Halloween - deel 1

Door Lynn De Bondt gepubliceerd in Heidense feesten

Het is weer Halloween: dan gaan we weer naar griezelfilms kijken of doen mee aan een Halloweentocht. Maar wie denkt dat Halloween oorspronkelijk van Amerika komt, heeft het goed mis. We weten allemaal dat Halloween op 31 oktober valt en dat het een griezelfeest is waarop men zich verkleedt in griezels. Ook hier gaan sommige kinderen verkleed van deur tot deur om snoep te vragen met de kreet ‘trick or treat!’. Het meest bekend is de Halloweenpompoen.
Maar toch weten nog te weinig mensen dat Halloween van oorsprong een Keltisch feest is. Zelfs trick or treat komt mogelijk van de Kelten en is dus helemaal geen uitvindsel van de Amerikanen. In België en Nederland kende men Halloween nog niet zo heel erg lang geleden enkel uit Amerikaanse films, maar ondertussen is het steeds meer een gevestigde waarde aan het worden. Maar zijn oorsprong ligt dus niet in Amerika, maar in Europa. Het begon allemaal ongeveer tweeduizend jaar geleden, in de tijd dat de Kelten in Europa leefden…

                         

Keltisch feest: Samhain

Halloween is dus van oorsprong een Keltisch feest, Samhain genaamd. Over de betekenis en uitspraak van deze benaming is men het niet eens, maar Samhain zou in het Iers de maand november betekenen. Een veelvoorkomende uitspraak van Samhain is Sa-win of Sow-in. Samhain was een heel verscheiden feest. Eerst en vooral duidde het feest het begin van de winter aan, in heidense tijden begon de winter veel vroeger dan de dag van vandaag. De Kelten lieten de winter namelijk al rond 1 november beginnen. Bij de Kelten was het jaar verdeeld in twee helften: het donkere jaargetijde en het lichte jaargetijde. Samhain kondigde zodoende het begin van het donkere jaargetijde aan en was dus een winterfeest.
Omdat de winter voor de deur stond, moest de oogst natuurlijk binnengehaald worden om de wintervoorraad aan te leggen. Daarom was Samhain ook een oogstfeest. Alle gewassen moesten geoogst worden, vruchten die de dag na Samhain nog aan de bomen hingen, mochten niet meer geplukt en gegeten worden. Dat was namelijk een offer voor de natuurgeesten. Anderzijds was Samhain ook een slachtfeest, de Kelten waren een herdersvolk en de kuddes moesten van de weiden naar de stallen om de winter door te brengen. Veel dieren konden niet in leven gehouden worden en zoals eerder gezegd, moest er een wintervoorraad aangelegd worden. Daarom werden veel dieren geslacht, om de lange winterperiode te doorstaan. In de vroeg-Angelsaksische wereld werd november de bloedmaand genoemd, misschien wel vanwege Samhain.
Samhain was ook een vuurfeest, daar komen we later nog op terug. Er wordt ook gezegd dat Samhain het nieuwjaarsfeest van de Kelten was. Samhain was ook een zeer magisch feest, omdat het een nieuwjaarsfeest zou zijn geweest, was het de ideale tijd voor voorspellingen en waarzeggerij. Maar het vele doden tijdens Samhain, en wellicht ook het sombere gevoel van het donkere jaargetijde dat voor de deur stond, zorgde ervoor dat de dood steeds meer centraal stond te staan op Samhain. Het werd een dodenfeest waarin men de geesten van overledenen herdacht. Later maakten de geesten van overledenen deel uit van de vooroudercultus.
De Kelten geloofden niet in een hemel voor goede mensen en een hel voor slechte mensen. Eigenlijk is er onenigheid in wat voor leven na de dood de Kelten geloofden. Dat ze hier in geloofden, lijkt duidelijk. De Kelten leefden in de ijzertijd in een groot deel van Europa, later werden ze echter teruggedreven tot de uiterste gebieden van Groot-Brittannië en Ierland. Samhain is de Ierse benaming van dit oogst-, vuur-, slacht-, nieuwjaars-en dodenfeest. Mogelijk werd Samhain ook in onze contreien gevierd, maar dan wellicht onder een andere benaming. Er wordt gezegd dat de Kelten ofwel in een zielsverhuizing ofwel in een Andere Wereld geloofden. Het geloof in de Andere Wereld is vooral bekend uit de mythen van Ierland en Wales. Men geloofde dat op Samhain de ‘sluier’ tussen de wereld van de levenden en dat van de doden, dus van de Andere Wereld, op zijn dunst was. Misschien was dit vooral in Ierland zo? Die sluier was zo dun, dat de geesten van de overledenen uit de Andere Wereld konden ontsnappen en zich mengen tussen de levenden. In de meest gangbare theorie zijn het de geesten van het afgelopen jaar. Dat zouden ze alleen kunnen doen wanneer ze een levende persoon in bezit namen. Dat wilden de Kelten natuurlijk helemaal niet en daarom verkleedden ze zich met een masker om de geesten te misleiden. Door zich te kleden als een geest, hoopten ze zo dat de geesten hen met rust lieten. Anderzijds is er de positieve theorie dat de geesten overleden familieleden waren die nog één nacht kregen om met hun familie te vieren. Een andere theorie is dat alleen slechte geesten konden ontsnappen en allerlei vernielingen en grappen uithaalden.

Vuurfeest

Zoals eerder gezegd was Samhain ook een vuurfeest. In de meeste andere Europese volkeren werden vreugdevuren vooral in het voorjaar ontstoken, door de associatie met de zon. Maar de Kelten waren een herdersvolk en keken veel meer naar het aardse. Daarom ontstaken zij hun vreugdevuren op Samhain. Samhain heeft ook een zeer sterke assocatie met de druïden. ’s Avonds werden de vuren van kaarsen en haardvuren in de huizen gedoofd. Er wordt gezegd dat dit was om te vermijden dat slechte geesten in de huizen konden komen. Buiten werden de gedoofde vuren vervangen door één groot vuur, die aangestoken werd door de druïden. Dit vuur werd als heilig beschouwd en men dacht dat deze de slechte geesten op een afstand zou houden. Een andere verklaring is dat de gedoofde vuren voor het donkere jaargetijde stonden. Iedereen stak dan zijn toorts aan met het heilige vuur en stak daarmee thuis de haard weer aan. Dat zou dan staan voor het terugkerende leven waarop men hoopte. Anderzijds zegt men dat dit vuur alleen goede geesten naar het huis zou lokken, de geesten van overleden familieleden of vrienden.
De vreugdevuren worden vandaag de dag ook bonfires genoemd: dit komt van bone-fires, omdat er beenderen in het vuur zouden zijn gelegd of verbrand. Als we ervan uitgaan dat Samhain het Keltische nieuwjaar was, dan was dit natuurlijk het ideale moment om een nieuw vuur aan te steken zodat het komende jaar gelukkig zou verlopen. Daarnaast werd er met het vuur ook de toekomst voorspeld. De botten en beenderen van dieren werden in het vuur gegooid en aan de hand van hoe de botten open spleten, werd de toekomst voorspeld. Het zou ook gediend hebben om een gezonde veestapel te hebben in het komende jaar. De asresten van het vuur werden ook over het veld gestrooid om het land te beschermen.
Er konden ook stenen gemerkt worden met namen van mensen, waarna deze in het vuur werden gegooid. Hoe de steen uit het vuur kwam de volgende dag, zou het geluk of ongeluk voorspellen van die persoon. Als er iets gebeurde met de steen of de steen werd verplaatst, dan zou de persoon die de steen voorstelde het volgende jaar sterven! In Wales ontstak elke familie een vuur op een opvallende plaats. Als het bijna gedoofd was, gooide men er een witte steen in die gemerkt werd in de as. De volgende morgen ging iedereen zijn steen zoeken. De persoon wiens steen ontbrak, zou vóór de volgende Halloween sterven…
Een andere manier om de geesten af te schrikken was een optocht met fakkels tussen de velden en dorpen. Men kwam dan samen op het dorpsplein en ging langs de huizen om brandhout te vragen. Wie dit niet deed, werd uitgescholden. Wanneer men voldoende brandhout had verzameld, trok men naar het dorpsplein om er een groot vuur van te maken waarrond iedereen danste en zong. Daarnaast zou er ook een beetje concurrentie geweest zijn tussen de bewoners: wie had het grootste vreugdevuur?

Oorsprong Halloweenpompoen

De Halloweenpompoen, ook wel Jack ‘o Lantern genoemd, is welbekend. Maar waar komt hij vandaan? Pompoenen bestonden toen nog niet in Europa, dus werden er rapen, bieten en knollen gebruikt! Er wordt gezegd dat deze traditie mogelijk zou komen van de uitgedoofde vuren en het nieuwe heilige vuur, waarmee men de haardvuren weer aanstak. Volgens sommigen werden hiervoor toortsen gebruikt, anderen zeggen dat dit gebeurde door kolen te vervoeren in uitgeholde rapen!
Maar de meest voorkomende theorie is dat de Kelten lichtjes voor hun deur zetten. Mogelijk werden in het begin gewoon uitgeholde rapen zonder ingekerfde gezichtjes gebruikt, waar men kaarsen inzette. De lichtjes van de kaarsen werden dan geassocieerd met de geesten. Daarom zouden de Kelten in de rapen, bieten en knollen zijn begonnen met er enge gezichtjes in te kerven. Maar waarom de Kelten dit deden, is niet helemaal duidelijk. Ofwel was dit om de goede familiegeesten de weg terug naar huis te leiden, ofwel was dit om de geesten af te schrikken. Naast de uitgeholde rapen stond er ook voedsel. Ook dit kon om twee redenen zijn geweest: ofwel om de goede geesten te verwelkomen, ofwel om te vermijden dat de slechte geesten in huis naar eten zouden komen zoeken. Sommigen gingen met uitgeholde rapen op pad om de geesten te laten schrikken!
Maar anderen zeggen dat er een veel duisterder traditie achter zit: de druïden zouden van huis tot huis getrokken zijn om offers te vragen en wie dat deed kreeg een uitgeholde raap om het huis en het gezin tegen de geesten te beschermen. Wat die offers inhielden, is niet helemaal duidelijk. Het kan om doodgewoon voedsel gegaan zijn, maar ook om mensenoffers…
Veel later werden overigens naast de rapen, bieten en knollen ook aardappelen gebruikt om er een Jack ‘o Lantern van te maken, tijdens de Ierse kinderoptochten op Halloween.

                               
                                                       Rapen

Trick or treat

Het trick or treaten wordt vandaag de dag als typisch Amerikaans gezien. Kinderen gaan dan op Halloween verkleed van huis tot huis om snoep te krijgen. Ze roepen dan ‘Trick or treat!’. Dat wil zoveel zeggen als dat wanneer ze geen snoep krijgen, ze grapjes zullen uithalen met jou. Zoals hierboven gezegd, is trick or treat geenszins Amerikaans van oorsprong. Deze traditie heeft verre voorlopers en werd oorspronkelijk door volwassenen gedaan. Maar waar het precies vandaan komt, is wel onenigheid over. Zowel de Kelten als de christenen hadden een gebruik rond de periode van Halloween die een beetje op trick or treat lijkt.
Volgens sommigen heeft trick or treat Keltische wortels en verscheidene gebruiken op Halloween kunnen een mogelijke voorloper zijn geweest. Tijdens Samhain zouden Keltische jongens langs de deuren van huizen hebben getrokken om hout bijeen te sprokkelen voor de vreugdevuren, later zou daar eten bij gegeven worden. Of het komt misschien van het gebruik om voedsel aan de deur te zetten, zoals hierboven beschreven, om te vermijden dat de geesten in huis kwamen. Deze treats zouden er ook voor gezorgd hebben dat de geesten in plaats van onheil voorspoed zouden brengen voor het komende jaar. Wie echter geen eten achterliet, zou een grap of trick mochten verwacht hebben van de geesten! Of komt het van de tocht die de druïden langs de huizen en boerderijen deden om offers op te halen? Als de mensen geen offer zouden geven, dan zou er een grote tragedie plaatsvinden.
Heel wat later dan begonnen de gewone mensen, meestal armen, dit gebruik over te nemen van de geesten of druïden. Men verkleedde zich als geest om indruk te maken en zich te kunnen veroorloven wat de geesten konden doen. Men ging dan langs de huizen van vooral de rijken en eisten het voedsel dat opzij gezet werd voor de doden op. Gaf men geen eten, dan haalden ze grappen uit met de mensen. Kregen ze wel wat ze wilden, dan zeiden ze een gebed op voor alle overleden leden uit de familie.
Een andere theorie is dus dat het christelijke wortels heeft. De christenen bakten tijdens de vooravond van Allerheiligen en Allerzielen zielenkoeken. Groepen kinderen en armen trokken langs de deuren om deze koeken te verzamelen. Elke gegeten koek zou voor een ziel staan die bevrijd werd van het vagevuur en naar de hemel kon. Deze traditie wordt souling genoemd. Als men geen zielenkoek gaf, dan werd men boos en dat zou dan de trick zijn. Als dit de oorsprong is van trick or treat, dan is het pas ontstaan tijdens de negende of tiende eeuw. Maar omdat er opvallende gelijkenissen zijn tussen het souling en de Keltische gebruiken, kan het best zijn dat het Keltische trick or treat gewoonweg gekerstend werd door de christenen. 

Bron:
-Halloween: oorsprong, kenmerken, gebruiken en actualiteit
Auteur: Bart Lauvrijs
Uitgegeven door Kramat (2000)
-Kunnen heksen heksen?
Auteur Kathleen Vereecken
Uitgegeven door Querido in 2002

31/10/2017 17:40

Reacties (1) 

1
31/10/2017 20:09
Bedankt voor het goede artikel
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert