Jan de Hartog: Hollands Glorie (vooral) in het buitenland

Door Asmay gepubliceerd in Boeken en recensies

9383f2ed96b71bae057791a6af89c5d4_medium.De Nederlandse schrijver Jan de Hartog (1914-2002) leidde een avontuurlijk leven, waarbij hij veel van zijn ervaringen verwerkte in zijn verhalen en romans. Diverse daarvan werden direct geschreven of  later bewerkt voor het toneel, maar ook voor films, voor musicals en voor televisiestukken.

 

Jan de Hartog, zijn jeugdjaren

Johannes (Jan) de Hartog werd op 22 april 1914 als jongste van twee geboren in Haarlem, maar groeide vooral op in Amsterdam, waar zijn vader predikant was.

17758037048f44e85664486a623794fd_medium.Toen hij 10 jaar was, bleek zijn moeder tuberculose te hebben en zij werd een jaar opgenomen in een sanatorium. De kinderen werden daarop elders ondergebracht: broer Frans bij een lerarengezin, Jan bij een weduwe in Huizen. Daar raakte hij gefascineerd door de plaatselijke vissersvloot. Toen een visser hem op een dag vroeg op hij mee wilde varen, kwam zijn droom uit; hij zei er echter niets over en de weduw dacht, dat hij van huis was weggelopen. In 1967 schreef De Hartog zijn ervaringen aan die eerste vaart op in het boekje Herinneringen van een bramzijgertje. Alles wat met schepen en de zee te maken had, zou hem blijven fascineren en vormde de basis voor veel van zijn verhalen en romans.

Jan de Hartog, opleiding, werk en schrijven

Toen De Hartog 16 was, monsterde aan als lichtmatroos op het hospitaal-kerkschip De Hoop. Later vervolgde hij zijn studie op de Kweekschool voor de zeevaart (lerarenopleiding). Maar het strenge regiem aldaar paste niet bij de vrijgevochten leerling en na drie maanden werd hij weggestuurd met de verklaring, dat men daar “geen piraten wenste op te leiden”. In 1936 zou hij deze geschiedenis – samen met andere herinneringen – verwerken in zijn roman Ave Caesar. 4de54f3b1f24cc543ab3d5d528ecaad9_medium.

Vervolgens kwam De Hartog in dienst van de Amsterdamse havenpolitie, waar hij tot 1932 bleef. In die tijd begon zijn literaire loopbaan met de publicatie van het verhaal Het zwijgen van Boeda (Elsevier, 1931). Onder het pseudoniem F.R. Eckmar (oftewel: Verrek Maar) publiceerde hij vervolgens een aantal in Amsterdam en omgeving spelende detectiveverhalen, waaronder Spoken te koop (1936). Onder zijn eigen naam kwamen daarnaast nog twee novellenbundels uit.

Jan de Hartog, toneel en eerste huwelijk

Door zijn kennis van zeelieden en scheepvaart werd hij medio jaren 1930 als adviseur aangetrokken door de Amsterdamsche Toneel-Vereeniging. De Hartog zag zich al als acteur meewerken, maar daarvoor ontbrak hem het talent; hij bleef wel meedoen in figurantenrolletjes. Hier ontmoette hij ook zijn eerste vrouw, de 7 jaar oudere kunstschilderes Lydia van Schagen. Het stel huwde en kreeg in 1937 een dochter (Sylvia) en in 1939 een zoon (Arnold), maar het huwelijk liep al snel op de klippen, onder andere door De Hartogs ontrouw. In 1946 werd de echtscheiding uitgesproken, maar toen woonde De Hartog al jaren niet meer in Nederland.

Jan de Hartog, de Tweede Wereldoorlog, Engelandvaarder en tweede huwelijk

96c3744c2f4107a18ce67e35b24f8653_medium.In 1940 publiceerde De Hartog zijn roman Hollands Glorie, dat vooral in de eerste oorlogsjaren een enorme populariteit kende. Toen De Hartog in 1942 echter weigerde lid te worden van de opgelegde (Duitse) ‘Kultuurkamer’, werd het boek verboden. Samen met acteur Jan Teulings kocht hij een oude tjalk om daarvan een reizend klandestien theater te maken. De voornaamste bezigheid van de tjalk werd echter het vervoeren van en onderdak vinden voor onderduikende Joodse kinderen rond de Zuiderzee. Uit deze avonturen putte De Hartog de inspiratie voor zijn roman Schipper naast God (1942). Toen hij gearresteerde dreigde te worden, vluchtte hij in 1943 met hulp van hetverzet naar Engeland. Hij kwam terecht bij de Engelandvaarders en werkte onder meer als oorlogscorrespondent op koopvaardijschepen. De Hartog leerde er ook Angela Wyndham Lewis (stiefdochter van de Engelse schrijver J.B. Priestley) kennen en huwde met haar in 1946. De twee kregen in 1947 een zoon (Nicholas) en in 1949 een dochter (Catherine), maar gingen (mede door De Hartogs affaires) in 1951 alweer uit elkaar.

Jan de Hartog, populair toneelschrijver in Engeland

4c0c9a52e33bbc134665bbfb5a2bc7b3_medium.Na het einde van de Tweede Wereldoorlog bleef De Hartog aanvankelijk in Engeland wonen. In 1945 werd daar dan ook zijn toneelstuk Skipper next to God opgevoerd. Behalve in Nederland (als Schipper naast God met ruim 150 voorstellingen) werd het stuk ook met veel succes op Broadway, New York, opgevoerd. De Hartog begon tussen Londen en New York te pendelen.

Na nog enkele toneelstukken behaalde De Hartog in 1952 met zijn toneelstuk The fourposter (Het hemelbed) en de verfilming ervan zijn eerste grote wereldsucces.

Jan de Hartog, gevierd schrijver in Frankrijk

Hoewel De Hartog vanaf 1949 voornamelijk in het Engels zou schrijven, kwam hij nog regelmatig terug naar Nederland. Hij kocht een oude zeetjalk, de Rival, en en liet deze ombouwen tot woonschip. Vervolgens voer hij ermee door Nederland en België, tot aan Parijs. Na zijn tweede echtscheiding besloot De Hartog in Parijs te blijven en beleefde er een periode van opperste losbandigheid en (veel) drank. Hij schreef er zijn trilogie Stella-Mary-Thalassa (1949-1950), over de gezagvoerder van een zeesleepboot in en na de oorlog. De boeken werden beststellers, waarvan meer dan een miljoen exemplaren werden verkocht in alleen de Verenigde Staten.

694ef933721cbb07d4ffa5c60348eba6_medium.Hierdoor kwam ook zijn andere werk weer onder de aandacht, zoals bijvoorbeeld de trilogie Gods Geuzen (1947-1949), over de lotgevallen van een arts in het vooroorlogse Nederlands-Oost-Indië en later in bezet Nederland. Deze boeken zouden in 1962 in Hollywood worden verfilmd als The Spiral Road, met in de hoofdrolken Rock Hudson, Burl Ives en Gena Rowlands. De Hartogs boeken werden inmiddels in meer dan 20 talen vertaald.

In Frankrijk had De Hartog een Engelstalige assistente nodig en hij vroeg de Engelse filmregisseur Michael Powell om raad. Deze kwam met (de Engelse?) Marjorie Mein op de proppen; zij zou De Hartog de rest van zijn leven terzijde staan.

Ten tijde van de Watersnoodramp (1 februari 1953) in Zeeland, liet De Hartog zijn woonboot de Rival direct ombouwen tot hospitaalschip en voer ermee naar Oude Tonge (Goeree-Overflakkee) om gewonde slachtoffers te kunnen helpen. Over deze ervaring schreef hij later dat jaar het boek De kleine ark.

Jan de Hartog, sociaal betrokken schrijver in de Verenigde Staten en derde huwelijk

70636b183df9c2871f429102b6d84940_medium.In 1956 besloot De Hartog met assistente Marjorie zijn hele bezit (inclusief woonboot de Rival) te verschepen naar Houston in de Verenigde Staten om zich er te vestigen (in 1965 werd de Rival weer terug verscheept naar Rotterdam - zie foto links).

In 1960 keerde hij voor korte tijd naar Nederland terug, omdat zijn moeder, Lucretia, op sterven lag. Samen met zijn broer Frans verzorgde hij haar en sprak veel met haar over het geloof. Waar zijn vader een Nederlands-Hervormd predikant was, had zijn moeder altijd het Quaker-geloof aangehangen. Na de dood van zijn moeder bekeerde De Hartog zich tot de Quakers en vanaf die tijd was er veel Quaker-gedachtegoed in zijn werk terug te vinden. In 1961 huwde hij - in Quaker-stijl - echtgenote nummer drie, Marjorie Mein.

6445f4faa7e4e9db2dcaff0ac9d88af6_medium.In Houston werkten beide echtelieden een poos als vrijwilligers in het Houston Jefferson Davis County Hospital, een ziekenhuis voor de armen, meest niet-blanken van de stad. De omstandigheden voor vooral de zwarte bevolking waren er zo mensonterend dat De Hartog er in 1964 het boek The Hospital (Het ziekenhuis) over schreef. Het boek veroorzaakte een enorme rel in de VS met veel publiciteit; voor- en tegenstanders gingen met elkaar op de vuist, De Hartog en zijn vrouw werden uitgemaakt voor communisten en hun huis werd zelfs beschoten. Daarop besloot het echtpaar te vertrekken naar Nantucket, een eiland voor de kust van Massachusetts, waar veel Quakers en zeelieden wonen.

Een volgend speerpunt voor De Hartog werd de kwestie van de vele Vietnamese oorlogswezen, die door de zware Amerikaanse bombardementen hulpeloos achterbleven. c2cc33a87542e5e095c2df1271a57c09_medium.Een groep Amerikanen had het plan deze kinderen naar de Verenigde Staten te halen en bij vrijwilligers tot rust te laten komen, waarna ze zouden kunnen worden geadopteerd. In 1967 reisde De Hartog zelf met zijn vrouw naar Vietnam; zij besloten daar twee (half Koreaans-half Amerikaanse) meisjes te adopteren (Eva en Julia). Hierover schreef De Hartog in 1968 een informatief boek voor adoptie-ouders, genaamd The Children (De kinderen).

Jan de Hartog, rusteloos schrijver tot het einde

De laatste decennia van zijn leven werden gekenmerkt door de rusteloosheid van De Hartog. Het echtpaar verhuisde van Nantucket weer naar Houston, woonde enige tijd in België en in Somerset, Groot-Brittannië, en keerden opnieuw terug naar Houston. De twee leefden ook enige tijd apart van elkaar, mede door De Hartogs affaires met andere (veel jongere) vrouwen, maar tot een echtscheiding kwam het deze keer niet.

8cefcc8ec0e09e2efc078aafe620dd3d_medium.De Hartog ontwikkelde interesses in de geschiedenis van het Romeinse rijk en in wichelroede lopen: hieruit kwam onder meer zijn roman The Centurion (De centurio) uit 1989 voort, dat eigenlijk een vervolg was op The Commodore (De commodore) uit 1987 en dat op zijn beurt weer een vervolg was op The Captain (De kapitein) uit 1966. De Hartog verwierf 7 binnen- en buitenlandse onderscheidingen (waaronder de Nederlandse Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw) en twee Amerikaanse eredoctoraten.

Vanaf 1995 ging zijn gezondheid langzaam maar zeker achteruit en op 22 september 2002 stierf hij op 88-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Houston, de VS. De Hartog had toen meer dan 40 boeken en toneelstukken op zijn naam staan, waarvan er circa 26 zijn verfilmd of bewerkt voor tv.

 

ASMAY.

© 2019 Foto's: Asmay, Office.microsoft.com, Pixabay.com.

 

2d3ab79eaf96ed880116f902dfe713bb_medium.Zie ook:

Charles-Dickens-sociaal-bevlogen-en-invloedrijk-schrijver

Jules-Verne-science-fiction-schrijver-avant-la-lettre

Lewis-Carroll-en-ruim-150-jaar-Alice-in-Wonderland

Mark-Twain-markant-boegbeeld-van-de-Amerikaanse-literatuur

Wilkie-Collins-Victoriaans-schrijver-met-een-dubbelleven

Of lees verder via:

https://tallsay.com/asmay of

https://asmay.wordpress.com/ of

https://tallsay.com/asmaysrecepten of

https://asmaysrecepten.wordpress.com/

 

16/04/2019 13:22

Reacties (8) 

1
03/05/2019 11:09
Duidelijke interessante recensie. Lijkt me een boeiend verhaal.
1
16/04/2019 22:50
Een bewogen leven, met genoeg inspiratie. Vond 'Schipper naast God' een indrukwekkend boek.
17/04/2019 06:59
Dat vond ik ook!
1
16/04/2019 18:11
Ja die kwam wel voor op mijn leeslijst en bij wel meer denk ik. Goede schrijver.
1
16/04/2019 14:19
Mooie ode aan deze schrijver. Ooit op school wat van gelezen.
1
16/04/2019 14:17
Roept bij mij enige nostalgie op! In de loop der tijd heb ik verschillende boeken van Jan de Hartog gelezen (Bramzijgertje, Gods Geuzen, Hollands Glorie en Het Hemelbed). Volgens mij was Het Hemelbed, behalve een toneelstuk en een film, ook ooit de basis voor de musical "Ja, ik wil!".
1
Asmay tegen Oxalis
16/04/2019 14:20
Ik dacht het ook.
1
16/04/2019 14:13
Leuk artikel. Ik herinner me de tv-serie van Hollands Glorie nog wel (met Hugo Metsers en Josine van Walsum, als ik me niet vergis), ergens in de 70-er (?) jaren. Ook enkele van de F.R. Eckmar (leuk pseudoniem!) boeken heb ik ooit gelezen.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert