Oorsprong paashaas en paaseieren

Door Lynn De Bondt gepubliceerd in Heidense feesten

Op Pasen rapen we met zijn allen paaseitjes, die naar gelang het verhaal door de paasklokken of de paashaas worden gelegd en verstopt. Maar waar komen die paaseieren nu toch vandaan? Waarom legt de paashaas eieren voor de kinderen? Je ontdekt het allemaal in dit artikel!

Paaseieren

Paaseieren, we kennen ze allemaal, de chocolade-eitjes waar we als kind op zoek gaan in de tuin. Maar waar komen die paaseieren eigenlijk vandaan? Het gebruik van eieren moeten we vooral zoeken in het heidense lentefeest. Het lentefeest diende om het prille nieuwe leven te versterken en te beschermen. Het ei is al vanaf de prehistorie hét symbool van het leven, de oneindigheid en het begin van alles. Het dook ook op bij de Kelten. Aan het ei werden magische krachten toegeschreven en het was dan ook niet moeilijk dat de heidense volkeren het ei gebruikten om de vruchtbaarheid van het land door te geven of op te wekken. Zo vermengde men eierschalen met het zaad dat gezaaid zou worden of men strooide eierschalen in de voren. Op sommige plaatsen gooide men eierschalen in de lucht, omdat men geloofde dat hoe hoger men ze kon werpen, hoe hoger het gewas zou groeien. In andere streken legde men een ei ofwel in de eerste ofwel in de laatste garf van de paasoogst. Daarnaast lieten boeren hun dieren, wanneer ze in het voorjaar weer in de weides mochten, over eieren lopen.
Rituelen met eieren vindt men overigens in alle culturen terug. De Egyptenaren gaven bijvoorbeeld hun doden eieren mee op hun laatste reis en de Grieken legden eieren op het graf. Het feit dat sommige volkeren eieren associeerden met rituelen rond de dood, geeft al een mogelijke verklaring waarom het ei ook in het christendom belangrijk werd tijdens Pasen. Het is dan ook vreemd, want het christendom is een eiloze religie – Adam werd uit het niets geschapen en Eva uit zijn rib. Maar een mogelijke verklaring is dus dat het christendom wees op de gelijkenis van het ei en het witte, gepleisterde graf van Christus waaruit hij weer opstond. Het graf van Jezus opende zich toen hij herrees, net zoals een ei zich opent wanneer een kuiken naar buiten komt.
Er werden ook andere verklaringen gegeven, bijvoorbeeld dat de eierschaal voor het Oude Verbond stond en het ei zelf voor het Niewe Verbond. Of men zag in het paasei het symbool van de eucharistie, waaraan de christenen met Pasen verplicht waren deel te nemen. Oorspronkelijk was het verboden om eieren te eten tijdens de vastentijd, maar dit verbod werd opgeheven toen het ei geassocieerd werd met Pasen. Vanaf de twaalfde eeuw werd het de gewoonte om eieren met Pasen in te wijden in de kerk. Op die manier kregen ze genezende krachten.
Maar waar komt dan het gebruik vandaan om paaseieren te verstoppen en deze door kinderen te laten zoeken? Dit gebruik is al eeuwenoud en is van oorsprong een magisch ritueel om de levenskracht van de lente op te wekken. Oorspronkelijk waren het dan ook echte eieren die verstopt werden en geen chocolade-eieren. De eierzoektocht in huis of in de tuin kan mogelijk ook samenhangen met het begraven van eieren in de akker.
Er is nog een ander gebruik dat tegenwoordig misschien nog wel wordt gedaan: eieren schilderen. Ook dit was van oorsprong een magische handeling. Sowieso was het beschilderen van voorwerpen in heidense culturen altijd magisch. Het werd nooit uitsluitend om decoratieve redenen gedaan. Door voorwerpen te beschilderen, dachten onze voorouders dat de kracht die erin stak geactiveerd zou worden. Het beschilderen van eieren in Europa dateert echter pas uit de zestiende eeuw, maar in de koptische, christelijke gemeenschap in Egypte was het beschilderen van eieren al gebruikelijk tussen de tiende en de twaalfde eeuw. De religieuze verklaring om eieren te beschilderen, zou gebaseerd zijn op een legende waarin Simon van Cyrene gedwongen werd het kruis van Jezus te dragen. Simon was hoogstwaarschijnlijk een handelaar in eieren en hij vond na de terechtstelling zijn mand aan de straatkant terug, vol met fraai beschilderde eieren.
Vroeger waren er nog andere rituelen met eieren om de levenskracht erin op te wekken en die nu minder bekend zijn. Zo werd er bijvoorbeeld aan eierdansen gedaan. Men moest dan over op de grond liggende eieren dansen. Het eiertikken was ook heel populair en werd heinde en verre gedaan. Bij het eiertikken moesten twee personen hun ei tegen dat van de ander tikken tot een van de eieren barstte. De winnaar kreeg als beloning het gebarste ei. Op sommige plaatsen in Europa werden eieren van een heuvel gerold als een soort wedstrijd en hier en daar werd ook aan eierzingen gedaan. Kinderen en misdienaars trokken dan al bedelend langs de deur om eieren te verzamelen. De eieren werden als een soort tiende aan de geestelijken geschonken.
Eieren werden ook als cadeau gegeven. Herbergiers bijvoorbeeld boden hun klanten tijdens Pasen enkele hardgekookte eieren aan. Tegenwoordig worden nog steeds in veel landen eieren als geschenk gegeven tussen jonge geliefden. Het geven van eieren als geschenk had vroeger ook te maken met het feit dat het ei een berekeningseenheid was voor het betalen van pacht en belasting aan de grondeigenaar. 

Paashaas

Van de paasklokken weten de meeste mensen wel waar het vandaan komt. Het is dan ook gewoon een katholiek gebruik. Misschien minder bekend is dat het verhaal van de paasklokken oorspronkelijk diende (of nog altijd dient in bepaalde katholieke landen) om het verhaal van de verrijzenis van Jezus op een gemakkelijke manier te kunnen uitleggen. Maar waar komt die paashaas vandaan? Is het heidens? Of heeft het toch nog met iets anders te maken?
Het idee van de paashaas komt voor een groot deel van de protestanten, die namelijk niet wilden verwijzen naar de katholieke kerkklokken die in Rome eieren gingen halen. Dat een haas eieren legt en verstopt werd voor het eerst vermeld in 1682, maar het zou duren tot het einde van de negentiende eeuw eer dit idee algemeen aanvaard werd. Maar waarom werd de haas als dier gebruikt om de eieren te leggen en te verstoppen? Dat heeft dan weer wél met het heidendom te maken.
De haas werd immers al duizenden jaren vereerd om zijn grote voortplantingsvermogen, ontembare wildheid en snelheid. De haas was het symbool van vele godinnen. De Grieken bijvoorbeeld zagen een verband tussen de haas en Aphrodite, de godin van de liefde. De haas werd aan deze godin geofferd en het eten van hazenvlees werd als zinnenprikkelend middel gezien. Ook voor de Romeinen was de haas het dier van de godin van de liefde, in dit geval Venus. De haas was ook het symbool van Astarte, de Kanaänitische godin van de vruchtbaarheid, maar was ook het dier van Diana, de godin van de jacht. De haas werd als een veel waakzamer maar vooral vruchtbaarder dier gezien dan het konijn, de reden waarom de haas werd gekozen in plaats van bijvoorbeeld het konijn, is omdat het konijn tot de middeleeuwen niet of nauwelijks bekend was in Europa. Het was pas vanaf de middeleeuwen dat het via Spanje bij ons terechtkwam. Van een haas wordt ook gezegd dat hij nooit slaapt.
    Maar waarom dacht men dat de haas eieren legde en verstopte? Vogels lieten soms hun eieren achter in verlaten hazenlegers en toen men dat vroeger vond, dacht men dat het hazeneieren waren. Bovendien dacht men vreemd genoeg dat de haas vroeger een vogel was geweest. Een godin had hem omgetoverd in een haas waardoor hij met Pasen zijn eieren zelf kon leggen. Het is mogelijk dat hieruit de gewoonte ontstond om voor kinderen eieren te verstoppen. Een andere mogelijke verklaring is dat het te maken heeft met het feit dat Pasen als vaste belastingstermijn van de pacht en belasting aan de grondeigenaars gold. Men betaalde toen met eieren, maar ook met brood, gevogelte en…hazen.
De laatste jaren zou er een nieuwe rage zijn ontstaan rond Pasen: in plaats van de paashaas, zouden er nu ook paaskonijnen opduiken! 

Bron:
Een jaar vol feesten: oorsprong, geschiedenis en gebruiken van de belangrijkste jaarfeesten
auteur: Bart Lauvrijs
uitgegeven door Standaard Uitgeverij (2004)

16/04/2017 15:47

Reacties (2) 

18/04/2017 18:21
Er wordt gezegd dat Ostara een Germaanse godin zou zijn en geen Keltische. De volkeren die wij zien als de Kelten leefden pas tijdens de ijzertijd en de Gallo-Romeinse periode. De periode die jij aangeeft is de Midden- en Nieuwe Steentijd en toen was er nog geen sprake van Kelten.
1
18/04/2017 11:13
De haas en eieren waren het symbool van de Keltische lentegodin Ostara pakweg zo'n 4000-8000 jaar voor Chr. Daarvandaan stammen deze gebruiken nog steeds.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert