Archeologie en interdisciplinaire samenwerking

Door Jeff Kaga gepubliceerd in Geschiedenis

‘Een archeoloog is de beste echtgenoot die een vrouw zich kan indenken: hoe ouder ze wordt, hoe meer hij in haar geïnteresseerd raakt.’ (Agatha Christie, Britse schrijfster, 1891-1976)

Uiteraard mogen we een archeoloog niet beperken tot het louter geïnteresseerd zijn in een ver verleden. Echter, wat doet een archeoloog nu net? Immers, het beeld dat bij de meeste mensen opduikt als het over archeologie gaat, is veelal dat van georganiseerde opgravingen. Een beetje zoals we in de welbekende ‘Indiana Jones’-films wel eens tegenkomen. Dit heeft evenwel betrekking op een archeologische techniek en niet op de archeologie op zich. Echter, wat is dan een betere definitie? En hoe gaat de archeologie net te werk? Het zijn interessante vragen waarop ik in wat volgt kort zal inpikken. Een beetje vakkennis reciteren kan immers nooit kwaad.

 

1)   Een wetenschappelijke definitie

Als wetenschap heeft de archeologie eerder betrekking op alle mogelijke materiële resten en sporen van menselijke aanwezigheid. Met materiële resten wordt meer exact bedoeld datgene wat nog fysisch aanwezig is en met sporen van menselijke aanwezigheid wordt eerder iets beoogd dat minder tastbaar is, zoals bijvoorbeeld een put van een paal in de grond. Meer wetenschappelijk kan je archeologie definiëren als een sociale menswetenschap dat gericht is op de detectie, de analyse, de identificatie en de interpretatie van alle mogelijke materiële resten en sporen van menselijke activiteit in het verleden. Dit wordt gedaan zonder exclusiviteit qua onderwerp of periode en met als voornaamste doelstellingen de reconstructie van dit verleden en de identificatie, studie en verklaring van de situaties, evoluties en evolutiemechanismen in dit verleden en van het gedrag en de gedragspatronen van de mens. Het is een hele boterham, maar laten we nu eens even dieper ingaan op hoe de wetenschap net te werk gaat.

 

2)   Interdisciplinaire samenwerking

In de archeologie moet men leren observeren en beschrijven. Dit verlangt het gebruik van cumulatieve kennis. Bovendien moet men associaties kunnen maken. Zo dient men immers na te gaan:

  • hoe iets wordt gebruikt,
  • wat het is,
  • waarvoor het dient,
  • en welke sporen het nalaat in het milieu.

Archeologie heeft ook zijn beperkingen, waardoor een doorgedreven interdisciplinaire samenwerking broodnodig is!

 

2.1) Belang van het totaalbeeld

Het TOTAALBEELD is belangrijk. Als gesteld is er dan ook een hoge nood aan interdisciplinaire samenwerking onder het motto ‘alle wetenschappen kunnen elkaar gebruiken’.

In oorsprong had de archeologie enkel betrekking op de antieke periode. Zo kwam de belangstelling voor Egypte in de lift te zitten tijdens het Napoleontische tijdperk. Hiervoor en voordat de archeologie als wetenschap echt van start ging, bestond er een te groot vertrouwen in de geschreven bronnen. In dit verband spreekt een voorbeeld van een vermeende waterput bij een kasteel in Frankrijk boekdelen. Uit een rekening van 1334 bleek dat er op die bepaalde plaats een waterput moest hebben bestaan. Uit archeologisch onderzoek bleek echter dat er nooit een put is geweest. Vermoedelijk ging het hier om een geval van fraude. Het document zegt dus iets over fraude in die periode en over de kostprijs van waterputten. Er kon wel degelijk iets geleerd worden over het menselijke handelen, maar niets over het effectieve bestaan van de put. Via de archeologie kon men dit aantonen.

Ook de perceptie speelt een belangrijke rol. Een voorbeeld hiervan is het onderzoek van een Amerikaanse antropoloog naar de inhoud van vuilniszakken. Het aantal gevonden bierblikjes werd vergeleken met het aantal blikjes bier dat mensen meenden te verbruiken. Deze aantallen lagen veel lager dan de effectief gevonden bierblikjes. Dit geval zegt dus iets over de menselijke perceptie.

Ook interpretaties en contradicties mogen niet over het hoofd gezien worden. Zo kan een archeologisch object zelf contradicties bevatten. ‘Let me explain.’ Op een schilderij door Van Eyck uit 1434 van de bankier Arnolfini en zijn vrouw staan slijkschoenen en een hond afgebeeld. Deze elementen hebben een symbolische functie. Zo staat de hond onder andere symbool voor trouw. Echter, om de elementen te interpreteren moet men zeer kritisch naar het object kijken! Het is niet omdat op dit schilderij slijkschoenen staan dat ze absoluut uit die tijd moeten stammen. Vaak werd er gewoon een antiquiteit getekend. Elke iconografische bron moet dan ook worden geïnterpreteerd in relatie tot de schilder, zijn tijd en de plaats! Bovendien moet er rekening gehouden worden met het feit dat bepaalde schilders in al hun werken steeds aan dezelfde details aandacht besteden. Men dient dus zeer omzichtig om te springen met iconografische bronnen.

 

2.2) Relatie tussen archeologie en de menswetenschappen

Geschiedenis en archeologie

De hoofdbron binnen de geschiedwetenschap vormt de geschreven bron. Binnen de archeologie vormen objecten echter de hoofdbron. Hiervoor moet men leren observeren door middel van hypothesen. Dit in tegenstelling tot speculaties die best achterwege gelaten worden. Als doel heeft de archeologie een beter begrip van het menselijke handelen van vroeger en nu. Het is dus meer dan het enkel illustreren van historische theorieën.

Kunstgeschiedenis en archeologie

Kunstgeschiedenis houdt zich bezig met een beperkte, maar moeilijk af te bakenen, klasse van materiële objecten. Sommige zaken zijn belangrijk vanuit historisch perspectief en minder belangrijk voor de kunstgeschiedenis zelf. Zo zijn schilderijen van alledaagse mensen belangrijk voor de historici, want deze kunnen een bepaalde waarde hebben zonder dat ze bijvoorbeeld een esthetische waarde moeten hebben.

Antropologie en archeologie

De etno-archeologie gebruikt de archeologie om het gedrag van mensen te reconstrueren. In de experimentele archeologie wordt dan weer proefondervindelijk onderzocht hoe iets kan geweest zijn door bijvoorbeeld het bouwen van een bepaald gebouw om te zien hoe dat mogelijk werk werd gedaan. Zo kan de experimentele archeologie evenwel niets bewijzen, maar enkel mogelijkheden uittesten.

Architectuurgeschiedenis en archeologie

De architecturale archeologie is in zijn bestaan moeilijk te onderscheiden van de architectuurwetenschap en archeologie. Ze keek in de negentiende eeuw alleen naar belangrijke gebouwen, waar de archeologie daarentegen oog had voor alles.

Volkskunde en archeologie

Naast de vele nuttige informatie die de volkskunde de archeologie kan bieden, moet toch ook opgemerkt worden dat ze in het verleden dikwijls werd misbruikt. Dit namelijk om aan te tonen ‘wie waar eerst was’, zoals bijvoorbeeld in Zuid-Afrika en Israël. Zo werden er in de jaren veertig van de twintigste eeuw door de Duitsers (vervalste) Frankische mantelspelden begraven in Nederland en België om aan te tonen dat het oorspronkelijk ‘Germaans’ gebied was.

Ook met de vele andere menswetenschappen, zoals de filosofie, de sociologie, de psychologie en anderen moet de archeoloog rekening houden. Ze kunnen immers gekoppeld worden aan materiële objecten en het totaalbeeld moet, als gesteld, altijd voorop staan. Op deze wijze vervagen de grenzen tussen de verschillende disciplines al enige tijd.

 

2.3) Relatie tussen archeologie en de natuurwetenschappen

Ook op de meer exacte wetenschappen wordt een beroep gedaan. Zo gebruikt men de chemie bijvoorbeeld voor het achterhalen van de samenstelling van materialen, de datering van objecten, enzovoort. De geneeskunde (paleo-patheologie) zegt dan weer veel over de leer van de oorzaken, de aard en de gevolgen van ziekten in verband met de oudheid.

Diverse sub-disciplines van de biologie hebben ook hun aantrekkingskracht. Zo is er de zoölogie voor de studie van onder andere soorten (huis-)dieren en hun ontwikkeling. Het kan ook iets vertellen over de manier van jagen en/of slachten in bepaalde tijdsperioden. In dat verband is het belangrijk te weten dat een dier (bijvoorbeeld mammoet) enkel van belang is voor de archeologie wanneer het iets zegt over het handelen van de mens. Via de botanica bestudeert men allerhande plantenresten, eventueel zelfs tot in de ingewanden van dieren toe. Onderzoek naar stuifmeelkorrels kan dan weer gebeuren via de palynologie.

Er is verder nog een grote samenwerking met de milieuwetenschappen, zoals de aardwetenschappen en klimatologie.

Binnen de aardwetenschappen is er het gebruik van de geologie in verband met het onderzoek naar de diepere grondlagen. Hierbij worden de grondlagen gezien als een bewaarmiddel voor objecten (stratigrafie). Verder vertelt de herkomst van gesteenten, dat gebruikt werd in bepaalde gebouwen, veel over het menselijk handelen binnen een bepaalde tijd. Via de pedologie wordt er meer specifiek gezien naar de ‘contactlaag’ van de aarde, namelijk ongeveer de bovenste twee meter van de aardkorst. Immers, dat zegt veel over de interactie tussen mens en aarde.

Binnen de klimatologie kijkt de archeologie dan weer bijvoorbeeld naar de ijstijden. Zo heeft het klimaat per definitie altijd een invloed op het menselijke gedrag.

Vervolgens kan de moleculaire archeologie (DNA) wijzen op de aanwezigheid van bepaalde objecten. Zo kan bijvoorbeeld een bepaalde vissoort maar op één bepaalde plaats te vinden zijn.

 

3)   Leren doet leren

We kunnen maar beter onthouden dat er eigenlijk geen zogenaamde ‘hulpwetenschappen’ bestaan. Alle wetenschappen zijn gewoon verbonden met elkaar. Bij de archeologie is het zo dat verschillende technieken zijn ontleend aan andere wetenschappen, zoals bijvoorbeeld de stratigrafie aan de geologie, de typologie aan de botanica, enzovoort. Deze interdisciplinaire samenwerking is dan ook een mooi gegeven, want niet vergeten, … ‘leren doet leren’!

 

 

 

27/07/2017 14:54

Reacties (4) 

1
27/07/2017 16:44
Oh hou van zulke artikelen.
1
27/07/2017 16:30
Met interesse gelezen!
1
27/07/2017 16:30
Mooi artikel.
Ik mis de paleontologie in het rijtje. Uiteindelijk zijn de oudste mensen inmiddels ook gewoon fossielen.
Volgens mij worden de natuurwetenschappen steeds belangrijker in dit veld: C14, DNA, isotopenonderzoek.
1
28/07/2017 13:13
Je hebt gelijk! Dat is voer voor een volgend verhaal, ;-)!
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert