Waar komt de Sint vandaan?

Door Lynn De Bondt gepubliceerd in Feesten

Het grote moment is bij vele kinderen vanavond aangebroken: Sinterklaas en Zwarte Piet komen deze nacht bij veel kindjes cadeautjes, koekjes en snoep brengen! Bij sommigen is de Sint al geweest, omdat 6 december in de week valt en de kinderen nog naar school moeten, maar bij sommigen speelt ook het co-ouderschap bij gescheiden ouders een rol. Voor de kinderen is de Sint een echt persoon, maar voor de volwassenen onder ons: waar komt Sinterklaas nu echt vandaan? Heeft Sinterklaas ooit echt bestaan of is het gewoon een verzonnen figuur? Sinterklaas is een christelijke heilige, maar is hij ontsnapt aan enige heidense invloeden?

Heidense invloeden?

Volgens het verhaal komt Sinterklaas uit Spanje, maar wie was Sinterklaas nu echt en waar komt hij echt vandaan? Eerst en vooral is het belangrijk te weten dat de Sint niet zomaar terug te voeren is naar één enkel echt bestaande persoon. De meest gangbare theorie is dat de man die voorbeeld stond voor Sinterklaas eigenlijk een bisschop was uit Turkije, maar daar komen we later op terug. We gaan het eerst hebben over de heidense invloeden die de figuur van Sinterklaas heeft ondergaan, ook Zwarte Piet heeft zulke invloeden ondergaan en de tradities rond Sinterklaas hebben vaak heidense wortels. Dat is bijvoorbeeld het geval met het schoenzetten aan de schoorsteen (de schoorsteen was zeer belangrijk voor de heidenen; ze dachten dat de wind die door de schoorsteen joeg geesten waren), maar ook de roede van Zwarte Piet. Niet een middel om lijfstraffen te geven zoals velen denken, maar een oud heidens vruchtbaarheidssymbool! Kinderen die te oud waren voor Sinterklaascadeautjes maar er toch wilden hebben, kregen in lang vervlogen tijden een roede ‘cadeau’. Het stond symbool voor hun opgroeiende volwassenheid.
Maar we gaan het nu vooral hebben over Sinterklaas zelf. De meeste bronnen zeggen dat de heidense invloeden die Sinterklaas heeft ondergaan, vooral van Germaanse afkomst zijn. Ze verwijzen dan ook naar de Germaanse god Wodan. Wodan was een wilde, soms zelfs woedende, natuurgod, hij was dan ook de god van de wind en de storm. Hij werd daarom beschouwd als de beschermer van de oogst. Via goede oogsten kon Wodan de mensen rijkdom schenken, maar hij had ook een voorliefde voor de handel en de zeevaart. Het meest bekend is hij wellicht als machtige tovenaar, met zijn rode of blauwe mantel die hem onzichtbaar maakt en waarmee hij van de ene naar de andere plaats kan reizen, en zijn zeer slappe, breedgerande hoed. Net zoals vele tovenaars is hij een grijsaard met lange haren en een lange baard. Wodan komt onverwachts opduiken uit de nevel en zijn rijdier is Sleipnir (Sluipsnel), een paard dat sneller is dan de wind! Zijn trouwe knecht Eckant is voortdurend bij hem.
De verering van Wodan vond voornamelijk plaats in het najaar, wanneer hij bij de mensen rond ging om hen te belonen of te straffen, al naargelang hun gedrag. Het was voor hem dat de boeren hun laatste korenschoof achterlieten of ze hingen de schoof aan de haard om zich te beschermen tegen mislukte oogsten.
Sommige overeenkomsten tussen Sinterklaas en Wodan zijn vanzelfsprekend en kan iedereen zien, anderen zijn minder vanzelfsprekend omdat vele niet alles van Sinterklaas weten. Het ligt voor de hand dat beiden gulle schenkers zijn en dat beiden wonderbaarlijke krachten hebben. Maar wie weet er de dag van vandaag dat ook Sinterklaas oorspronkelijk als beschermer van de oogst, zeevaart en handel gold? Dat beiden gelinkt worden aan gerechtigheid en het huwelijk? De raaf is een bekend dier van Wodan, maar in sommige streken werd (en wordt misschien nu nog) de raaf de Nicolaasvogel genoemd. Een aantal heidense elementen werden in het Sinterklaasfeest geïntegreerd, en Sinterklaas maar ook Sint-Maarten hebben een aantal kenmerken van de heidense goden overgenomen. Wederzijdse beïnvloeding dus. Maar daarnaast is er ook afstoting: bestaande heidense goden werden deels afgewezen en als duivels gedemoniseerd.
Een meer voor de hand liggende vergelijking zijn hun paarden: ook Sinterklaas heeft een paard die onwaarschijnlijke dingen kan doen, want welk paard kan over daken lopen? Slecht Weer Vandaag, zoals het paard in de Belgische kinderserie Dag Sinterklaas wordt genoemd, kan dit wel. De wortels die we aan het paard geven en vroeger ook het hooi, verwijzen dan weer naar de laatste korenschoof die men aan Wodan gaf. Vroeger schonk Sinterklaas helemaal geen sinaasappels, maar noten en appels en dat zijn herfstvruchten uit onze contreien. De letterkoekjes die we vaak krijgen van Sinterklaas, kunnen misschien zinspelingen zijn op de Germaanse runen die met Wodan worden geassocieerd. Tenslotte verwijzen de marsepeinen dieren en mensen die sommige kinderen nog zullen krijgen naar vroegere heidense offergaven.

                               
                                  Kindjes zetten hun schoen voor de Sint

Toch vooral christelijke achtergrond

Toch is niet alles te verklaren door deze heidense invloeden. Sinterklaas en de tradities errond hebben zeker heidense invloeding ondergaan, maar het is moeilijk om te zien welke overeenkomsten we pas in een later stadium hebben gezien en welke effectief hebben bijgedragen aan de ontwikkeling van Sinterklaas. Bovendien is Sinterklaas uiteraard niet louter de christelijke vorm van Wodan. Moest dat zo zijn, waarom heeft Sinterklaas zijn collega de Kerstman nog niet zo heel erg lang geleden voet aan wal gezet in Scandinavië, daar waar de oude Germaanse goden zo lang populair bleven? Bovendien waren er ook serieuze religieuze verschillen tussen de verschillende Germaanse stammen.
Dat Sinterklaas paardrijdt, is niet en alleen omdat Wodan ook een paard als rijdier had, maar heeft ook te maken met de christelijke heiligenverering. Hieronder kan je alles lezen over de historische figuur van Sinterklaas en hoe een bisschop is geworden tot de mythische figuur die we vandaag de dag kennen.

De historie van Sinterklaas

De historische figuur van Sinterklaas is niet echt bewijsbaar, er zijn te veel mythische vertellingen rond deze persoon en bovendien heeft deze bisschop ook eigenschappen gekregen die over andere naamsgenoten de ronde gingen. Maar we gaan er nog steeds van uit dat de historische Sinterklaas Nicolaas van Myra was. Deze heilige Nicolaas werd geboren rond 270 in Patras in Klein-Azië en zijn ouders waren naar het schijnt vermogend. Later werd Nicolaas al vroeg tot bisschop gewijd in Myra, het huidige Demre in Zuid-Turkije, waar hij ook overleed. Zijn sterfdatum is bekend, namelijk 6 december! Ja, 6 december is niet de verjaardag van Sinterklaas, zoals de kinderliedjes Sinterklaas is jarig en Ik wil voor Sinterklaas ook een verjaardag doen suggereren en wat velen ook denken. Zijn sterfjaar is raar maar waar niet bekend, maar men denkt dat dit rond 342 moet zijn geweest.
   Via schaarse bronnen vermoeden we dat Nicolaas al tijdens zijn leven een legende was, aangezien er veel wonderlijke verhalen over hem de ronde doen. Als baby zou hij bij zijn eerste wasbeurt een uur lang rechtop hebben gestaan in de waskom en hij had als kind al een opmerkelijke godsvrucht. Zo zou hij geweigerd hebben om te eten op woensdag en vrijdag. Hij blonk ook uit in leergierigheid en vriendelijkheid, na het overlijden van zijn ouders schonk hij hun fortuin aan de armen. Zoals gezegd werd hij al snel tot bisschop gewijd, kort na zijn priesterwijding.
Hij werd zoals hierboven gezegd eigenschappen toegedaan die oorspronkelijk aan andere Nicolazen hebben toebehoord. Nicolaas Sionites, die leefde in de zesde eeuw en abt was van het klooster van Sion, had een grote reputatie van soberheid en gold als vermaard exorcist. Ook aan paus Nicolaas I worden er mirakels toegedicht en Nicolaas van Tolentio werd in 1246 geboren uit aanvankelijk kinderloze ouders nadat zij een pelgrimstocht naar de Nicolaaskerk in Bari ondernomen hadden. Een combinatie van verschillende Nicolazen hebben een superheilige gecreëerd die vooral tussen de zesde en twaalfde eeuw zeer vermaard was.

Wonderbaarlijke verhalen rond Sinterklaas

Rond Sinterklaas doen er allerlei wonderlijke verhalen de ronde. Een aantal verhalen zijn vandaag de dag minder bekend of helemaal niet, omdat Sinterklaas steeds meer tot een niet-christelijke figuur is geëvolueerd en een aantal daden die vroeger door de christelijke opvattingen als zeer goed werden beschouwd, dat de dag van vandaag niet meer zijn. Sinterklaas was vroeger namelijk een voorvechter voor het christendom en dreef daarbij demonen uit en vernietigde heidense tempels. Dat aspect is Sinterklaas kwijtgespeeld en wat vooral is bijgebleven, is dat Sinterklaas boven alles gewoon een weldoener is. Sinterklaas wekte een jongetje tot leven dat verdronken was in de rivier Dnjepr, liep zelfs over het water om een zinkend schip te redden en verjoeg daarbij de duivel die het noodweer veroorzaakte. Sinterklaas toonde ook veel zijn bekommernis om gevangenen die ten onrechte veroordeeld waren, ontvoerden of onschuldigen die terechtgesteld dreigden te worden.
    Drie verhalen zijn het meest bekend, waarvan een de meest populaire is. Het oudste verhaal gaat over drie generaals die door de keizer onterecht beschuldigd werd van hoogverraad jegens hem. Toen de generaals in de boeien werden geslagen, richtten ze een smeekbede naar de bisschop van Myra (Sinterklaas). Deze verhoorde hen en beval de keizer in een droom om hen vrij te laten, wat ook gebeurde. Meer nog, de keizer zond de in ere gestelde generaals naar Nicolaas om zijn bescherming voor het hele rijk af te smeken.
Het tweede verhaal gaat over drie maagden. Een arme weduwnaar had drie mooie dochters, die niet konden trouwen omdat er geen bruidschat was. Ten einde raad besloot de man zijn dochters te offeren aan het geld van de mannen van de stad. Toen dat Nicolaas ter ore kwam, gooide hij drie keer een geldbuidel in de kamer van de meisjes. De meisjes waren gered.
Maar het meest populaire verhaal gaat over de drie ingezouten jongens. De drie jongens verdwenen terwijl ze in het bos speelden. Als Sinterklaas in een herberg komt, zet de waard hem ingezouten vlees voor. Sinterklaas weet meteen dat dit vlees afkomstig is van de drie verdwenen jongens en dwingt de waard om hem naar de keuken te laten gaan. Daar staan drie vaten met ingezouten vlees. Sinterklaas wekt de drie ongedeerd weer tot leven. Wellicht heeft dit verhaal en andere verhalen waarin Sinterklaas kinderen redt, ertoe geleid dat hij als een echte kindervriend werd gezien. Maar ook andere factoren hebben daarin een rol gespeeld.
Het verhaal van de drie ingezouten jongens is nogal een gruwelijk verhaal en toen Bart Peeters samen met anderen een cd met moderne Sinterklaasliedjes uitbrachten, naar aanleiding van hun kinderprogramma Dag Sinterklaas, was er veel ophef over het liedje De legende van Sinterklaas. Hierin wordt het verhaal van de drie jongens herverteld, maar vele ouders vonden dit te gruwelijk en waren blijkbaar vergeten dat dit een echte legende was die over Sinterklaas werd verteld.

                           
             Sinterklaas en zijn paard Slecht Weer Vandaag in Dag Sinterklaas

De opmars van de verering van Sinterklaas

Sint-Nicolaas was oorspronkelijk een heilige uit de Grieks-Orthodoxe kerk en zijn verering in het oosten is dan ook zeer oud. In die regio zijn er vele Nicolaaskerken en de naam Nicolaas komt op vele namenlijsten voor. In de zesde eeuw al is er sprake van de weldoener uit Myra in de Grieks-Orthodoxe kerk, maar drie eeuwen later is zijn verering uitgebreid naar andere landen en bijna even algemeen als dat van Maria. Vanaf de negende eeuw werd elke donderdag aan hem gewijd, een eer die nog geen enkele andere heilige te beurt is gevallen.
In het westen wordt Sint-Nicolaas pas vereerd vanaf de negende eeuw. Vanaf het begin legden oost en west eigen accenten aan hun verering. De belangrijkste legende voor het oosten is het verhaal over de drie generaals, terwijl die in het westen heel weinig bekend was. Omgekeerd is het verhaal van de drie jongens in het zoutvat de belangrijkste legende voor het westen, terwijl dat verhaal in het oosten zeer weinig bekend is.
De verering en roem van Sinterklaas verspreidde zich in de zevende en achtste eeuw over Italië en tegen het einde van de tiende eeuw was heel het westen in de ban van Sinterklaas. Door monikken en edelen werd Sinterklaas bekend in West-Europa, die hem als een soort huisheilige zagen. In 1070 zouden de relieken van Sinterklaas zijn overgebracht van Myra naar Bari en dat door zeventachtig vissers uit Myra. Bari werd zo internationaal vermaard als Sint-Nicolaasstad. De Sinterklaasverering werd bij het gewone volk bekend door de kruistochten en de pelgrimstochten. Naast het kerkelijke feest ontstond een informeel en vrolijk feest dat zich verplaatste van de kerk naar de straat, en uiteindelijk van de straat naar het gezin.

 

 

Van feest voor volwassenen naar echt kinderfeest

Deze opmars naar verschillende landen zette zich door in de middeleeuwen. In 1222 besliste het Concilie van Oxford dat het Sinterklaasfeest tot de voornaamste kerkelijke feesten moest gezien worden. Sinterklaas werd dan ook erg populair en dat in onder andere Duitsland, Noord-Frankrijk, en Nederland en België. Namen als Jan, Piet en Klaas tonen zijn populariteit. Het Sinterklaasfeest evolueerde zich steeds meer tot een uitbundig volksfeest. Maar hoe komt het dat vandaag de dag Sinterklaas vooral bekend is in Nederland en België? Hoe verdween de herinnering aan Sinterklaas in andere landen? Dat komt omdat tijdens de zestiende eeuw de reformatie de bovenhand kreeg. Protestanten waren tegen tal van gebruiken en misbruiken van de kerk, waaronder de heiligenverering. Vanzelfsprekend zagen de protestanten het Sinterklaasfeest als heiligenverering, want dat was het ook in wezen. Eerst verdwenen er onder invloed van de protestanten tal van gebruiken rond Sinterklaas, maar in de loop van de zeventiende eeuw verdwijnt het feest voorgoed in een aantal landen en gebieden, waaronder Noord-Duitsland en Engeland. In andere landen, zoals België en Nederland, wordt het feest teruggedrongen in de huiskamers. Daar evolueert het zich tot een echt kinderfeest, het pedagogische aspect wint steeds meer terrein (‘Als je niet braaf bent krijg je geen cadeaus van Sinterklaas!’).
Vanaf 1970 is de verering van Sinterklaas niet meer verplicht voor rooms-katholieken, omdat het leven van Sinterklaas gebaseerd was op legenden, die de authenciteit mogelijk geweld aandeden. Feit is dat de evolutie van het Sinterklaasfeest niet gestopt is bij het pedagogische aspect, meer zelfs, in de loop van de twintigste eeuw is dat aspect juist steeds meer naar de achtergrond gekomen. Er wordt wel nog gezegd dat je braaf moet zijn, maar in werkelijkheid krijgt elk kind waarvan de ouders het zich kunnen permitteren en die graag het Sinterklaasfeest vieren cadeautjes van Sinterklaas. Ook wordt er niet meer gedreigd dat Zwarte Piet je in zijn zak gaat steken als je stout bent. Dit behoort nu tot het verleden, want we zijn gelukkig op een aantal vlakken geëvolueerd en dat geldt dan ook voor het Sinterklaasfeest. Het is nu een vrolijk, een tikkeltje spannend en magisch feest waar elk kind die het kent naar uitkijkt.

6 december als datum

Tenslotte gaan we het nog even hebben over die datum. We weten nu al dat 6 december niet de verjaardag is van Sinterklaas, maar zijn sterfdatum. Eigenlijk is dat logisch, want in de kerk is het traditie dat de sterfdatum van een heilige zijn feestdag wordt waarop de heilige wordt herdacht. Wanneer Sinterklaas precies heilig is verklaard, is niet geweten. Zijn feestdag, 6 december, verwierf hij in het westen pas in de dertiende eeuw.
Maar 6 december is in de loop van vele jaren steeds meer op de achtergrond geraakt en dat komt natuurlijk door ‘pakjesavond’ op 5 december. Het verhaal dat elk kind in een gezin waar Sinterklaas wordt gevierd te horen krijgt, is dat het zijn schoentje moet zetten op de avond voor 6 december. Kindjes vullen het dan met wortels en suikerklontjes voor het paard van Sinterklaas en zetten er tegenwoordig vaak een kopje koffie voor de Sint en een pintje bier voor Zwarte Piet. Geen kind die dan zich afvraagt of de koffie niet koud is als de Sint eindelijk arriveert en of Zwarte Piet niet te dronken wordt door al die pintjes die hij voorgeschoteld krijgt. En maar goed ook!
Maar hoe komt het dan dat we 5 december zo belangrijk vinden? Wel, waarschijnlijk heeft dit te maken met het feit dat voor de heidenen vroeger een nieuwe dag al begon op de vooravond ervan, zoals ik al reeds in andere artikels heb aangehaald. In veel feesten zien we die invloed nog steeds, zoals Kerstavond bijvoorbeeld. Van tegenwoordig zien we trouwens dat pakjesavond vaak vóór 6 december plaatsvindt, doordat de Sint ook bij oma en opa komt en omdat ouders het vaak druk hebben. Maar ergens is het spijtig dat ook 5 december als climax van het Sinterklaasfeest een beetje op de achtergrond geraakt. In ieder geval is de oorspronkelijk feestdag, 6 december, nu alleen nog de dag waarop Sinterklaas en Zwarte Piet zich rap uit de voeten maken en weer naar Spanje reizen om het komende jaar voor te bereiden…

Bron: Een jaar vol feesten: oorsprong, geschiedenis en gebruiken van de belangrijkste jaarfeesten
             auteur: Bart Lauvrijs
             uitgegeven door Standaard Uitgeverij (2004)

05/12/2017 17:05

Reacties (4) 

1
06/12/2017 13:18
mooi verhaal
1
10/12/2017 15:37
Dank je wel :)
1
05/12/2017 17:57
Mooi uitgebreid verhaal.
Het rijden over de daken doet ook denken aan de Wilde Jacht van Wodan/Odin en zijn leger van gevallen krijgers, in de donkerste nachten van het jaar. Dat heeft overigens ook het beeld van de kerstman beïnvloed, die met zijn rendieren uit het Noorden komt.
10/12/2017 15:37
Dank je wel :)
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert