Bauhaus, de kunst van functioneel design

Door Asmay gepubliceerd in Ondernemen en werk

0d4acd8150dbe45253f164a02978b3be_medium.Een eeuw geleden, om precies te zijn op 1 april 1919, werd het Duitse ontwerpinstituut Das Staatliche Bauhaus geopend en dat feit wordt nu in vele culturele richtingen uitgebreid gevierd. Diverse tentoonstellingen, films, theatervoorstellingen, concerten, publicaties en dergelijke kunnen worden bekeken, beluisterd of gelezen.

Links: Bauhaus Dessau (ontwerp Walter Gropius), inmiddels op de Unesco Werelderfgoedlijst.

Dat alles ter ere van een ontwerpopleiding, die in totaal slechts 14 jaar bestond en die aanvankelijk zelfs geen duidelijke identiteit had. Toch bleek de zich ontwikkelende Bauhaus-stroming bijzonder invloedrijk in de (industriële) vormgeving van de 20e eeuw: van architectuur tot apparaten, van machines tot meubilair, van kunst tot keramiek, van textiel tot typografie. Die design-invloed is tot op heden nog steeds merkbaar.

Bauhaus van begin tot het eind

cea11375a77890ebd1563028baa2251e_medium.Het Bauhaus als opleidingsinstituut ontstond in Duitsland. De Eerste Wereldoorlog was net verloren en het land maakte de overgang van redelijk absoluut geregeerd keizerrijk naar een democratische republiek; deze periode (1919-1933) staat in Duitsland ook wel bekend als de Weimar-republiek.

Rechts: Bauhaus leerprogramma.

Nieuwe politieke stromingen ontstonden en begonnen zich te doen gelden. Het socialisme en het (op de toen jonge Sovjet-Unie geïnspireerde) communisme vonden gretig gehoor bij de vele arme land- en fabrieksarbeiders: zij wierpen zich op als het nieuwe geluid van de 20e eeuw.

Het Bauhaus kwam voort uit de samensmelting van de Grossherzoglich-Sächsischen Kunstschule Weimar en de (in 1907 door de Belgische architect en ontwerper Henry van de Velde (1863-1957) opgerichte) Grossherzoglich-Sächsischen Kunstgewerbeschule Weimar.

88bf27f5ab85ecb8e09094b019974def_medium.Het was Van de Velde, die de Duits-Amerikaanse architect Walter Gropius (1883-1969) voordroeg als voorzitter voor het nieuw ontstane instituut. Gropius gaf – als gematigd socialist – tot 1928 leiding aan het Bauhaus, maar het waren vanaf het begin roerige jaren. Hoewel het instituut vele vermaarde architecten en kunstenaars aantrok als docenten, brachten zij namelijk ook hun eigen ideeën en hun niet onaanzienlijke ego’s mee, waardoor er voortdurend strijd leek te zijn. (Bekende namen van architecten en kunstenaars, die zich ooit met het Bauhaus verbonden, waren onder meer Piet Mondriaan, J.J.P. Oud, Wassily Kandinski en Paul Klee.)

Ook de financieel beschikbare middelen van het jonge Bauhaus fluctueerden sterk mee met de wisselende politieke kleur van het stadsbestuur: bij de socialisten stond de geldkraan voor het Bauhaus bijvoorbeeld wijdopen, bij een centrum-rechts bestuur ging de geldkraan onmiddellijk weer dicht. In 1925 verhuisde de opleiding dan ook van Weimar naar Dessau. Na een hevige interne machtstrijd in 1928 werd Gropius uiteindelijk vervangen door de Zwitserse communistische architect Hannes Meyer (1889-1954).

7a4c34e7b9e4245ecf642c55079ca42b_medium.In 1930 moest deze echter zelf weer plaatsmaken voor de Duits-Amerikaanse architect Ludwig Mies van der Rohe (1886-1969). In 1932 verhuisde het Bauhaus opnieuw en wel naar Berlijn, maar het opkomend nationaal-socialisme gooide roet in het eten: in 1933 werd het instituut door de Nazi’s gesloten.

(Gropius emigreerde in 1934 naar de Verenigde Staten, Mies van der Rohe volgde hem in 1938. Beiden gelden – met Frank Lloyd Wright en Le Corbusier – als de grondleggers van de moderne architectuur.)

Bauhaus wandelt langs diverse stromingen

Aanvankelijk was het de Britse Arts & Crafts-beweging, die nog grote invloed uitoefende op het net opgerichte Bauhaus. Die beweging was ontstaan in de tweede helft van de 19e eeuw, vooral als reactie op de destijds fabrieksmatige en zielloze massaproductie van artikelen, die vooral gekenmerkt werden door uniforme saaiheid en slechte kwaliteit. 2f91e182acf653f95d862d1ff569789e_medium.De Arts & Crafts-beweging (zie voorbeeld links) stond afwijzend tegenover moderne technologie en richtte zich vooral op natuurlijke ontwerpen en materialen, en kwalitatief vakmanschap in kleinschalige werkplaatsen en ateliers.

Gropius zag echter al snel in, dat de romantische, maar exclusieve en dure Arts & Crafts-beweging geen antwoord was op de behoeften van de groeiende arbeidersbevolking in de zich technologisch ontwikkelende industrie van het begin van de 20e eeuw. Al gauw werden de idealen van de Britse beweging dan ook losgelaten. Vervolgens richtte men zich op het expressionisme en daarna op het Russische constructivisme, maar ook hiervan deed men weer afstand.

Bauhaus en het Functionalisme, een eigen stroming en identiteit

f3b4447cb94f1999b2d5118c19c9b25e_medium.Toch waren deze ‘uitstapjes’ niet voor niets, want uiteindelijk ontstond er een stijl en vormgeving, die wij nu als typisch Bauhaus herkennen. Gropius beschreef het in 1923 in zijn publicatie Kunst und Technik: eine neue Einheit.

Links: voorbeeld van Bauhaus-typografie.

Kort gezegd stelde hij daarin, dat kunst de techniek niet moest bestrijden, maar juist diende te omarmen. Hieruit volgde, dat wanneer je hetgeen je ontwierp zag als een machine, één ding buiten kijf was: de machine moest te allen tijde zonder problemen blijven functioneren. Hieruit volgde dan dat de ontwerper zijn product moest zien als een ingenieur, om de zo functioneel mogelijke vormgeving ervan te kunnen realiseren. Deze functionele ‘machine’-vormgeving gold dan voor alles: of het nu om lampen of meubels, een huis of een stad ging, het principe was altijd dat de vorm de functie volgde (form follows function).

97c5ee1dec90baf7d540b91339bea628_medium.Centraal stond daarbij in feite het minimalisme; geen overdaad of opsmuk in vormen of decoraties, die iets van de functonaliteit zouden kunnen afhalen, maar gladde, strakke lijnen en niet meer aan vormgeving dan nodig is voor de optimale functionaliteit.

Links: trappenhuis in Bauhaus-stijl.

(Dit minimalisme als uitvloeisel van het functionalisme is een ontwerpprincipe, dat ook in de 21e eeuw nog steeds opgeld doet.)

Het duurde even totdat het nieuwe functionalisme zich op alle fronten in de productontwikkeling kon doorzetten. Enerzijds was de technologie voor massaproductie van consumentenproducten destijds nog niet voldoende ontwikkeld en anderzijds waren er de politieke bedenkingen. Duitse fabrikanten waren er so wie so niet happig op om met de als communistisch bekend staande Bauhaus-opleiding in zee te gaan en toen de zeer behoudende Nationaal-Socialisten in 1933 aan de macht kwamen, viel het doek definitief. Pas na de Tweede Wereldoorlog, vanaf de jaren 1950 begon het gedachtegoed van het Bauhaus echter weer aan kracht te winnen. f1d381ab60d02c15a74816b8a404dd64_medium.

Bauhaus beleeft wedergeboorte

In 1953 werd in Ulm, Duitsland, een nieuwe opleiding geopend, dat één van de invloedrijkste ontwerpinstituten van de 20e eeuw zou worden: de Hochschule für Gestaltung. Deze hogeschool ging geheel uit van de ontwerpfilosofie van het Bauhaus; men heeft op enig moment zelfs kort overwogen om de opleiding Das Neues Bauhaus te noemen. Waar het Bauhaus echter niet slaagde zijn stempel blijvend te drukken, wist de hogeschool in Ulm dat wel: technologisch gezien was de industrie nu immers wel in staat om de functionele vormen in massaproductie (kunststof, steen of metaal) te maken.

9656cc43f02db69c88499f26e957d652_medium.Ook was de hogeschool gematigd in haar politieke opvattingen en had zeker niet de revolutionaire aspiraties die het (oude) Bauhaus wel had; hierdoor waren bestuurders van bijvoorbeeld gemeenten en bedrijven minder ‘kopschuw’ om de moderne ontwerpen van architecten, industrieel ontwerpers en kunstenaars uit te (laten) voeren. Het succes was enorm. Binnen korte tijd klom het Duitse functionele Bauhaus-ontwerp naar de absolute top van de design-wereld. Hoewel de Hochschule für Gestaltung maar 15 jaar bestond, was de invloed ervan groot en maakten de functionele ontwerpen wereldwijd een blijvende indruk.

Bauhaus en zijn sociaal bewogen ideeën

fb7be1c0a63069994fc8eb79e2f6eeca_medium.Achter het socialistische en communistische gedachtegoed van het Bauhaus lag altijd de wens om mooie, functionele en betaalbare producten te bouwen of te maken, die ook voor de arme lagen van bevolking (destijds vooral land- en fabrieksarbeiders met hun gezinnen) bereikbaar zouden zijn. Mede door de technologische en politieke beperkingen van de jaren tussen beide Wereldoorlogen in, kon het Bauhaus daarin zelf niet slagen.

Na de Tweede Wereldoorlog, toen de functionele vormgeving via de opleiding in Ulm een tweede kans kreeg, kwam het grote succes van het Bauhaus-gedachtegoed wel. fe9e85c1612643bc696fbdad0f79c4bd_medium.Echter, de aldus gebouwde huizen en geproduceerde artikelen, apparaten, meubels, kunstobjecten e.d. waren en werden niet goedkoop; alleen de rijken konden het zich permitteren dergelijk design te kopen. Pas toen vele van de functionele ontwerpen werden gekopieerd en (meestal merkloos) in grote getalen werden geproduceerd, werden ze voor veel meer mensen betaalbaar.

 

ASMAY.

© 2019 Foto's: Asmay, Office.microsoft.com, Pixabay.com.

 

Rechts: Bauhaus-Archief, Berlijn.

57ec6435c21320c2f96dcb2a66a715b7_medium.Zie ook:

Tiny-house-een-nieuwe-trend-in-wonen

Microwoning-om-te-leven-midden-in-de-grote-stad

Containerhuis-slim-recyclen-of-snelle-woonoplossing?

Blokkendozen-met-bossen-en-hangende-tuinen-als-nieuwe-groene-stad

Le-Corbusier-baanbrekend-architect-van-de-20e-eeuw

Of lees verder via:

https://tallsay.com/asmay of

https://asmay.wordpress.com/ of

https://tallsay.com/asmaysrecepten of

https://asmaysrecepten.wordpress.com/

 

12/04/2019 13:03

Reacties (5) 

1
14/04/2019 11:21
Boeiend artikel
1
12/04/2019 14:21
Heel interessant artikel! Ik kan me er ook wel in vinden: mooi strak en functioneel design zonder frutsels of tierelantijnen, daar hou ik wel van.
1
Asmay tegen Oxalis
12/04/2019 14:22
Ik kan het ook zeer waarderen.
1
12/04/2019 14:17
Ontstaan in een zeer woelige periode van de Europese geschiedenis en nog steeds van invloed op veel dagelijks design - dat is niet niks.
1
12/04/2019 14:13
Mooi artikel. Had er wel eens van gehoord, maar wist niet precies wat het was - tot nu dan.
U bent niet ingelogd. Wilt u nu inloggen of een account aanmaken?
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert