Herkomst Zwarte Piet

Door Lynn De Bondt gepubliceerd in Feesten

In het vorige artikel besprak ik waar Sinterklaas vandaan komt, in dit artikel ga ik dieper in op de herkomst van Zwarte Piet. Sinterklaas en Zwarte Piet is voor mij nog steeds pure nostalgie, de Sinterklaasperiode was een van de mooiste en meest magische momenten voor mij als kind. Daarom vind ik het erg jammer dat er de laatste jaren steeds meer kritiek komt op Zwarte Piet. Daarom dit artikel, om aan te tonen dat de herkomst van Zwarte Piet veel ingewikkelder is en veel verder teruggaat dan de tijd van de zwarte slavernij. Het verhaal dat Zwarte Piet een zwarte slaaf zou zijn geweest, is vooral gebaseerd op het idee dat Sinterklaas uit Spanje komt, ten tijde van de zwarte slavenhandel. Zoals in het vorige artikel uitgelegd, was de mogelijke historische Sinterklaas een bisschop uit Myra (Turkije). Die man heeft toen nooit van zijn leven Spanje gezien en zijn verering was al populair in de vroege middeleeuwen, lang voor de zwarte slavenhandel.
Maar waar komt Zwarte Piet dan echt vandaan? Om dit te verklaren, moeten we wel erkennen dat Zwarte Piet in het verleden wel degelijk negatieve aspecten had: kinderen werden bang gemaakt dat Zwarte Piet hen in zijn zak zou steken als ze stout waren. Gelukkig behoort dit nu in het verleden, want Zwarte Piet heeft zijn negatieve aspecten verloren en is steeds meer een soort sprookjesfiguur of zelfs echte held geworden. De herkomst van Zwarte Piet heeft zowel christelijke als heidense wortels, maar ook andere verklaringen kunnen bijgedragen hebben tot het ontstaan of de verdere ontwikkeling van Zwarte Piet:

Christelijke opvatting: de duivel

Zwarte Piet werd ook wel Pietermanknecht of Hansje Pik genoemd, in Duitsland heet hij Ruprecht, Nickel, Eckant of Hans Muff. Een aantal van die namen wijst erop dat Zwarte Piet oorspronkelijk misschien een duivelsfiguur was. De duivel werd vroeger namelijk vaak Pik of Pek genoemd en pek is een zwarte, kleverige stof die volgens de verhalen ook in de hel te vinden was. Vandaar dus de zwarte kleur: in deze verklaring heeft de zwarte kleur niets met zwarte mensen te maken, maar met de duivel. In vroegere mirakelspelen en in andere verhalen verslaat Sinterklaas vaak de duivel en in zijn gedaante als Nicolaas van Sionites was Sinterklaas een vermaard exorcist. Zwarte Piet zou dan van oorsprong de verslagen duivel zijn geweest die voor de Sint moest werken en cadeautjes moest uitdelen aan de kinderen.
Het verklaart waarom Zwarte Piet in vroeger tijden een vreeswekkend figuur was waarvan verteld werd dat hij stoute kinderen in zijn zak stak. Deze theorie past perfect in de middeleeuwse sfeer, de tijd waarin Sint-Nicolaas als heilige heel erg populair was. Nog een aanwijzing is de Duitse naam Peltzenbock, een verbastering van Beëlzebub, een van de vele demonen van de duivel. Maar naarmate het geloof in duivels verminderde, hoe meer Zwarte Piet zijn duivelse karakter verloor. Hij werd uiteindelijk een knecht of helper zonder meer.
Het gevolg was wel dat ook aan Sinterklaas zelf soms duivelse aspecten gingen kleven. Een oude Vlaamse benaming was Klaai der Duivele, in Engeland heet de duivel ook wel Old Nick en in Duitsland Nicklo of Nickel. Bij de naam van Sinterklaas werd soms zelfs gevloekt in de middeleeuwen, dat uiteraard uitzonderlijk is voor een heilige. Maar men geloofde dat tijdens Nicolaasvieringen en –tochten zich duivels voegden, in het spoor van de duivelse helper van de Sint. Daarom werden tijdens vieringen ook vreeswekkende vermommingen aangetrokken. In de naam Ruprecht zou je een verbastering kunnen zien van Hruod Perater, een soort bijnaam van Wodan. Deze interpretatie is gebaseerd op het demoniseren van heidense goden, een middel van de middeleeuwse kerk om het heidendom te verslaan. Als we deze redenering volgen, zou het kunnen zijn dat zowel Sinterklaas als Zwarte Piet twee facetten zijn van een en dezelfde figuur: Sinterklaas als de gekerstende Wodan en Zwarte Piet als de gedemoniseerde Wodan.

Heidense invloeden

Als we verder gaan op dit pad, zien we dat er ook andere theorieën zijn omtrent de demonisering van de heidense goden als verklaring van Zwarte Piet. Mogelijk is er een verband met Balder, de zoon van Wodan en god van het licht en de zon. ’s Nachts trekt hij er met zijn vader Wodan op uit om te kijken of de oogstgaven bij de haard liggen. Van het gluren door het rookgat wordt hij zo zwart als roet! Toch zou dit een te eenzijdige en makkelijke verklaring zijn, Balder heeft voor de rest weinig te maken met de eigenschappen die vroeger aan Zwarte Piet werden gegeven en hij is zeker niet de vaste begeleider van zijn vader. Hij heeft zelfs een eigen paard. Het kan wel zijn dat bepaalde dingen van Balder zijn invloed hebben gehad op het ontstaan van Zwarte Piet, maar het is niet de enige verklaring hiervoor.
Voorlopers van Zwarte Piet uit het heidendom zouden misschien Hoder kunnen zijn, de wintergod, of Loki, een reus en helper van Thor. Hoder kan beschouwd worden als de god van de duisternis en is de grote tegenstander van Balder. Loki is een dualistisch figuur: hij kan plagen en soms zelfs kwaadaardig zijn, maar in veel gevallen helpt hij de goden juist. Loki heeft als attribuut bovendien ook nog de maretak, terwijl Zwarte Piet vroeger zijn roede had. Thor en Wodan kunnen als parallelle goden gezien worden die onderling inwisselbaar zijn en dat verklaart waarom de helper van Thor, de helper van Wodan/Sinterklaas werd. Toen de heidense goden gedemoniseerd werden, kwam Loki vrij snel naar voren omdat hij goed bij het christelijke duivelsbegrip paste. Maar de voorloper van Zwarte Piet kan ook Nörin zijn, de winterreus en vader van de nacht, die samen met Wodan uitrijdt en ook een levensroede heeft.

Verband met maancultus

Een heel andere theorie is dat Zwarte Piet een verband heeft met de maancultus. Zoals we weten verandert de maan elke maand, van volle maan tot nieuwe maan dat wel een zwart gat lijkt. Wanneer de maan dan verdwenen is, groeit ze weer terug tot een lichtende bol. Vroeger geloofde men dat er een wezen bestond die de maan eerst bedekte en daarna zelfs wegvoerde in een grote zak. Deze maanrover is dezelfde die ’s nachts de sterren uitstrooit in de hemel. Het maanlicht wordt gedoofd, omdat de lichtjes van de sterren dan beter uitkomen. Zwarte Piet zou dan ontstaan zijn uit deze maanrover, vroeger verdwenen stoute jongens analoog aan de maan in een grote zak. Het verband tussen Zwarte Piet en de maancultus zien we hier en daar nog terug in Europa, onder andere in Denemarken. Daar kennen ze een mysterieuze man met een vreemde stok in zijn mond. Aan het ene uiteinde van de stok zit er een brandende kaars, aan de andere kant helemaal niets: een uiting van de voortdurende strijd tussen licht en donker. De donkere maanrover had absoluut behoefte aan een tegenpool. En het zal vreemd klinken, maar dat was de reden waarom er lange tijd ook een witte zwarte piet rondliep naast Zwarte Piet zelf!

Andere verklaringen

De hierboven vertelde theorieën vertellen niet het hele verhaal over het ontstaan van Zwarte Piet. Er is ook niet één enkele verklaring. Verschillende theorieën vormen samen een mogelijke verklaring voor het ontstaan van Zwarte Piet. Er zijn nog tal van andere mogelijkheden. De Duitse folkore kent bijvoorbeeld de zogenaamde Kinderfresser, een angstaanjagende man of vrouw die in een zak of mand stoute kinderen meevoert. In de zestiende eeuw liepen jongens met zwartgemaakte gezichten en verkleed joelend de straten op, waarbij ze zo hard riepen als ze konden en op ramen en deuren bonsden. Zou dat een verklaring kunnen zijn waarom Zwarte Piet bij veel kinderen op de ramen en deuren bonst? De allerkleinsten en de meisjes moesten toen binnenblijven, maar tegenwoordig mogen meisjes wel meedoen in de gebieden waar dit nog wordt gedaan.
De reden waarom Zwarte Piet door de schoorsteen kruipt om cadeautjes te brengen en daardoor zo zwart als roet wordt, kan misschien verklaard worden doordat in Italië jongens als schoorsteenveger werkten. Ze kropen met een roe de schoorsteen in en met een kogel aan een ketting maakten ze het roet los en vingen het op in een zak.
En dan is er nog een heel mooi en oud verhaal over de Ethiopische slaaf Piter. Nicolaas stond al langer bekend als een grote weldoener en ook toen toonde hij juist zijn grote hart. Nicolaas kocht Piter op de slavenmarkt, niet om hem als slaaf te houden, maar om hem juist te bevrijden van de slavernij! Piter was hem zo dankbaar, dat hij vrijwillig in dienst trad van zijn grote weldoener.
Bij al deze en andere theorieën kunnen er bezwaren over gemaakt worden, zoals eerder gezegd is er niet één enkele verklaring voor het ontstaan van Zwarte Piet. Het is veel logischer dat in de loop van meer dan duizend jaar een smeltkroes is ontstaan van verschillende elementen uit diverse theorieën tesamen. Al deze theorieën hebben enige waarheid in zich en hebben nog enige authenciteit, hoe moeilijk het ook is om Zwarte Piet te verklaren. Maar we vergeten misschien ook nog iets: Sint-Nicolaas heeft volgens de verhalen altijd opgekomen voor zij die zwak stonden in de maatschappij. Waarom zou Sinterklaas, de grote weldoener, dan een slaaf houden? Bovendien berust deze ‘verklaring’ vooral op de theorie dat Sinterklaas van Spanje komt, terwijl we ondertussen weten dat de historische Nicolaas, waarop Sinterklaas gebaseerd is, een bisschop van Turkije was en nooit van zijn leven Spanje gezien heeft. Maar waar komt dat verhaaltje dan vandaan?

Zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan…

Los van het feit dat de stoomboot uit dit Sinterklaasliedje historisch gezien al niet klopt, is er wel wat meer dat schort aan het verhaal dat Sinterklaas en Zwarte Piet uit Spanje komen. Ik citeer: ‘Een andere, wat naïeve en veel recentere hypothese leunt op de Spaanse tijd en de handel met Spanje.’ Uiteraard is het wel zo dat vanaf de Spaanse tijd de lekkernijen die de Sint bracht, aangevuld en in het geval van de noten en de appeltjes vervangen werd door de appeltjes van oranje, de sinaasappels. Het is goed mogelijk dat bij de export van de voedingswaren Moren als matrozen op de Spaanse galeien werkten, en misschien heeft dat voor het misverstand gezorgd dat ook de Sint een Moorse bediende had.
Maar zoals je hierboven kon lezen, is Zwarte Piet veel eerder ontstaan. Het kan best zijn dat Zwarte Piet toen invloeden heeft ondergaan van deze Moorse bedienden, maar dat is zeker en vast zijn herkomst niet. Waarom Spanje dan als het land van Sinterklaas werd gezien? Waarschijnlijk omdat Spanje toentertijd heel veel macht had en het werd gezien als het einde van de wereld. Of misschien zelfs louter en alleen omdat Spanje rijmt op oranje! Heel vroeger was Zwarte Piet overigens ook niet zo donker als tegenwoordig, het sloot toen meer aan op het verhaal dat ieder kind wel kent: dat Zwarte Piet zwart is door het roet van de schoorsteen.

Meerdere pieten en Zwarte Piet als superheld

We staan er misschien niet bij stil, maar tot de twintigste eeuw had Sinterklaas maar één piet. Tegenwoordig is het heel normaal dat Sinterklaas meerdere pieten als hulp heeft, zoiets als de kerstman die verschillende elfen onder hem heeft. Maar waar komen al deze pieten vandaan? Wel, gedurende de oorlogsjaren hadden de Sint en Zwarte Piet er weinig zin in om cadeautjes uit te delen aan de kindjes. Na de bevrijding, wat op zich al een groot feest was, besloot men in Amsterdam samen met de aanwezige Canadese troepen om opnieuw een grote Sinterklaastocht te organiseren. Maar de Canadezen waren niet erg vertrouwd met de oude tradities, en dachten blijkbaar dat ‘more is better’: als één piet al leuk was, dan zijn meerdere pieten al helemaal een spektakel, zullen ze gedacht hebben. Dus had de Sint er opeens een heleboel pieten bij! Maar het is vooral vanaf de jaren ’60 dat er veel pieten op het toneel verschenen.
Dat had niet enkel en alleen te maken met de Canadezen. Kinderen dachten steeds rationeler na, het wonder verdween een beetje. Kinderen begonnen zich af te vragen hoe één Sint en één Zwarte Piet toch al die pakjes konden ronddelen aan de kinderen? Dat kon toch helemaal niet? Maar door kinderen te vertellen dat de Sint meerdere pieten heeft die hem helpen de cadeaus rond te delen, werd het hele Sinterklaasgebeuren terug aannemelijk.
Sommige ouders opteren er ook voor om hun kinderen te vertellen dat er wel één ‘echte’ Sint en één ‘echte’ Zwarte Piet zijn, maar dat er daarnaast ook hulppieten zijn die Sinterklaas en Zwarte Piet moeten helpen al de pakjes bij de kinderen te krijgen. Daarnaast komt men zelfs met hulpklazen af! In Dag Sinterklaas is er een aflevering waarin Sinterklaas nogal kwaad is op valse pieten en klazen die de Sint en Zwarte Piet wel willen helpen, maar het volgens hem helemaal verkeerd doen! De aflevering is doorspekt met humor en dat trouwens de gehele serie. Dat maakt het Sinterklaasfeest nog leuker! Vanaf eind twintigste eeuw en de laatste jaren heeft Zwarte Piet en zijn hulppieten een steeds actievere rol gekregen. Zwarte Piet is geen gewone knecht meer, maar een echte kinderheld geworden.

Bron:
Een jaar vol feesten: oorsprong, geschiedenis en gebruiken van de belangrijkste jaarfeesten
auteur: Bart Lauvrijs
uitgegeven door Standaard Uitgeverij (2004)

 

10/12/2017 15:39

Reacties (1) 

10/12/2017 17:02
Ja, Zwarte Piet kan het ook niet helpen dat hij ooit met de duivel en tegenwoordig met de slavernij in verband gebracht wordt.
In beide gevallen is er sprake van oneigenlijk gebruik (om niet te zeggen volksverlakkerij) en dient hij alleen maar als zondebok: voor de monniken destijds en voor door minderwaardigheidscomplexen geteisterde minderheden nu.
Wat mij verbaast is dat ze zich niet tegen het gelijknamige kaartspel keren: daar heeft Zwarte Piet nu écht een negatieve lading (schoppenboer).
Goed artikel!
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert