Kraantje Lek, de toverboom en Hertus, Godin van Kennemerland.

Door Lucifall gepubliceerd in Geschiedenis

Kraantje-lek, wie is er niet groot geworden.

Kraantje Lek; ieder kind uit Haarlem en omgeving is er wel geweest. Een ijsje of pannekoek eten, spelen in de speeltuin en de holle boom 'het oudste levende wezen' en natuurlijk die gigantische berg beklimmen. De Blinckert, een berg die gezien met het volwassen oog een stuk lager geworden is. In dit artikel leest u over de rijke historie van Kraantje-lek, een krachtplaats waar ooit een houten tempel ter ere van de Moeder-Aarde- Godin van Kennemerland, Hertus, heeft gestaan.

Kraantje lek

De historie van deze wonderschone plaats gaat heel ver terug. Ooit zou er in de duinen achter Kraantje Lek een houten tempel hebben gestaan op een kruispunt van Leylijnen.
De uitspanning Kraantje Lek werd in 1452 gebouwd en heette indertijd herberg Rockaerts, vernoemd naar het plaatsje Rockaerts het huidige Overveen.
De markante witte herberg en de legendarische holle boom aan de voet van de ruim acht meter hoge duin 'de Blinkert' is al vier eeuwen een gewilde ontmoetingsplaats om de maag te vullen en te ontspannen tijdens de reis van A naar B.
Het was een rustpunt voor de vissers en vissersvrouwen die met puntmanden vol vis uit Zandvoort over het Visserspad door de duinen op weg waren naar de Grote Markt in
haarlem.

964116d1937a44e206af850faf1d2213_medium.

Omstreeks 1750 tekent Ouwater Kraantje Lek. Op de achtergrond zie je de viswijven. Zij keren terug naar Zandvoort met lege manden op de rug. Loop je de weg verder af naar het zuiden dan bereik je de Volmeer (nu Koningshof)

dc3c0e48cd82c80fae41140fbac8367f_medium.De heenweg hielden de vissers de tred er goed in zodat de vis kakelvers aan de man of vrouw gebracht kan worden. Op de terugweg waren de manden weer leeg en de beurs gevuld zodat er tijd was voor een goed gesprek onder het genot van een borreltje. Hoe onvoorstelbaar is het voor ons nu wel niet dat deze vissers bij het Tolhuis tol moesten betalen.

6e39316f412dfed215ff184ac0654c2d_medium.

 

 

 

Links op de afbeelding zie je het tolhuis (met puntdak).

In het midden zie je het logement 'Van ouds het Raadhuis' met daarnaast het begin van de Korte Zijlweg. Daarvoor staan de dwars over de weg geplaatste tolhekken van de Overveense Tol, die in 1912 werd opgeheven.

6977db93f33071b7baae3db6c85226cc_medium.

Ook lag de herberg op de routes van de postkoetsen. Menig koetsier heeft er in het verleden zijn welverdiende borrel genuttigd.

Kraantje Lek is gelegen in een bijzonder duingebied met een ongelofelijke aantrekkingskracht. De beroemde Haarlemse Kenau Simonsdochter Hasselaer bezat tot haar dood in 1588 de hofstede, ' Dal en Berg' die in de duinen schuin tegenover Kraantje Lek lag. De iep (later de beroemde holle boom) stond er toen al.

Militairen vonden dit kruispunt van vele wegen ook van belang. Zo heeft het Bataafse leger er twee kampen voor hun troepen gehad.
De Franse garnizoenen onder leiding van generaal Du Monceau vonden hun vertier op deze pittoreske plek in het begin van de 19de eeuw. Zelf werden zij en hun drie rijen tenten een bezienswaardigheid voor de dagjesmensen die Kraantje Lek bezochten.
In de tweede wereldoorlog lag Kraantje Lek net buiten het spergebied en was niet gevorderd door de Duitsers. Op last van de bezetters werd er wel wacht gelopen. In het duingebied achter de herberg zijn honderden verzetsstrijders en gijzelaars gefusilleerd. Na de oorlog zijn deze helden herbegraven op de 'Erebegraafplaats Bloemendaal.'. De Haarlemse verzetsstrijdster Hannie Schaft heeft daar ook haar laatste rustplaats.

De naam Kraantje Lek

Het is onduidelijk hoe Kraantje Lek aan deze bijzondere naam gekomen is. Voordien was de naam Rockaerts (gelegen op de hospesbrug) naar het dorpje Ruk-aas, wat aan een nu verdwenen meertje heeft gelegen.
Er wordt wel verondersteld dat de naam Kraantje Lek te maken zou kunnen hebben met het lekken van het duinwater wat werd aangevoerd door de Haarlemse beek.
De naam zou verwijzen naar het voormalige Vollemeer dat onder het hoge duinzand is verdwenen met enkele hofstedes. Het Vollemeer van weleer is nu landgoed Koningshof van Natuurmonumenten.
Er zijn ook bronnen die stellen dat de naam Kraantje-lek is afgeleid van het schenken van diverse soorten drank.
Zeker is in ieder geval dat er aan het begin van de vorige eeuw een uithangbord met een lekkende kraan heeft gehangen.
Kraantje Lek heeft de status van rijksmonument.

De toverboom van Kraantje lek, de grote holle boom als kinderboom

14ec6383648366617efc1423d4ccf0be_medium.
De eeuwenoude iep aan de voet van de Blinckert werd in de loop der tijd een echte kinderboom (er zijn er meerdere bekend in Nederland) en stof voor een volksverhaal van Haarlem en omstreken. In vroeger tijden was de iep een symbool voor vruchtbaarheid en waren holle bomen synoniem voor kinderbomen.
Zo ook in het Haarlemse. In deze contreien werden de kindjes niet door de ooievaar gebracht maar kwamen ter wereld in de holle boom. Moeders haalden hun baby's uit de kinderboom bij Kraantje Lek.

Het Haarlemse volksverhaal speelt zich af in 1863. Ot en zijn zusje weten niet beter dan dat kinderen uit de boom komen. Op een dag voelt moeder zich niet zo goed. De kinderen vertrekken met de meid en twee tantes naar de Blinckert en gaan naar de holle boom om de kindjes te zien. Ot is de nieuwsgierigste van de twee en steelt zijn hoofd in de holle boom. Het is er aarde-donker en hij ziet niets. Hij ruikt wel wat, en wel de vreselijke geur van stilstaand water gemixed met een odeur van rotte bladeren. Hij rukt zijn hoofd uit de boom en krijgt een schram op zijn wang. Als ze thuiskomen ligt er een baby in de wieg. Iedereen is blij, behalve Otje die roept dat het kindje hem heeft gekrabd.

Hier wordt de boom en het gebied rond Kraantje-lek bezongen door Cobi Schreijer.

Kraantje Lek, bron van inspiratie

Velen bezochten Kraantje Lek. De uitspanning inspireerde velen. Zo schilderde Frans Hals schilderde er in 1623 in de Jaghtcamer het portret Jonker Ramper en zijn matres.
Amateur-plantkundige Frederik Willem van Eeden en schrijver/dichter Nicolaas Beets schreven in de eerste helft van de 19de eeuw over Kraantje Lek. De plantkundige Frederik van Eeden beschrijft de holle boom in zijn Album der Natuur uit 1867 als het ‘oudste levende wezen van Nederland'.
Ook Godfried Bomans refereerde vaak aan Kraantje-Lek. Als kind speelde hij er zoals op onderstaande foto van een kinderpartijtje bij Kraantje-lek te zien is. Bomans zit linksboven in de boom.
61bad09f323e1909fed9a2a3be5254b4_medium.

8 december 1956 vindt in “Kraantje Lek’ te Overveen de oprichtingsvergadering van de Haarlem Branch, afdeling 142, van de Dickens Fellowship plaats. Godfried Bomans wordt president. In Kraantje-Lek hangt sindsdien deze oorkonde.
c5e7a45bc84cefaac924cccf8b23420a_medium.

 

 

 

 

 

 

 

 

Tekstschrijver Lennaert Nijgh, geestelijk vader van vele liedjes van Boudewijn de Groot heeft een lied over de holle boom geschreven.

In de tijd waarvan ik nu vertellen ga
was een vrouw nog alleen maar een dame
en ze had nog geen sex en geen NVSH,
ze kon alleen maar blozen of zich schamen.

Maar zelfs in die tijd stelden kinderen de vraag
waarop alle ouders toen zwegen,
maar de ooievaar, ach, dat was meer voor Den Haag,
hier in Haarlem was men to
ch niet zo verlegen.

In Haarlem zei een moeder tot haar dochtertje: m'n kind,
jij bent hier gebracht door de westenwind,
jij komt gewoon, al vind je 't gek,
uit de holle boom bij Kraantje Lek.

Maar het meisje werd ouder en dacht na
en om er meer van te weten te komen
liep ze op een lentedag de vlinders achterna
tot waar de Blinkert oprijst uit de groene bomen.

Daar liep ze verloren en eenzaam in 't rond
en kwam er langs duinen en dalen,
totdat haar een andere wandelaar vond
en ze gingen vrolijk verder samen dwalen.

Maar toen werd de hemel donker en een regenbui brak los
en ze scholen samen in het bos
en waar was de enige droge plek?
In de holle boom bij Kraantje Lek.

Na de regen en het onweer kwam de zon
en de nevel steeg op uit de weiden
en de warme wind droogde haar natte japon
en de leeuwerik zong liedjes voor hun beiden.

Ze kwam thuis in het maanlicht en haar ouders waren kwaad
en ze vroegen waar ze had gezeten,
maar ze zei: beter nu laat dan later te laat
en ze dacht: dat zullen jullie zelf wel weten.

Want m'n moeder had gelijk,
ik weet nu waar je zoiets vindt,
ik haalde daar zelf m'n eigen kind,
nee, dat idee was lang niet gek:
uit de holle boom bij Kraantje Lek.

Bron

De tempel van Hertus, godin van Kennemerland

De duinen achter Kraantje-lek staan bekend als een krachtplek. Er lopen en er kruisen verschillende leylijnen. De energie hiervan is er werkelijk voelbaar. Weleer lag daar dan ook het Volmeer waaruit de Haarlemse Beek ontsprong. Deze beek liep uit op het Spaarne.
Op deze krachtplaats heeft in oude tijden een houten tempel gestaan. Een tempel die gewijd was aan een godin die in Kennemerland bekend staat als Hertus. Zij is in Denemarken en Duitsland bekend als Ertha, Hertha en Nerthus en werd in andere streken van ons land ook vereerd.
Haar naam betekent 'Moeder Aarde' doordat het is afgeleid van het woord 'eartha'. Dit vinden we nog terug in de naam van het nabijgelegen Aerdenhout.

Het bestaan van de tempel is ook vastgelegd. De Romeinse historicus Tacitus heeft het Germaanse heiligdom, dat indertijd aan de oever van het Spaarne lag en gewijd was aan de godin Hertus beschreven.

Frederik van Eeden refereert in de 'Bosschen van Kennemerland' naar deze Godin

kraantje-lek.

- ‘de oude herberg “het Kraantje-lek”. het paradijs der Haarlemsche jeugd. Daar staat een der oudste en merkwaardigste voortbrengselen van het plantenrijk in Haarlems omstreken, een holle iep (Ulmus suberosa L.) wiens korte stam een verbazenden omvang bezit. De boom is geheel hol, en uit zijn dikke, bouwvalachtige wanden groeijen van boven dikke takken en vormen een breede groene bladerkruin, zoodat hij in de verte gaaf schijnt. - Deze boom is een der dikste van Haarlems omstreken. - Te midden van het gulle zand, aan den voet van den stuivenden Blinkert, staat deze kolos daar als het prachtigste monument van het oude Haarlemsche woud.

De stam heeft een omvang van 6 Ned. el, en de ouderdom des booms wordt door de bewoners van het oord gerekend op 500 jaren, welke berekening niets onwaarschijnlijks heeft. Hij is de laatste van een groep dikke boomen, waarvan in het begin dezer eeuw nog twee aanwezig waren; zijn takken moeten nog voor vijftig jaren een verbazenden omvang hebben gehad. -

Kraantje-lek ligt aan den noordelijken uithoek van eene schilderachtige duinvlakte, vroeger uitgestrekter, lager, en met een waterplas, het Volmeer, bedekt, waaruit waarschijnlijk de Haarlemsche Beek haar oorsprong nam. Ook hier heeft men verondersteld, dat een heiligdom onzer voorvaderen geweest is, en in deze veronderstelling ligt niets ongerijmds. Ja, ik zou in het denkbeeld kunnen komen dat hier in het bosch bij het meer, en op weinig afstand van de zee, de eerste tempelhut of Harah ter eer van moeder Aarde in deze streken is gevestigd geworden. De Zeeuwsche volksgodin had ook haar heiligdom aan den zeekant. Bij het volk is Kraantje-lek sedert onheugelijke tijden als plaats van vermaak in hooge eer.

En gelijk wij in onze bosschen nog de bloemen van het oude woud terugvinden, zoo zien wij bij het Haarlemsche volk, in zijn vroolijke tochten naar Kraantjelek en in het vieren van den Hartjesdag de sporen van den voormaligen eeredienst van de Aarde, Hertha, onze groote en goede moeder.

Kraantje-lek, even als het Volmeer, is een der gedeelten van de oude woudstreek, die het laatst door het zand der duinen zijn ondergestoven, en de dikke boom is daarom een zeer merkwaardig overblijfsel uit den woudtijd.’
F.W. van Eeden, De Bosschen van Kennemerland; in het Album der Natuur, Jg. 1867.

Hertusdag en Hartjesdag

In Haarlem en omstreken en Amsterdam wordt op de derde maandag in Augustus Hartjesdag gevierd.
36d762fb43e48a8cc042e32d54b9eb23_medium.Vanaf 1997 heeft dit de naam Hartjesdagen gekregen, een driedaags evenement op de Zeedijk met als hoogtepunt een optocht van verklede mannen en vrouwen. Tegenwoordig is Hartjesdag weer teruggebracht tot alleen de derde maandag in augustus, de maand van het oogstfeest.
Diverse historici meenden dat hartjesdag een verbastering was van Hertjesdag. De oorsprong hiervan zou te vinden zijn in een grote jachtpartij bij Kraantje-lek. Echter in beschrijvingen van hoe men zich indertijd op Hartjesdag vermaakte komt jagen helemaal niet voor.

Historicus Jan ter Gouw stelt dat Hertjesdag, een diepere oorsprong heeft en te herleiden is tot een Germaans feest ter ere van de godin Hertus. Hertjesdag is volgens hem van Hertusdag afgeleid. Dit volksfeest werd gevierd op de derde maandag in augustus.
Dat het feest altijd op een maandag plaatsvond, wijst op een maanfeest. Er werden vreugdevuren voor de godin ontstoken en vrouwen en meisjes, verkleed als Hertus, gekleed in het wit met bloemenkransen op het hoofd en bloemenslingers over hun schouders trokken zingend door de straten.


In de 18e en 19e eeuw werd in Haarlem Hartjesdag uitbundig gevierd. 's avonds werden vuurtjes gestookt en vuurwerk afgestoken, waar kinderen het geld voor inzamelden. Haarlemmers trokken dan in een stoet naar Kraantje Lek en gingen dan op de Blinkert zitten onder het genot van meegebracht voedsel. Het was een gevierd tijdverdrijf om van de berg af te rollen.

In de 20e eeuw nam de belangstelling voor Hartjesdag af. Het feest was door de jaren heen synoniem geworden aan één groot drankgelag, een soort carnaval, waar mannen zich verkleedden als vrouwen en vrouwen zich verkleedden als mannen. Het feest werd toen ook rond de Zeedijk gevierd.


Johan Braakensiek (1926) Hartjesdag

Er werd teveel gedronken en dat leidde ook in oude tijden al steeds vaker tot ongeregeldheden. Er kwam een einde aan de viering van de hartjesdagen toen deze door de Duitsers verboden werd in 1942.

Kraantje Lek, een altijd transformerende omgeving

Ik herinner mij de zandvlakte achter Kraantje Lek van zo'n vijftig jaar geleden. Een zandverstuiving voor zover het oog reikte.
De hoge berg 'de Blinckert' uit mijn kindertijd is dichter naar de herberg toe gestoven. Als er niet jaarlijks duinzand weg geschept wordt op het parkeerterrein zal deze veranderen in een duinvlakte. Het kale duingebied is in de loop der jaren veranderd in een dichtbegroeid bosgebied. De zandbult 'de Blinckert' is meer en meer richting de weg gekropen. In een poging dit verschuiven in bedwang te houden is er nu een groot gedeelte van bepoot.
 

Kraantje Lek, wie is er niet groot geworden

Kinderen die geboren zijn in de omgeving van Haarlem en Amsterdam koesteren vaak een herinnering aan Kraantje Lek. Zo ook ik; ik zit onderin de toverboom.

De speeltuin van de herberg, het lekkere eten, de ijsjes, verstoppertje spelen in de holle boom, het goudgele zand van de Blinckert, een heuse berg, die het in kindertijd was. Er waren schoolreisjes naar Kraantje Lek. Kinderstemmen in de duinen achter de Blinckert, een gebied met een rijke historie. Van Voorchristelijke tempels tot legerplaatsen. Een bron van inspiratie. Geliefde plek van wandelaars.

De majestueuze iep werd beroemd in de wijde omtrek toen er door een hevige storm in 1812 een gat werd geslagen. In de zeventiger jaren van de 20e eeuw werd de boom weer door storm geteisterd en kreeg de boom er ook nog een ziekte overheen. Langzaam ging de boom steeds verder achteruit. Altijd als ik bij Kraantje Lek was ging ik even naar de boom. Ik heb het einde van de boom met tranen in mijn ogen zien naderen. Eeuwenlang spelende kinderen, het hertjesfeest dat op de Blinckert werd gevierd. De tempel van Hertha die er ooit gestaan heeft. Een plek waar je de magie voelt. De energie van eeuwenlang spelende kinderen. De energie van de vissers, maar ook de energie van de duinen erachter waar vele helden van ons land het leven lieten.

Het oudste wezen van Nederland is niet meer levend maar is er nog steeds. In brons gegoten is het oudste levende wezen van Nederland vereeuwigd door beeldhouwer Kees Verkade ter nagedachtenis aan al die kinderen die eeuwen lang hebben gespeeld in de toverboom van Kraantje Lek.

Kraantje Lek, velen hebben hun herinneringen aan deze indrukwekkende plek. Een plek die een ode waard is.

Nicolaas Beets
De oude olm bij ‘Kraantje-lek’, aan den voet van den Blinkerd, bij Haarlem.

Ja, 't is nog 't oude Kraantje-lek
Vaak door mijn voet betreden,
Behelzende in beknopt bestek
Tal van vermaaklijkheden:

De wipplank hier, de schommel daar,
En gij, mijn Olm, die honderd jaar
Het voorbeeld hebt gegeven
Van op de schors te leven.

Uw Blinkerd2), door Van Walré's lied
Zoo luid en hoog geprezen,
Is sedert lang de Blinkerd niet,
Waarvoor zijn zangen rezen.

 

De mensch heeft hem te zeer geplaagd,
Zijn hooge schedel is verlaagd,
Zijn romp ineengezonken,
Zijn lenden zijn geslonken.

Maar gij, hoe hol, heft nog de kruin,
En draagt uw eeuwen prachtig!
Geen storm, die aanrukt over 't duin,
Geen tijd is U te machtig.

Voor zestig jaren kende ik u;
Toen waart gij reeds zoo hol als nu,
En nu, indien 't kan wezen,
Nog groener dan voordezen.

De schoolknaap, met zijn kameraads
Naar Kraantje-lek getogen,
Zag in dien hollen stam een plaats,
Begeerlijk in zijn oogen.

Hij daalde, als in een levend graf,
In uw ontzaglijk duister af
Met zingen en met fluiten -
Gij kondt er vier besluiten.

De grijsaard, zestig jaar daarna,
Stapt weer uw heiligst' binnen.
Genoodigd, volgen hem weldra
Twee jeugdiger vriendinnen.

Ons drietal was u wellekoom,
Mijn kraantje-leksche wonderboom!
Wij konden 't wel ontwaren
Aan 't raatlen van uw blaren.

Blijf lang nog frisch en vol van kracht,
Schoon holste van de hollen!
Beschaam, door kroon en bladerpracht,
De volste van de vollen!

Blijf, door herbergzaamheid, de vreugd
Van Haarlems wandelgrage jeugd,
En, hoe ook stormen razen,
Elk nieuw geslacht verbazen!

31/12/2017 11:00

Reacties (13) 

01/06/2019 19:39
Ik ben op zoek naar meer informatie omtrent die houten tempel die bij kraantje lek gevonden is. Wie kan me hier meer over vertellen? Wanneer is die opgegraven?
01/01/2018 15:15
Echt een mooi artikel, en leuk om te lezen.
01/01/2018 07:04
Prachtig artikel, met plezier gelezen.
31/12/2017 17:15
leuk verhaal en een aparte kindertijd, bijzondere boom
31/12/2017 15:30
Graag gelezen! Mooi en gedetailleerd artikel over achtergrond, geschiedenis en folkore in deze streek, die voor mij (ik komt niet uit het Haarlemse) tot nu toe volledig onbekend was.
31/12/2017 15:15
geweldig artikel
1
31/12/2017 13:32
Heel leuk verhaal. En heel bekend terrein voor mij. Roept herinneringen aan mijn jeugd in Aerdenhout op. En over die iep - c.q. olm - zijn zoveel verhalen de wereld ingegaan. Godfried Bomans heeft er ook ooit een leuk gedicht overgeschreven. De herinneringen aan mijn eigen jeugd in deze lommerrijke omgeving dringen zich inmiddels in mijn gedachten op. Ik zie het Jac P Thijsen Lyceum op landgoed Elswoud weer voor me. De middelbare school waar ik naar toe ging na de Vondelschool. De basisschool bij het Aerdenhoutse kopje. Ook zie ik me zelf weer rondscheuren met mijn Puch door de lanen en dre...
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert