Dieren die dromen - en waarom ook niet?

Door Zevenblad gepubliceerd in Dieren en natuur

Dieren die dromen…

Wie heeft het nog nooit gezien? De hond of de kat die rustig ligt te slapen en ineens met z’n staart zwiept, of zijn poten beweegt alsof hij heel hard aan het rennen is? Soms maakt het dier ook geluiden die je anders alleen maar hoort als het op jacht of ergens bang voor is. Geloof het gerust: uw lieveling droomt.

d6d7cb283e2a31045a08ae221930d178_medium.

Vroeger hield men het voor onmogelijk, maar inmiddels is men er, met moderne medische apparatuur – waaronder het meten van minimale hersenstromen – achtergekomen dat dromen geen specifiek menselijke eigenschap is. Alle zoogdieren, en ook de meeste vogels, kunnen dromen. Het helpt hen, net als de mens, om ervaringen te verwerken en op te slaan, minder belangrijke indrukken uit te filteren en zodoende de hersenen van overbodige ballast te verlossen. Synapsen, om het eens technisch te zeggen, worden afgebouwd en maken ruimte voor nieuwe. Dieren die geen kans krijgen om te slapen vertonen, net als mensen, na een bepaalde tijd ziekteverschijnselen en kunnen er zelfs dood aan gaan. Het lichaam van dieren, mensen inbegrepen, heeft gewoon rustperiodes nodig om weer bij te komen en schadelijke invloeden op te ruimen. Dat geldt in het bijzonder voor de hersenen, maar ook het immuunsysteem gaat hard achteruit bij langdurig slaapgebrek.

Voor wie het niet zo meteen paraat heeft: er zijn verschillende slaapfases die men tijdens de rustperiode doorloopt. In twee van deze fases droomt men, onbewust of bewust. De fase met de meest beeldende dromen, die men zich vervolgens ook kan herinneren als men wakker wordt of gemaakt wordt, is de R.E.M.-slaap (Rapid Eye Movement). Daarin komen ook ongecontroleerde lichaamsbewegingen voor. Deze fase is essentieel voor het sorteren van ervaringen en nieuwe indrukken: één van de redenen waarom kleine kinderen en jonge dieren aanzienlijk meer slaap nodig hebben dan volwassen en oudere exemplaren. Al slapende leert men: experimenten wijzen uit dat opgedane kennis bij proefpersonen resp. -dieren na een diepe en gezonde slaap beter beklijft dan bij controle-exemplaren die geen gelegenheid hadden om te slapen of die kunstmatig wakker gehouden werden. In de meeste gevallen volgen deze slaapfases elkaar tijdens een rustperiode meerdere keren achter elkaar op: over het algemeen in een cyclus van vier of vijf keer per etmaal.

De REM-periodes komen bij alle onderzochte warmbloedige dieren voor. Het enige dier waarvan men zegt dat het geen REM-slaap heeft is de Australische mierenegel, maar die staat qua evolutie nog heel dicht bij de reptielen. Hij legt ook eieren, trouwens.

Het leerproces verloopt dus bij alle zoogdieren en ook bij vogels volgens hetzelfde patroon: ervaren, voorlopig opslaan, gedurende de slaap sorteren en verwerken en uiteindelijk in de praktijk brengen. Zo leert een kind dat het met zijn vingers van een heet oppervlak af moet blijven en een huisdier waar en wanneer het te eten krijgt, wat de beste tactiek is om een muis te vangen en dat het zijn behoefte niet in huis mag doen. Niet ‘al doende’ leert men, maar ‘al dromende’ leert men. Anders beklijft het niet.

Dat slaap een belangrijke rol in de ontwikkeling van een soort vervult blijkt ook uit het feit dat alle dieren, behalve insecten en sommige reptielen, over oogleden beschikken, sommige zelfs over méér dan één. Die zijn nodig om rustig te kunnen slapen en nieuwe indrukken zoveel mogelijk buiten te sluiten – met uitzondering uiteraard van de zintuigen zoals het gehoor dat nodig is om bij dreigend gevaar in actie te komen. Slangen sluiten hun ogen nooit, maar ze slapen wél. Katachtigen slapen, afgezien van de ‘winterslapers’, het langst van allemaal: leeuwen soms wel 20 uur per dag, maar die hoeven dan ook maar ééns per week te eten. Grazers die elke dag veel voedsel nodig hebben slapen maar enkele uren per etmaal.

4e63cb5b3bcc474baacef373f0f03114_medium.

Slapende zeeotters

Dolfijnen en bultruggen slapen alleen maar met telkens één hersenhelft: die wisselt tijdens de rustperiode verschillende keren. Zo krijgen hun hersenen de nodige rust, maar blijven zij alert genoeg om bij gevaar tijdig te kunnen reageren. Van watervogels, zoals ganzen en eenden, is bekend dat zij, indien mogelijk, in grotere groepen slapen. De vogels aan de buitenkant houden altijd één oog open om naderend gevaar te kunnen zien. Om niet uitgeput te raken wisselen ze met dieren aan de binnenkant van de groep van plaats: zo komt iedereen aan zijn nachtrust toe. Sommige zoogdieren, zoals prairiehonden, kunnen alleen maar rustig slapen als zij ‘wachters’ inzetten die om beurten de omgeving in de gaten houden. Er zijn trouwens ook vogels die slapen terwijl zij vliegen. Zwanen en ganzen schijnen dat te kunnen, en ook kolibri’s als zij grote afstanden afleggen.

Tja, en sommige dieren, zoals beren en egels, houden maandenlang winterslaap (altijd trouwens met korte wakkere perioden) en komen pas weer te voorschijn als de omstandigheden het toelaten. En zelfs bij beren in winterslaap heeft men aanwijzingen gevonden dat ze REM-periodes hebben en dus dromen.

‘Niets menselijks is het dier vreemd’ - zoiets zei de oude Romeinse toneelschrijver Terentius al.


 

http://thescienceexplorer.com/nature/do-animals-have-dreams

http://www.huffingtonpost.com.au/2016/07/28/we-ask-an-expert-do-animals-actually-have-dreams_a_21440459/

https://nl.wikipedia.org/wiki/Slaap_(rust)

http://www.inslaap.nl/begrijpend-slapen/slaapcyclus-werking-slaapcyclus/

http://www.natuurinformatie.nl/nnm.dossiers/natuurdatabase.nl/i003485.html

21/07/2017 20:49

Reacties (12) 

1
07/08/2017 19:30
geinig en interessant. Die Terentius was zijn tijd vooruit;
1
23/07/2017 02:40
Leuk artikel! Mijn dwerghamstertje produceert zachte geluidjes tijdens zijn slaap, dus ik vermoed dat ie ook steeds lekker ligt te dromen...
1
23/07/2017 00:11
Leuk artikel. Erg fraaie foto van die slapende zeeotters.
1
22/07/2017 18:17
Ik zie mijn oude Jack Russell weer voor me. Neus begraven in een van de schoenen van "het vrouwtje", halfslachtige renbewegingen met zijn pootjes en heel zacht mompelgeblaf.

Dat van de mierenegel wist ik nog niet. Erg interessant.
1
22/07/2017 13:26
Geweldig hoe vindingrijk het dierenrijk met slaap (en dromen) omgaat! Winterslaap, slapen per hersenhelft, staande of zwemmende slapen - eigenlijk heel bijzonder. Daarbij vergeleken zijn wij mensen maar heel saai en eenzijdig.
1
22/07/2017 10:20
Die otters!! Om helemaal weg te smelten.
2
22/07/2017 10:19
Ticka voert soms hele gesprekken in haar slaap.. Als ze dan wakker wordt slaakt ze dan een strijdkreet..

Mooi en leerzaam artikel.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert