Suriname: de Jodensavanne, historische begraafplaats in de jungle

Door Asmay gepubliceerd in Religie en levensbeschouwing

0bbdc8d07ea729f7aac8f5d67279f63d_medium.Wat nu de Jodensavanne heet, was in de 17e eeuw de eerste Joodse nederzetting in Suriname. Gelegen aan de Cassiporakreek (een zijrivier van de Surinamerivier), circa 50 kilometer ten zuiden van de hoofdstad Paramaribo, was hier ooit een levendige Joodse gemeenschap middenin de jungle, die destijds alleen bereikbaar was per boot via de rivier. Tegenwoordig kun je het zowel per boot als per auto bereiken en bezoeken.

Komst van Joden naar Suriname

De eerste groep Joden, die zich in Suriname vestigde, bestond uit Sefardische Joden (oftewel Joden afkomstig uit Spanje of Portugal). Het streng katholieke Spanje had namelijk al in 1492 het Edicto de Granada (verdrijvingsedict) opgesteld, waarin de Joden werden gedwongen òf het land te verlaten, òf zich tot het christendom te bekeren. (Nieuw was dit overigens niet, want in 1290 had de Engelse koning al op dezelfde wijze alle Joden uit zijn land verbannen.) In 1497 volgde Portugal met een soortgelijke wet. Veel van deze vervolgde Joden vertrokken naar elders in Europa en Noord-Afrika. Een deel van de Joodse vluchtelingen belandde in de toenmalige Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1588-1795), waar zij een nieuw bestaan opbouwden of vertrokken naar toenmalige Nederlandse koloniën elders in de wereld.

Ontstaan van de Jodensavanne

2af846025b13309c5651e77b4de18045_medium.Rond 1640 kwamen de eerste Joden aan in toenmalig Nederlands West-Indië, in het gebied aan de Cassiporakreek, waar zij in het oerwoud begonnen met de aanleg van suikerrietplantages. Voor het plantagewerk werden vele (Afrikaanse) slaven aangeschaft. Rond 1650 kwam er een tweede groep Joden vanuit Engeland bij. In 1654 arriveerde nog een derde groep Joodse planters vanuit Mauritsstad (Nederlands-Brazilië), toen deze kolonie door Portugal werd aangevallen en veroverd. Tien jaar later kwamen nog diverse Joodse families naar Suriname, die het door Frankrijk veroverde Cayenne (nu Frans-Guyana) ontvluchtten.

Groei en bloei van de Jodensavanne

ae3d667511f30511544fed07b2a0d009_medium.Om zoveel mogelijk planters aan te trekken om het Surinaamse binnenland zouden ontginnen, kreeg de jonge Joodse gemeenschap op 17 augustus 1665 van het toenmalige koloniale bestuur vrijheid van godsdienst. Na de Vrede van Breda (1667) werd Suriname – tot dan hevig betwist tussen Nederland en Engeland – definitief Nederlands grondgebied. In 1669 kreeg de Joodse gemeenschap officieel toestemming om een synagoge en een school te bouwen en een eigen begraafplaats aan te leggen.

De Calvinistische gouverneur Cornelis van Aerssen ging er zelfs mee akkoord, dat de Joodse planters hun slaven op zaterdag (Sabbath) vrijaf gaven en hen in plaats daarvan op zondag lieten werken.

In 1685 werd een stenen synagoge gebouwd, die de naam Berachah Ve Shalom (Zegen en Vrede) kreeg. (De gebruikte bakstenen waren de ballaststenen, waarmee lege schepen naar de West-Indische kolonie kwamen om vol met lading (bijvoorbeeld hout) weer te vertrekken. De bakstenen werden dan achtergelaten en gebruikt voor de bouw van diverse gebouwen.)

768d291f7567e82f758f2926e0ae4deb_medium.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In 1691 verkreeg de Jodensavanne van gouverneur Jan van Scharphuysen de wettelijke status van nederzetting. Als verstokt Calvinist draaide hij echter wel de beslissing om de slaven op zondag te laten werken terug; als de dag des Herens moest deze dag voortaan vrijaf worden gegeven en niet de zaterdag. Rond het begin van de 18e eeuw telde de Jodensavanne ongeveer 700 Joden, die tezamen ruim 115 plantages hadden en waarop enkele duizenden slaven tewerk waren gesteld.

Jodensavanne uniek in de wereld

1773124eb64872295da1e84c39f57d42_medium.De Jodensavanne kan worden gezien als een bijzondere plek, die uniek is in de wereld. Het was destijds namelijk de enige plek in het westelijk halfrond, waar Joden een autonome nederzetting hadden.

Het belangrijkste bouwwerk van de gemeenschap was de synagoge Berachah Ve Shalom, die nog steeds geldt als de oudste synagoge van het westelijk halfrond.

Teloorgang van de Jodensavanne

Het succes van de gemeenschap zorgde echter ook voor de teloorgang van de Jodensavanne: de menselijke toestroom van planters en slaven bleek teveel voor het gebied.

aeb8b059e55be4398639b3075f054837_medium.De dunne vruchtbare laag op de oerwoudbodem bleek al snel door de intensieve suikerrietteelt te zijn uitgeput, de oogsten verminderden of mislukten geheel, de aanleg van nieuwe plantages verder in de jungle bleek gevaarlijk (roofdieren, ziekten, opstandige/ontsnapte slaven e.d.) en steeds meer families vertrokken naar Paramaribo en de noordelijke kusttreek.

Een grote brand in 1832 betekende het definitieve einde van de nederzetting: alle (houten) huizen werden verwoest. De stenen synagoge bleef grotendeels overeind en bleef in gebruik tot ongeveer 1860. Toen waren de resterende inwoners vrijwel allemaal naar Paramaribo verhuisd en nam het oerwoud de nederzetting met plantages weer in bezit.

Begraafplaats Jodensavanne

ddb45c6de51f55669a06fbdc5d462581_medium.De meest indrukwekkende bezienswaardigheden van de Jodensavanne vandaag de dag zijn zonder meer de ruïne van de bakstenen synagoge en de oude begraafplaats of Beth Haim (Huis van Licht), die in het oerwoud verscholen liggen. Ze zijn nog steeds duidelijk in het oerwoud n te herkennen, dankzij het gebruikte steen (bakstenen in de synagoge en stenen of platen op de graven). Waar namelijk ooit hout of metaal werd gebruikt, is dit allang in het warme en vochtige klimaat van Suriname vergaan.

Dankzij de bakstenen fundering kunnen momenteel ook nog enkele andere overblijfselen worden opgegraven, zodat men een steeds beter beeld krijgt van de gootte van de oude Joodse nederzetting.

De begraafplaats bestaat eigenlijk uit drie delen: de eerste en oudste begraafplaats van Cassipora, de tweede begraafplaats van de Jodensavanne en als derde de Afrikaanse of Creoolse begraafplaats.

De begraafplaats van Cassipora telt 216 zerken, waarvan het oudste graf dateert uit 1667.

7b1672bc26a14ecf31d169b7ea1204a7_medium.De begraafplaats van de Jodensavanne bevat ongeveer 452 graven. Bijzonder is hier, dat een groot aantal van de grafstenen is gemaakt van uit Europa geïmporteerd marmer, terwijl andere grafstenen weer bestaan uit baksteen.

De derde begraafplaats is de zogenaamde Afrikaanse of Creoolse begraafplaats (zie foto links), waar gerespecteerde overleden slaven werden begraven. Dit deel werd oorspronkelijk aangelegd aan de rand van de Joodse nederzetting. Er zijn nog ongeveer 141 graven te vinden.

Een informatiebord bij de middelste begraafplaats (van de Jodensavanne) geeft de volgende informatie:

b84f955f64b8c98aafb30cedb1ddbfc8_medium.Op deze Beth Haim, het Huis van Leven, zoals een Joodse begraafplaats ook wel wordt genoemd, liggen 452 stenen. Diverse namen, die nu nog bekend zijn in de Surinaamse samenleving, zijn terug te vinden op deze plek. Vaak liggen families bij elkaar. Zo is er een groot blok waar leden van de La Parra-familie zijn begraven. De teksten zijn in het Hebreeuws, Portugees, Spaans en Nederlands. De Hebreeuwse teksten zijn vaak citaten uit de bijbel, die betrekking hebben op de naam van de overledene.

Op bijna elke steen staat een ‘S’ of ‘SA’. Dit staat voor het Portugese woord ‘sepultura’ oftewel ‘graf van’. De letters SAGDG zijn een afkorting van ‘Sua Alma Da Goze Gloria’ (Moge zijn ziel in de heerlijkheid behagen scheppen).

112139a31017726b31693e70b8ebd726_medium.Een symbool dat steeds terugkeert is de boom, die omgehakt wordt door de Engel des Doods of de hand van God: meestal duidt dit op een te vroeg geëindigd leven. Twee gespreide handen: dit symbool komt voor op de grafsteen van een Cohen (afstammeling van een tempelpriester). Een kan waaruit water geschonken wordt, duidt erop dat hier een Levi begraven ligt (degene, die de handen van de tempelpriester waste in vroeger tijden).

1c0f179c777345103dfb20bacb615c8b_medium.De marmeren grafstenen komen uit Italië. Wellicht liggen er meer dan 452 graven op de Beth Haim, maar konden minder welgestelde mensen zich slechts een houten grafteken veroorloven dat de tand des tijds niet heeft doorstaan.

Deze begraafplaats is gelijktijdig gebruikt met de Beth Haim van Cassipora. De eerste graven (alhier) komen uit de tweede helft van de 17e eeuw (1683), de laatste steen is van 1873.

Wat gebeurde er later met de Jodensavanne?

d90e628167020395bb8dd0affa48e1fe_medium.Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de Jodensavanne een Nederlands interneringskamp (september 1942-juli 1946) waar 146 mensen vanuit Nederlands-Indië werden opgesloten. Het ging vooral om leden van de Indische NSB en om destijds in Nederlands-Indië wonende Duitsers, die lid waren van de NSDAP.

Daarna werd de Jodensavanne weer volledig overwoekerd door de natuur. In 1967 werd het gebied door de Nederlandse TRIS (Troepenmacht in Suriname) van begroeiing ontdaan, maar het duurde tot 1971 voor een plan voor het beheer van de Jodensavanne gereed was en de Stichting Jodensavanne (SJS) werd opgericht. In 1973 werd het terrein opnieuw schoongemaakt, de resten van de synagoge werden afgeschermd en er werd een bezoekerscentrum gebouwd.

771e4d49916615ee698634f14450a9cf_medium.Tijdens de Surinaamse Binnenlandse oorlog (1986-1992) lag de Jodensavanne in betwist gebied; de ruïnes verdwenen weer onder de plantengroei. In 1999 werd het gebied opnieuw schoongekapt en werd de Stichting Jodensavanne (ter conservering en onderhoud van het gebied) heropgericht. In 2009 werd de Jodensavanne in Suriname tot Nationaal Monument verklaard om zowel de oude Joodse nederzetting als het trieste slavenverleden van de plek. Het is sindsdien bij wet beschermd. Eveneens sinds 1999 staat de Jodensavanne op de tentatieve lijst voor Werelderfgoed van de UNESCO, maar tot een definitieve opname is het nog niet gekomen.

 

ASMAY.

© 2019 Foto's: Asmay, Office.microsoft.com, Pixabay.com.

 

5ff0cf5f41de0232964bdc3136acbd66_medium.Zie ook:

Suriname-Galibi-en-het-Indianendorp-Christiaankondre

Suriname-Galibi-en-de-zeeschildpad

Suriname-vogelavontuur-in-Bigi-Pan

Tsjechië-de-historische-Joodse-begraafplaats-in-Praag

Frankrijk-Père-Lachaise-in-Parijs-begraafplaats-van-beroemdheden

Of lees verder via:

https://tallsay.com/asmay of

https://asmay.wordpress.com/ of

https://tallsay.com/asmaysrecepten of

https://asmaysrecepten.wordpress.com/

14/10/2019 14:05

Reacties (9) 

1
31/10/2019 13:28
Inderdaad mooi stukje geschiedenis.
1
28/10/2019 16:44
Mooi stukje geschiedenis, Asmay!
31/10/2019 09:56
1
14/10/2019 22:10
Bijzonder stukje geschiedenis, graag gelezen!
1
14/10/2019 19:45
Een Joodse nederzetting in Suriname, midden in de jungle
Wat is dat zwaar geweest.

Heel mooi artikel en ik leerde weer bij.
1
14/10/2019 16:14
Een oude Joodse begraafplaats: dat is toch op het eerste gezicht het laatste wat je in de binnenlanden van Suriname zou verwachten. Beslist van bijzondere, historische betekenis.
1
14/10/2019 15:34
Moedig om ver van de beschaving van die tijd in de jungle met plantages te beginnen. Maar nog volop in de tijd van de slavernij; wat een zwaar leven in die rimboe.
1
Asmay tegen Robin93
14/10/2019 16:15
Dat moet het zeker zijn geweest.
1
14/10/2019 15:31
Mooi artikel. Eigenlijk bizar: de nederzetting is vrijwel geheel verdwenen, alleen de graven blijven bestaan.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert