Symboliek van de Vos

Door ZiaRia gepubliceerd in Mythen sagen en legenden

c550578805079671f2ee3a27b5bf2c8b_medium.De vos (Vulpes vulpes) behoort tot de familie van de hondachtigen. Van de poolvos in het uiterste noorden, via de gewone of rode vos in de gematigde gebieden tot en met de woestijnvos in het zuiden, komt de vos in het wild op vrijwel het gehele noordelijke halfrond voor. Ook in Australië leven vossen, maar dit zijn ïn feite exoten, namelijk door de mens geïntroduceerde exemplaren, die waarschijnlijk waren bedoeld om de enorme aanwas van die andere exoten in Australië, de konijnen, in te dammen.

In fabels, verhalen en folklore werd de vos vanouds afgeschilderd als een slim en sluw dier. De vos kreeg daardoor het karakter van een oplichter opgeplakt, die met mooie praatjes, list en bedrog andere dieren zo wist te manipuleren, dat zij argeloos hun have en goed, soms zelfs hun leven, aan hem overlieten.

De vos in Europa: van Oud-Griekse tot middeleeuwse fabels

a51dfdd8e2038d098c91b6487cfc847d_medium.De basis van de vele Europese volksverhalen over de vos werd zeer waarschijnlijk al gelegd in het Oude Griekenland van ruim 600 v. Chr. Met name Aesopus en Phaedrus behoorden tot de grote fabeldichters van hun tijd. Vele eeuwen later, omstreeks 1100 verscheen een in het Latijn geschreven verzameling fabels en dierenverhalen, waarin een wolf de hoofdpersoon was. Het werk Ysengrimus was vermoedelijk van de dichter ‘Magister Nivardus’, een geestelijke uit de omgeving van Gent. Het was het eerste werk, waarin de erin voorkomende dieren elk een eigen naam en een eigen identiteit hadden. Rond 1160 verscheen het Franse verhaal Le Plaid, hetgeen kan worden vertaald als ‘Het pleidooi’. Het was het eerste van een verzameling vossenverhalen (Le Roman de Renart), die alle werden geschreven door Perrout de Saint Cloude.

Van den Vos Reynaerde

c6313f1172d66df1d4b0aa6ca9951d9d_medium.Op dit Franse werk werd het in onze contreien bekende werk Van den Vos Reynaerde (nu ook wel Reinaart de Vos of Reintje de Vos genoemd) gebaseerd, dat rond 1260 verscheen. Het is een zogenaamd episch dierdicht, dat nog steeds geldt als een hoogtepunt van de Nederlandse middeleeuwse literatuur. Wie de schrijver ervan was, is niet geheel duidelijk; waarschijnlijk was het de Vlaamse dichter Willem van Hulst, maar evenzo goed kan het de Vlaamse lekebroeder Willem Corthals van Boudelo zijn geweest. Van den Vos Reynaerde is geschreven in het Middelnederlands en bevat in totaal zo’n 3469 versregels. Officieel is het verhaal echter geen fabel, maar een heldendicht of epos en gaat over de wilde plannen en streken van de slimme vos ten koste van de andere dieren. In het kort:

Het verhaal over Reinaart de Vos begint met een bijeenkomst van de dieren aan het hof van koning Nobel de Leeuw. Iedereen verschijnt, behalve Reinaart de Vos. De dieren klagen vervolgens allemaal over de onophoudelijke schurkenstreken van deze Vos., waarvan vrijwel iedereen wel een keer het slachtoffer is geweest. Zo vertelt de Haan Cantecleer bijvoorbeeld, dat zijn vrouw ooit bruut door Reinaart de Vos is gedood. Alleen Reinaarts neef Grimbeert de Das probeert de Vos nog te verdedigen, maar het is tevergeefs. Uiteindelijk worden Bruun de Beer en Tibeert de Kater op pad gestuurd om de Vos te dagvaarden en op te pakken. Reinaart de Vos weet hen echter, door in te spelen op hun zwakheden, eerst de één en dan de ander buiten spel te zetten.

2d440ac4072a26489a7504575c0a4db6_medium.Uiteindelijk weet Grimbeert de Das zijn oom ervan te overtuigen om mee te gaan naar het Hof; Grimbeert zou nameijk de volgende in rij zijn om de Vos te moeten dagvaarden, iets wat hij koste wat het kost wil voorkomen. Reinaart komt naar het hof van koning Nobel en haalt als een moderne advocaat alles uit de kast om maar niet te hoeven boeten voor zijn vele vroegere misdaden. Wanneer dat niets uit lijkt te halen, speelt Reinaart zijn troefkaart: hij vertelt de argwanende koning een wild verhaal over een oud complot. Reinaarts vader zou namelijk vroeger met Isengrijn de Wolf, Bruun de Beer, Tybeert de Kater en Grimbeert de Das een complot tegen koning Nobel hebben beraamd. Zij zouden daarvoor een grote schat hebben verzameld. Reinaart zelf had echter de aanslag weten te verijdelen door de schat te stelen en deze op een geheime plek te verbergen. Als de koning Reinaart vrij zou willen laten, belooft Reinaart de vindplaats van de schat aan de koning bekend te maken. Koning Nobel laat de vermeende samenzweerders direct gevangenzetten, maar aarzelt om de Vos vrij te laten. Tot de koningin hem overtuigt de Vos toch te laten gaan. Reinaart is allang blij! Hij wordt naar huis begeleid door Cuwaert de Haas en Belijn de Ram.

c01dc2e6b9aeb3b48387161c14c3f953_medium.In de vossenburcht Maupertuus weet Reinaart Cuwaert de Haas mee naar binnen te lokken, waarop Reinaart de argeloze Haas doodt en als maaltijd aanbiedt aan zijn vrouw en kinderen. Vervolgens geeft hij een tas aan Belijn de Ram met daarin – naar zijn zeggen – een brief voor de koning. In werkelijkheid is het geen brief, maar de kop van Cuwaert, die in de tas zit. Als koning Nobel de tas opent en het bedrog van de Vos doorziet, ontsteekt hij in woede. Hij laat de gevangengezette dieren vrij en trekt vervolgens met hen naar Reinaarts burcht om hem af te straffen. De slimme Vos is dan echter allang met vrouw en kinderen naar een onbekende bestemming vertrokken.

De vos in Europa: reputatie en symboliek tijdens de middeleeuwen

1dc19c8ddf573da14f0f4744c8eee25b_medium.De vos had in de middeleeuwen een slechte reputatie. Als een uitermate slim roofdier wist de vos als geen ander de vers in de ren gelegde eieren te stelen en de kippen, eenden of konijnen – bedoeld als voedselbron voor de mens - te doden en op te eten. Geen ren of hok op het boerenerf leek veilig genoeg te zijn, want de slimme vos wist altijd wel op de een of andere manier in te breken en er met de buit vandoor te gaan. In de fabels en dierenverhalen van die tijd was de vos echter nog tot meer in staat: met zijn sluwe praatjes wist hij de andere dieren zo in de luren te leggen, dat hij niet alleen kreeg wat hij wilde, maar hiervoor ook nog zijn eigenlijk welverdiende straf wist te ontlopen. Aan de ene kant werd de vos dus afgeschilderd als een boosaardige, valse manipulator, een dienaar van de duivel, een vleesgeworden versie van list en bedrog, die niets en niemand zou ontzien. Maar aan de andere kant klonk er ook bewondering in de verhalen door, voor de intelligentie, de sluwheid en vindingrijkheid van de vos, die vrijwel elke situatie op de een of andere manier naar zijn hand wist te zetten.

De vos in Noord-Amerika: reputatie en symboliek bij de Noord-Amerikaanse Indianen

a35d6137a8c2f99e823fec1688f474bf_medium.Ook de Noord-Amerikaanse Indianen kenden de vos als een listig en slim dier, maar hier was geen sprake van een negatief beeld, zoals dat in Europa het geval was. Vooral voor de Indianenstammen in de bosachtige gebieden van het Noord-Amerikaanse continent lag de grote kracht van de vos in zijn onzichtbaarheid, in zijn vermogen zich te camoufleren en in zijn omgeving op te gaan. Een goed voorbeeld daarvan was (en is) de poolvos: met de komst van sneeuw en ijs verandert zijn vacht namelijk in een sneeuwwitte pels, zodat hij niet opvalt in het witte landschap. Maar zodra de sneeuw wegsmelt, wordt zijn pels weer bruin of roodbruin, zoals de kleur van het kreupelhout in het bos, waar hij zich zo goed weet te verstoppen, dat hij vrijwel onvindbaar is. De vos werd vooral geëerd om zijn grote aanpassingsvermogen, zijn intelligente jachttechnieken en zijn snelheid van handelen bij het verschalken van zijn prooi. Al met al waren dat voor de Indianen redenen genoeg om de vos niet alleen te respecteren, maar ook om hem als waardig otemdier te beschouwen. De geest van de vos was vooral voor de jagers van de stam een zeer gewenst Totemdier, daar deze door hem uitverkorenen stamleden naar de aard en gewoonden van de vos zou onderwijzen, inspireren en beschermen. En wie wil dit nu niet?

 

Verteld door:

© ZiaRia.

(2017) Foto's: Office.microsoft.com, Pixabay.com, Wikimedia Commons.

 

101ca9d227840bc22fead9e5b4da5121_medium.Kijk voor andere artikelen en verhalen eventueel ook eens naar:

Symboliek-van-de-bij

Symboliek-van-de-raaf

Het-verhaal-van-het-vergeet-mij-nietje

Katoen-en-de-mythe-van-het-katoenelfje

De-mythen-van-de-mirte

Of lees verder op:

https://tallsay.com/ziaria of

https://ziariasblog.wordpress.com/

 

07/05/2017 15:36

Reacties (11) 

1
15/07/2018 14:02
Een jaar geleden had ik nog geen idee dat een vossengezin mijn tuin zou uitkiezen om er hun jongen groot te brengen.
Inmiddels zijn het haast 'vrienden' geworden, en ik geniet er elke dag/nacht van. Toch blijf ik op afstand om ze niet te tam te maken, want als ze hun schuwheid voor de mens verliezen zijn ze ten dode opgeschreven - helaas schijnt het zo te werken.
Maar wat zijn het leuke en grappige dieren...
1
16/07/2018 07:56
Zeker weten!
1
09/05/2017 04:11
Wat een mooi artikel over de vos, heel graag gelezen en prachtige illustraties erbij. Erg mooi verteld door je!
1
08/05/2017 14:57
Heel mooi en helder verteld.
1
08/05/2017 00:24
Mooi artikel. Kan niet beoordelen of ze slim zijn, dat ze schuw zijn wel. Er lopen er hier genoeg rond, maar wil je ze te zien krijgen (en zien hoe de jonkies met elkaar spelen) dan moet je er in de ochtend heel vroeg bij zijn en heel, heel, maar dan ook heel erg stil zijn.
1
07/05/2017 17:49
Nu hoert hoe ic hier beghinne!
HEt was in eenen tsinxen daghe
Dat beede bosch ende haghe
Met groenen loveren waren bevaen.
Nobel, die coninc, hadde ghedaen
Sijn hof crayeren over al
Dat hi waende, hadde hijs gheval,
Houden ten wel groeten love.

Doe quamen tes sconinx hove
Alle die diere, groet ende cleene,
Sonder vos Reynaert alleene.
Hi hadde te hove so vele mesdaen
Dat hire niet dorste gaen.
Die hem besculdich kent, ontsiet!
Also was Reynaerde ghesciet
Ende hier omme scuwedi sconinx hof
Da...
1
08/05/2017 07:42
Schitterend! Dank voor deze mooie aanvulling.
1
07/05/2017 17:37
hatsekidee
, zei de vos uit fabeltjeskrant die ook daar als sluw werd neergezet.
1
07/05/2017 15:59
Prachtig beest, mooi artikel.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert