feuerhalle bleef in bedrijf. Het duurde tot 1964 voordat het Vaticaan zijn gelovigen in Wenen officieel toestemming gaf voor een crematie in de Feuerhalle.

Zentralfriedhof - Tweede Wereldoorlog

Na stevige dreiging en druk vanuit Nazi-Duitsland, sloot Oostenrijk zich vanaf 12 maart 1938 bij het Duitse Rijk aan. Tijdens de tegen de Joodse bevolking gerichte Reichskristallnacht (9 november 1938) werd ook de Joodse ceremoniehal op het Zentralfriedhof opgeblazen en talrijke graven verwoest.

a75f88b4b61191732515992e1a1f6dec_medium.Vanaf 1938 tot 1945 werden honderden verzetsstrijders, politieke gevangenen en deserteurs uit de Duitse Wehrmacht door het nazistische Wiener Landesgericht veroordeeld en ter dood gebracht. Zij werden vervolgens in stilte in massagraven op het Zentralfriedhof begraven. Enkele jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog werden deze massagraven met slechts enkele gedenktekens tot monument van de stad Wenen verklaard (Gruppe 40). Het Zentralfriedhof bevat overigens meer massagraven, onder meer met honderden slachtoffers van bombardementen op en rond Wenen.

In 1943-44 werd de begraafplaats, die toen omringd werd door een aantal strategisch belangrijke industrieën, zelf ook meerdere malen gebombardeerd. In april 1945 kwam het in de Slag om Wenen zelfs tot felle gevechten op en rondom het Zentralfriedhof tussen Duitse eenheden en het Russische leger.

Zentralfriedhof - wederopbouw

4e943901069c7c6a9ec8ac1a8bc53ba8_medium.Toen men er na de Tweede Wereldoorlog de schade opmaakte, bleek het Zentralfriedhof 550 bomkraters te tellen. 12.000 graven waren verwoest. De koepel van de Karl-Borromäus-Kerk was door een brandbom vernield en ook andere gebouwen hadden aanzienlijke schade opgelopen.

De wederopbouw was een enorm karwei. In de jaren 1950 werden de Karl-Borromäus-Kerk en enkele andere gebouwen hersteld of weer opnieuw opgebouwd. Tot in de jaren 1990 was men echter bezig met de restoratie van de talrijke beschadigde graven op vooral de oude Joodse begraafplaats. De plek van de opgeblazen en afgebroken Joodse ceremoniehal heeft men tot op de dag van vandaag als herinnering opengelaten.

d845a276d2b159016ba87b4a4709d2aa_medium.Het Zentralfriedhof bevat tegenwoordig grote delen met een open park- tot dicht bosachtig karakter. Vooral in de bosachtige secties zijn zogenaamde natuurbegrafenissen (in groepen rondom bomen) tegenwoordig bijzonder populair.  In de vroegere uren kan men hier tussen de zerken vele vogels, konijnen, vossen en zelfs reëen aantreffen.

Zentralfriedhof - bereikbaarheid

7592f487442fba62a4da5b7dddc28174_medium.Omdat de begraafplaats zo uitgestrekt is, liggen er diverse wegen en mag men met de auto over het terrein rijden. Voor mensen zonder auto is sinds 1971 een buslijn (106) over het Zentralfriedhof beschikbaar.

 

ASMAY.

© 2020 Foto's: Asmay, Office.microsoft.com, Pixabay.com, Wikimedia Commons.

 

Zie verder ook:

https://asmay.wordpress.com/

 

23/09/2020 11:34

Reacties (7) 

1
25/09/2020 16:21
Heb het niet zo op begraafplaatsen. Maar ik vind dit wel een heel mooi en leerzaam artikel.
1
23/09/2020 19:28
Een heel stuk geschiedenis op één plek...
Ben er nooit geweest - wel in Hamburg-Ohlsdorf, en natuurlijk Arlington. Dat is ook indrukwekkend.
1
23/09/2020 13:45
Wat een geschiedenis kan er achter een begraafplaats zitten! Vooruitstrevend dat destijds al alle religies welkom waren.
1
Asmay tegen ZiaRia
23/09/2020 13:46
Dat was het zeker gezien Oostenrijk (toen en nu) overwegend Rooms-katholiek is.
1
23/09/2020 13:40
Wel in Wenen, maar nooit op deze begraafplaats geweest. Interessant om te lezen hoe een en ander ontstond.
1
23/09/2020 13:39
Leuk artikel. Veel informatie over zaken waar ik niets van afwist.
1
23/09/2020 13:36
Falco, de Oostenrijkse rocker ... dat brengt leuke herinneringen boven. Mooi artikel.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert