Dieren uit de ijstijd

Door Lynn De Bondt gepubliceerd in Geschiedenis

In dit artikel ga ik het hebben over een aantal dieren die in de laatste ijstijd leefden en die ondertussen uitgestorven zijn. De aarde heeft een heel bijzondere geschiedenis en niet alleen de geschiedenis van de mens is boeiend. In de laatste ijstijd liep de moderne mens al rond, maar ze hadden het gezelschap van heel boeiende dieren, waarvan de mammoet en de sabeltandtijger wellicht het bekendste zijn.
Rond het begrip ‘ijstijd’ is er echter vaak verwarring, omdat dit vooral gebruikt wordt door gewone mensen zoals jij en ik. Wetenschappers hebben het immers over ‘glacialen’ en ‘interglacialen’. Een glaciaal is een extreem koude periode in een ijstijdvak waarin een groot deel van de aarde bedekt is met ijskappen. Een interglaciaal is een warmere periode in dat ijstijdvak. Een ijstijdvak is simpel gezegd een tijdvak waarin ijskappen bestaan. Wij leven nu dus in een ijstijdvak, maar wel in een warmere periode. In de geologie wordt een ijstijdvak dikwijls gewoon ‘ijstijd’ genoemd, waardoor er bij ons verwarring optreedt en wij denken aan een glaciaal.

De ijstijd(en)

De laatste ijstijd waarin de bekende ijstijd-dieren als de mammoet en de sabeltandtijger leefden, is natuurlijk het bekendste van allemaal en vond plaats in het Pleistoceen. Het begon ongeveer 1,8 miljoen jaar geleden. Toen koelde de hele aarde af en vormden er zich uitgestrekte, dikke pakken ijs in de noordelijke gebieden van Azië, Europa en Amerika. De extreme koude duurde zo’n 90.000 jaar en werd gevolgd door een warme periode, die zoals we gezien hebben een interglaciaal wordt genoemd, van 10.000 jaar.
Doorheen de geschiedenis van de aarde zijn er dus meerdere ijstijden of glacialen geweest, afgewisseld met interglacialen. Het waren er zo’n twintig. De ijskap kromp en groeide dus afwisselend, de zeespiegel daalde en rees en het land raakte onder en weer boven water. Vlakten werden meren die konden bevriezen en de zeebodem kwam bloot te liggen en werd bedekt met wouden of toendra’s, boomloze poolvlakten. Een landbrug op de plaats van Straat Bering verbond Azië met Amerika, waardoor dieren vrij heen en weer konden trekken. Er zijn verschillende oorzaken voor deze klimaatveranderingen. De belangrijkste waren continentverschuivingen en het feit dat de aarde steeds verder van de zon komt af te staan.
     De laatste ijstijd eindigde zo’n 10.000 jaar geleden. Volgens het verleden zouden we nu eigenlijk opnieuw in een ijstijd moeten zijn terechtgekomen, maar de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde stelt dit moment nog heel lang uit. Mensen die dus niet geloven in de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde en argumenteren met het feit dat klimaatveranderingen er altijd zijn geweest, staan er dus niet bij stil dat volgens de natuurlijke klimaatveranderingen nu helemaal geen opwarming zou moeten zijn! We moeten dus onder ogen durven zien dat wij wel degelijk hiervoor verantwoordelijk zijn én dat we hier meer kwaad dan goeds mee doen. Het is niet omdat de natuur zelf altijd klimaatveranderingen heeft ondergaan, dat het niet erg is dat de aarde opwarmt door ons toedoen. De klimaatveranderingen in de zeer lange geschiedenis van de aarde zijn altijd veroorzaakt door natuurlijke elementen, het is pas toen de mens op de aarde kwam en steeds meer technologisch evolueerde, dat er nu een klimaatverandering is door ons veroorzaakt. We moeten ons verantwoordelijkheid nemen en er iets aan doen!
In de warmere periodes leefden toen olifanten en verschillende soorten paarden en runderen. Antilopen, bizons, schapen en geiten trokken grazend door het landschap. Ook de oeros struinde hier rond. Hij was meer dan twee meter hoog en drie meter lang en had grote, wijd uitstaande hoorns. De laatste werd pas in 1627 in Polen neergeschoten! Er leefden ook zeehonden en zeeleeuwen, en er waren duikvogels zoals de grote alk, die pas in 1844 door de mens werd uitgeroeid. Er groeiden dennen en wingerds, eiken, sparren en boterbloemen….en ook de prehistorische mens had hier zijn plaats. Nu gaan we eens een kijkje nemen naar andere dieren die in de laatste ijstijd leefden en uitgestorven zijn:

Mammoet                                     

Wellicht het bekendste dier uit de ijstijd is wel de wolharige mammoet. De mammoet speelt een hoofdrol in de animatiefilm Ice Age. De mammoet leek met zijn lange slurf en gebogen slagtanden die wel 3,5 meter lang konden worden erg op een olifant. Ze waren echter veel meer behaard. Ze hadden een lange, zwarte of rossige pels die hen goed beschermde tegen de ijzige kou. Ook hadden ze een koepelvormige schedel en een bult tussen de schouders, wat doet vermoeden dat ze misschien toch een ander soort dier waren dan louter een behaarde olifant, hoewel ze verwant zouden zijn aan de Indische olifant.
De majestueuze reusachtige mammoeten, die wel 3,5 meter hoog konden worden, graasden in kleine kuddes op de toenmalige grasvlakten van Europa. In de permafrost, de bodem die ooit moeras is geweest maar nu eeuwig bevroren is, zijn er veel goedbewaarde mammoetlijken gevonden. Ze zijn zo goed bewaard door de koude en ze leveren veel informatie op over de mammoet. In 1977 is er in Rusland door gouddelvers een babymammoet gevonden die 40.000 jaar bevroren onder de grond lag. Mammoeten waren zeer goede overlevers, ze hielden het dan ook meer dan één miljoen jaar vol. Ze komen voor in rotsschilderingen van zo’n 30.000 jaar geleden waarop ze vechtend of als kudde zijn afgebeeld. De mammoeten stierven op het einde van de ijstijd uit, zo’n 10.000 jaar geleden, hoewel wordt aangenomen dat de laatste mammoet pas 4000 jaar geleden op een pooleiland bij Siberië is doodgegaan! 

                     1fd5316ce515d79282985fb6d04be2e2_medium.

Sabeltandtijger

Een ander befaamd dier uit de ijstijd is de sabeltandtijger oftewel Smilodon. Hij verscheen voor het eerst tijdens het Plioceen. Het Plioceen is het laatste tijdvak van het Tertiair en duurde van 5 tot 1,5 miljoen jaar geleden. In deze periode ontstonden trouwens de eerste mensachtigen.
De sabeltandtijger werd ongeveer 2,5 meter lang en kon net zoals onze huiskat zijn nagels intrekken! Zijn naam heeft hij te danken aan zijn lange hoektanden die wel 25 cm lang werden en pasten in een grote kaak. Onder zijn prooi kunnen primaten zijn geweest. Hij gebruikte zijn lange hoektanden om de nek of ruggengraat van zijn prooi door te bijten. De sabeltandtijger jaagde vermoedelijk in groepsverband. De sabeltandtijger leefde ook in de volgende periode, het Quartair, in het eerste tijdsvak: het Pleistoceen waarin de laatste ijstijd plaatsvond en waar we het over hebben. De sabeltandtijger is vooral bekend uit deze ijstijd en natuurlijk ook door de animatiefilm Ice Age, die we al eerder vermeldden.

                                  d97b1706514e1684a8799f1ac3eede32_medium.

Holenleeuw 

Leeuwen kwamen zo’n 15.000 jaar geleden in alle werelddelen behalve Australië voor, dat weten we door fossiele vondsten. In Europa was het de holenleeuw die het leven van de prehistorische mens onveilig maakte. De holenleeuw is een van mijn favoriete ijstijddieren, omdat ik sowieso al van leeuwen hou. Stel je maar eens voor, een leeuw dat nog groter was dan de huidige leeuwen en minstens even ontzagwekkend. Vermoedelijk was hij ook een stuk sterker, want hij was buitengewoon gespierd. De holenleeuw was ongeveer drie meter lang en had een schofthoogte van 1,5 meter! Hij stierf zo’n 2000 jaar geleden in Europa uit.

                         3d5be37127e0ffbf2ea6d18e13c62c02_medium.

Wolharige neushoorn    

Wie nog nooit gehoord heeft van de wolharige neushoorn gaat het misschien niet geloven, maar in Europa leefden er tijdens de laatste ijstijd dus neushoorns! De wolharige neushoorn had echter een lange dikke vacht die hem beschermde tegen de kou. Hij was ongeveer 3,5 meter lang en hij had een langgerekte schedel en kiezen met hoge kronen. Die waren geschikt voor het fijnmalen van zijn voedsel: harde steppegrassen. Hij had twee hoorns, waarvan de voorste zo’n meter lang was. Vermoedelijk gebruikte hij die bij zijn zoektocht naar voedsel en om sneeuw weg te schrapen.

                              940b4446be8f1bb2022bfcdbee5053be_medium.

Holenbeer

Tijdens de ijstijd kwamen er natuurlijk ook beren voor. Een berensoort die is uitgestorven is de holenbeer. De holenbeer leek veel op de bruine beer, die ook tijdens de ijstijd rondliep, maar hij was nog veel groter en zwaarder. Hij woog maar liefst 800-900 kilo! In Frankrijk en Duitsland zijn er sporen gevonden van verering van de holenbeer. De Neanderthalers zouden hem als een god hebben vereerd. Toch was de mens nog steeds de grootste vijand van de holenbeer. Er werd namelijk op hem gejaagd voor zijn vlees en voor zijn pels. Zo’n 10.000 jaar geleden stierf de holenbeer uit.

                           d760a1a3ea0fd865ad35a5ea027d5532_medium.
                                           Reconstructie holenbeer

Grottenhyena

Ook dit kan sommige mensen verbazen, maar tijdens de ijstijd leefden er wel degelijk hyena’s! Ze kwamen voor in een groot deel van Europa, Azië en Afrika. De grottenhyena leek veel op de huidige gevlekte hyena, een dier dat meestal niet zo als sympathiek wordt ervaren door zijn uiterlijk en zijn kenmerkende ‘lach’. De grottenhyena was echter twee keer zo groot als de gevlekte hyena! Ze leefden uiteraard ook in een veel kouder milieu. De naam grottenhyena wijst op het feit dat zij blijkbaar veel in grotten leefde, de plaats waar ook vroege mensachtigen woonden. Net zoals alle hyena’s was hij een aaseter en hij voedde zich ook met beenderen vanwege het voedselrijke merg. Hij was dus een prima opruimer, een belangrijke schakel in het ecosysteem. Ook de grottenhyena joeg in groepen en vermoedelijk zullen de vrouwtjes ook de baas geweest zijn zoals tegenwoordig bij hyena’s het geval is. De hyena jaagt ’s nachts.

                           007cd34811884090b4adee5946fbc528_medium.

                                      Reconstructie grottenhyena

Reuzenhert

Een laatste prachtig dier uit de ijstijd dat echter is uitgestorven is het reuzenhert. Het reuzenhert was familie van het huidige hert en leefde op de toendra en in open bossen. Zoals zijn naam het zegt, was hij heel erg groot. Het reuzenhert had een schofthoogte van 2,1 meter! Op zijn kop had hij een reusachtig gewei dat meer leek op het schoffelvormige gewei van een eland dan op dat van een hert. Het had een spanwijdte van bijna vier meter en woog meer dan veertig kilo! Tors dat maar eens mee op je hoofd! De wisent of Europese bizon was zijn vijand. De laatste reuzenherten stierven zo’n 11.000 jaar geleden uit in Ierland, waar toen nog geen mensen leefden.

                           18cdf9559b0ba571b144970490c0875e_medium.
                          Hier zie je hoe groot het reuzenhert wel niet was

-Het ontstaan van de aarde
Uit de reeks: Reizen door de tijd
Aut: Peter Ackroyd
Uitgegeven door Standaard Uitgeverij (2004)

-De prehistorie
In de reeks: Artis-Cool_geschiedenis
Auteur: Son Tyberg
Uitgegeven door Artis-Historia (2001)

 

 

17/01/2018 16:58

Reacties (4) 

18/01/2018 00:00
Misschien bespaart de opwarming van de aarde ons wel een nieuwe ijstijd, of stelt die tenminste uit?
Hoeveel energie zouden wij wel niet nodig hebben om in de permafrost warm te blijven?
1
18/01/2018 14:51
Natuurlijk stelt de opwarming van de aarde de ijstijd uit, maar dit wil niet zeggen dat dit dan maar oké is. Bovendien is de opwarming van de aarde zelf nogal een heel erg verwarrende term, omdat mensen daardoor denken dat het automatisch overal op de aarde heel erg warm gaat worden. In werkelijkheid is dit niet het geval. De opwarming van de aarde is een klimatologische verandering die nu door ons de mens is veroorzaakt, is dus niet natuurlijk. Vele diersoorten gaan hierdoor uitsterven, niet door de natuur, maar door ons, de mens. Het weer gaat juist veel extremere vormen aannemen. We kunnen...
1
17/01/2018 19:28
Prima artikel en duidelijk geschreven..
18/01/2018 14:38
Dank je wel :)
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert