Voelbare verwantschap - een reis naar orang-oetans op Sumatra

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Persoonlijke ervaringen

Een reis naar het orang-oetan opvangcentrum op Sumatra. Een tocht door de jungle en dan oog in oog met een van onze naaste verwanten, in het wild. Een blik in hun ziel. Zolang het nog kan.


 
Voelbare verwantschap
 


In 1996 was ik voor het eerst in Indonesië, het land waar mijn moeder is geboren. Ik had er al jaren van gedroomd. Eigenlijk hoopte ik dat we met de hele familie zouden gaan. Maar het kwam er niet van. Tot dit jaar. Een vriendin had er zes maanden onderzoek gedaan, ik hielp haar met haar onderzoekverslag en zij vertelde dat ze heimwee had. Ze keek me dan aan met grote felblauwe ogen en ik probeerde me voor te stellen hoe ze daar had geleefd en wat ze achter had gelaten. Ze vertelde me veel en ik kende uiteraard haar verslag van haver tot gort. Maar tussen persoonlijke verhalen en een sociaal-geografisch onderzoeksrapport zat een grote, voor mij onbekende wereld. Haar vader vond het niet zo’n goed idee als ze in haar eentje terug zou gaan. Nou…daar wist ik wel een oplossing voor. En voor mij had het ook zijn voordelen. Niet alleen bijzonder leuk gezelschap, maar ook een goede gids en uitstekende tolk. Ik heb dan wel Indisch bloed door de aderen stromen, maar de taal sprak ik niet. Los van wat scheldwoorden en culinaire termen dan.

e60ddc074b03cc060afaadc139b8737f_medium.

Ik kwam aan op het vliegveld van Ujung Pandang, het oude Makassar, de derde stad van Indonesië op het eiland Sulawesi of Celebes, voor de kolonialen onder ons. We namen een busje naar het dorpje Malino, waar mijn vriendin haar onderzoek had verricht. We zijn daar een week gebleven. In die week maakte ik kennis met de mensen en hun cultuur, hun taal en hun leefomgeving. Het was heel anders dan ik had gedacht. Overweldigend anders.
Wat wist ik nou van Indonesië? Verhalen uit de oorlog en de bersiap-tijd. De stille kracht van Couperus. Orpheus in de dessa. Mijn oudoom, die een spoorlijn in Birma ‘mocht’ aanleggen. Mijn grootvader die hetzelfde had 'mogen' doen bij Pakan Baru. Verhalen over die mooie tempo dulu, op familiefeesten gehoord van diverse oude tantes. In en in sentimenteel en vol heimwee en mysterie. Ja, ik zou het voelen, mijn roots, als ik er eenmaal was. Dat verzekerden ze me allemaal. En dan werd er ouderwetse krontjong-muziek gespeeld door een bandje van sentimentele Ambonezen. Maar ik wist zeker dat een rationele westerling als ik geen last zou krijgen van vals sentiment. En het voelen van mijn roots? Welke roots? Ik was toch voor 7/8 een Nederlander, een orang Belanda?

dbca7e360f1ffb377464365ef84a5820_medium.

En daar zat ik dan, achter op een motor, terwijl de tranen over mijn wangen stroomden. Ik werd volledig overweldigd door de schoonheid van dit land, de uitbundige natuur, de geuren, de geluiden. Het voelde als thuiskomen, na een jarenlange reis. Als een soort Odysseus. Het was alsof alles me toeschreeuwde dat ik hier thuishoorde, terwijl ik wist dat dit niet kon. Ja, ik voelde inderdaad mijn roots, maar ik voelde me met name ontworteld. Mijn emotionele kant, die ik jarenlang had onderdrukt, barstte open als een vulkaan en nam bezit van me. Ik voelde een diepe verwantschap met het land maar wist niet meer wie ik zelf was. Een groot deel van mijn vakantie leefde ik in een vreemde roes.
De laatste twee weken brachten wij door op het eiland Sumatra. Via Padang, Bukittinggi en het Toba-meer zouden we naar Medan gaan, om van daaruit terug te vliegen naar Nederland. Maar voor Medan zouden wij een bezoek brengen aan Park Nasional Gunung Leuser, bij het dorpje Bukit Lawang. In dit nationaal park worden orang-oetans, gered uit gevangenschap, geleerd om zich in het wild te handhaven. En daar wachtte me een tweede openbaring.

ab333f97f294a362e98431d3e7096ee6.jpg

Die ochtend voelde ik me uitstekend. Ik was in mijn eentje wat winkeltjes gaan bezoeken en merkte ineens dat ik nog nauwelijks Engels sprak, maar ‘gewoon’ Indonesisch, zij het met handen- en voetenwerk. Ik had me rot gelachen om de drie Engelse meisjes naast ons huisje. Ik zat op de veranda wat passievruchten te eten en ik hoorde dat zij vonden dat ik dit wel heel erotisch deed. Tja, het sappige vruchtvlees heb ik er inderdaad gewoon uitgelikt. Ik keek ze aan met een blik die ze in Indonesië ‘nakal’ (=stout) zouden noemen. Het schaamrood steeg ze tot ver boven de oren…

40ba5c8e0b14e321e18f767580328e55.jpg

’s Middags liepen we door het oerwoud. Onze gids sprak Engels, maar wij tweeën kregen extra tekst en uitleg in het Indonesisch. Ik herinner me een orang-oetan vrouwtje met kind, hoog in een boom, die ons probeerde te verjagen met uitzinnige en bizarre keelklanken. En plotseling hoorde ik zware flapgeluiden. Alsof vliegers vleugels nadeden. Drie grote en uiterst zeldzame neushoornvogels vlogen boven ons hoofd. Volgens de gids was dit een uniek moment. En ineens moesten we vluchten. In dit deel van het oerwoud leefde namelijk een zekere Mina, een orang-oetanvrouwtje dat een bloedhekel aan mensen had. Een week eerder had ze een Engelse toerist in zijn borst gebeten. Ik wist hoe sterk zo’n aap kon zijn en hoe groot haar tanden, dus toen zij omlaag kwam, renden wij zo hard we konden. Wat niet al te snel is, in een dichtbegroeid bos met een ondergrond van gladde modder en rottende bladeren. Toch lukte het.
Even later kwam een ander vrouwtje omlaag. Ze ging op ooghoogte hangen en keek ons recht aan. Met haar hand raakte zij de onze aan, haar harde kalkachtige nagels gleden teder over onze huid. De blik in haar ogen was van een diepe rust en vrede, ze zoog mijn blik naar binnen. En ik voelde een diepe verwantschap met een ander wezen. Een wezen dat mijn taal niet sprak, een wezen dat mijn soort niet was. En natuurlijk heb ik in dierentuinen vaker orang-oetans gezien, maar dit was anders. Ik keek in haar ziel en voelde de miljoenen jaren evolutie tussen ons vervagen. Een blik van herkenning. Een soort thuiskomen.

d9355299d2a06145bd632ed7d8ed9b34_medium.

Ik heb Biologie gestudeerd. Ik weet dat tussen mens en chimpansee ongeveer 99% van het DNA identiek is. Meer dan tussen een paard en een ezel. De orang-oetan staat iets verder van ons af, maar de verwantschap is overduidelijk. Ik wist het, maar nu vóelde ik het ook. Nu doet het pijn als ik lees dat Bukit Lawang in 2004 overstroomd werd. Veroorzaakt door erosie, door het illegaal kappen van oerwoud, ook in het nationaal park. Nu doet het pijn als ik lees dat het leefgebied van deze prachtige verwanten op Sumatra en Kalimantan jaarlijks kleiner wordt. Wij mensen hebben grote hoofden en platte gezichten. Net als jonge mensapen. De bioloog in me weet dat dit een gevalletje van neotenie is, het vasthouden van "kinderlijke" eigenschappen in volwassen vorm. Mensapen zien ons waarschijnlijk als hele grote kinderen. Wordt het niet tijd dat we ons als volwassenen gaan gedragen?

698e02190c8b43dbfb8c185ad27314c4_medium.

*geschreven in 2012*

13/01/2020 09:23

Reacties (12) 

1
13/01/2020 23:35
Apen zijn slimmer dan de mens! Mooi en leerzaam!
25/01/2020 23:06
Nee, dat zijn ze beslist niet. Het is wel interessant om te zien hoe apenintelligentie zich manifesteert. Laat een baviaan in de spiegel kijken. Hij heeft geen idee dat hij het zelf is. Een chimpansee weet het drommels goed.

Professor van Hooff kon daar schitterend over vertellen.
1
25/01/2020 23:43
Ik zag vanavond op Arte een docu over een grote troep oorlogszuchtige chimps...
Het is beangstigend hoe erg ze op mensen lijken: van raids op de buren (om hun territorium te vergroten) tot afstraffing van eigen volk dat zich niet aan de rangorde houdt.
Daar komt nu het gedrag van de mens uit voort...
Ik heb hem gevonden, op YouTube.
https://www.youtube.com/watch?v=mvS3f8SE76I
1
26/01/2020 00:22
Ja, die docu ken ik inderdaad. Een erg goede.

Grappig om te zien dat bonobo's, dwergchimpansees, totaal anders zijn. Veel rustiger, intelligenter en "vredelievender".

Misschien hebben de voorouders van de chimp zich wel in twee groepen afgesplitst: traditioneel denkende en handelende apen en "woke of politiek correcte apen". :P
1
13/01/2020 22:55
Bijzonder, zoiets vergeet je nooit.
25/01/2020 23:03
Ik snap nu ook wel dat de orang-oetan die naar ons toe kwam vroeger onder mensen heeft geleefd, zoals meer apen uit dat stukje jungle. Maar dat maakt het voor mij niet minder bijzonder. Echt, die blik in die ogen: aan de ene kant zo menselijk, aan de andere kant zo "alien".

Soms vraag ik me af hoe het zou zijn als ik een Homo erectus of een Australopithecus had kunnen ontmoeten.
2
13/01/2020 16:25
Weet je, dit, of een soortgelijk gevoel heb ik eigenlijk bij de meeste zoogdieren, of het nu katten, honden, vossen, schapen of vleermuizen zijn: het gevoel van verwantschap. Vooral het besef dat de mens geen enkel recht heeft om zich boven een dier verheven te voelen.

Mensen zijn ook zoogdieren, maar in hun verwaandheid zijn ze dat vergeten en willen er liever niet aan herinnerd worden.
In een dierentuin erger ik mij meestal rot aan het gedrag van de meeste bezoekers: aapjes kijken en ze uitlachen. In wezen zijn ze zelf nog veel erger, en meestal dommer.

1
25/01/2020 23:08
Ik vind het altijd grappig als mensen aapjes bekijken en moeten lachen. Een soort ongemakkelijke herkenning. Zelfs creationisten hebben daar "last" van. ;-)
1
13/01/2020 13:20
Dit was genieten.
Herinner me ineens een avontuur van jou in de jungle. ;-))

https://plazilla.com/page/4295139615/no-not-her-gildor-s-adventure

Maar toen was ik nog maf en nu ben ik altijd heel erg serieus, ;-)

Herken best wel wat van je verhaal, maar dan uiteraard over een ander land en hoef niet te zeggen welke. Ben er niet geboren, maar dus wel gemaakt en al vanaf mijn 1e keer dat ik er kwam (1971 of 1972 ... weet dat niet meer helemaal precies) is elke keer dat ik daar kom een gevoel van ... thuiskomen.
1
13/01/2020 14:34
Ja, die herinner ik me nog. Uit lang vervlogen dagen.

Israël. Staat ook hoog op mijn verlanglijstje. Ik kan me voorstellen dat je daar veel bij gevoeld hebt.

Ik weet niet of ik me nu nog thuis zou voelen in Indonesië. Misschien wel op bepaalde plekken, maar zeker niet overal.
1
13/01/2020 12:14
Geweldig om zoiets te mogen beleven.
13/01/2020 14:36
Het was heel apart. Nu snap ik ook wel dat het beest waarschijnlijk in gevangenschap is opgegroeid en nog niet zo lang in het wild leefde. Maar toch, die blik in die ogen, dat deed het hem.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert