Modern klassiek - De schoonheid van filmmuziek

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Listen to the Music

Een muzikaal reisje langs modern repertoire voor klassieke symfonieorkesten: filmmuziek. Lees over beroemde componisten en bekijk video's van orkestrale uitvoeringen van bekende filmthema's.

 

Everyone's gone to the movies

0dba472856705fbbaa112403a29342ed_medium.

Veranderende tijden, veranderende beelden

Een tijd geleden bekeek ik op Youtube een discussie. Het onderwerp was er een die me erg aanspreekt: zou de wereld er niet beter aan toe zijn als religie niet bestond? Een van de argumenten van religieuze zijde was de volgende. Religie heeft de wereld veel schoonheid geschonken, bijvoorbeeld op het gebied van muziek en beeldende kunst. De wereldberoemde evolutiebioloog en (redelijk) militante atheïst Richard Dawkins had daar wel een weerwoord op. Kunstenaars moeten hun brood verdienen en nemen dus opdrachten aan van diegenen die er het geld voor hebben. En vele eeuwen lang was dat natuurlijk de katholieke kerk. Hij verzuchtte dat in een andere wereld - maar niet in deze - we misschien hadden kunnen genieten van Michelangelo's fresco's in een Museum der Wetenschap. We zullen nooit weten hoe Beethovens Mesozoïsche Symfonie of Haydns Evolutie Oratorium zouden hebben geklonken.

Het klopt natuurlijk wel. Religie heeft prachtige beeldende kunst en muziek opgeleverd. Het plafond van de Sixtijnse kapel is van een adembenemende schoonheid en ook schitterende liturgische muziek kan bij een ongelovige Thomas als ik positieve emoties oproepen. Een voor mij cruciaal fragment is het 'Confutatis' uit het Requiem van Mozart. Ik ben helaas niet gezegend met een muzikale opvoeding. Behalve mijn stem bespeel ik geen enkel instrument. In de film 'Amadeus' dicteert Mozart op zijn - zo blijkt later - sterfbed het Confutatis en legt daarbij in de puntjes uit waarom hij kiest voor bepaalde instrumenten en wat voor effect hij daarmee beoogt. Voor mij was dat een eyeopener. Ik kreeg het gevoel dat klassieke muziek heel logisch in elkaar zat en ging vanaf dat moment op een andere manier luisteren en voelen. Met een combinatie van ratio en gevoel. Hier is het bewuste fragment.

Een ander fragment dat mij altijd bijzonder geraakt heeft, is het 'Kyrie' uit de Grote Mis van Mozart. In dit fragment vraagt de sopraan met de woorden 'Kyrie eleison' en 'Christe eleison', letterlijk vertaald 'Heer, wees genadig' en 'Christus, wees genadig' om embarmen. Eerst nog nederig, smekend en onzeker, maar vanaf 4.30 minuten voel je dat het overgaat in een accepteren en vertrouwen. Goede muziek doet dit met je. Het laat je voelen en ervaren.

Uiteraard blijft dat voelen en ervaren niet beperkt tot liturgische klassieke muziek. Een van mijn favoriete componisten is de Fin Jean Sibelius. In zijn symfonische gedicht 'Finlandia' schept hij een beeld van een land dat van alle kanten bedreigd en onderdrukt wordt. De beginmelodie past voor mij perfect bij een beeld van een verschroeide aarde. Maar dan verandert het thema in iets hoopvols en vooral onverzettelijks. Een Call to Arms. Perfecte muziek voor iedereen die dreigt hoop te verliezen en zichzelf wil herprogrammeren.

Wie ooit met eigen ogen de majesteit van de Grand Canyon heeft gezien, de ongereptheid van de Rocky Mountains  en de uitgestrekte prairies van Noord-Amerika, zou zich kunnen afvragen of er muziek bestaat die naadloos past bij zoveel natuurschoon. Voor mijn gevoel wel. Antonin Dvorak deed dat in zijn 'Largo' van zijn New World Symphony.

En voor de liefhebbers die het kunnen opbrengen om meer dan 20 minuten naar een zeer expressief en emotioneel fragment te luisteren heb ik hier een stuk van pure schoonheid. Gustav Mahler is een van mijn favoriete componisten. In het 'Adagio', het laatste stuk van zijn 9e Symfonie, voel je de creatieve geest van een componist op de top van zijn kunnen. Een doodzieke componist die op dat moment weet dat hij binnenkort zal sterven. Je voelt zijn weemoed, zijn berusting, maar ook nog sporen van verzet. Een soort laatste "Rage, rage, against the dying of the light". 

 

Perfecte synthese van muziek, emotie en beeld

Voor mij staat het als een paal boven water. Dé kunstvorm die vanaf de 20e eeuw de allergrootste impact heeft op ons collectieve bewustzijn is film. Film doet meer dan alleen een verhaal vertellen met mooie beelden en acteerwerk. Juist filmmuziek roept emoties op en versterkt het verhaal en de totaalervaring, als het tenminste goed gecomponeerd en gekozen is. Daarmee bouwt het voort op de traditie van 'normale' klassieke muziek en heeft het een gelijkwaardige zeggingskracht. Hieronder stel ik een aantal beroemde componisten van filmmuziek aan jullie voor. Ik zal me wel concentreren op die filmmuziek waarbij de componist gebruik maakt van symfonieorkesten. Ik kies voornamelijk voor videofragmenten waarbij je de orkesten aan het werk kunt zien. 

 

Nino Rota

Giovanni "Nino" Rota was een Italiaanse componist die bekend is om zijn filmmuziek voor filmklassiekers van de regisseurs Federico Fellini en Luchino Visconti. Wereldberoemd werd hij door zijn filmmuziek bij mijn favoriete films uit de Godfather-cyclus. Voor de muziek van Godfather II ontving hij een Oscar. Het volgende fragment van het symfonieorkest van San Marino laat het centrale thema van The Godfather II horen.

Een ander wereldberoemd fragment uit de Godfather-cyclus is het 'Love theme'. Deze presenteer ik in een iets afwijkende vorm. Maar wel een vorm die duidelijk maakt dat filmmuziek buiten zijn grenzen treedt en ook de overstap maakt naar rock. In dit fragment integreert Slash van Guns 'n Roses Nino Rota's creatie in een indrukwekkende gitaarsolo.

 

John Williams

Ergens medio jaren tachtig was ik in de Utrechtse muziekbibliotheek op zoek naar mooie klassieke symfonieën die ik nog niet kende. Op de achtergrond hoorde ik een stuk dat me erg aansprak. Het klonk modern en expressief, maar was duidelijk geen experimentele 20e eeuwse klassieke muziek vol dissonanten en vreemde ritmes, wat bij ons thuis wel eens "typische VPRO-muziek" werd genoemd. Toen ik op het punt stond om te vragen wat voor muziek dit nou was, veranderde het thema en kreeg ik een grijns van oor tot oor. Dit was filmmuziek. Ik herkende toch overduidelijk het thema van Indiana Jones.

De componist van deze muziek - en nog van zoveel meer - is de Amerikaan John Williams. Een van de grootste en meest invloedrijke componisten van filmmuziek ooit. Filmmuziek waarvan de thema's ook bekend zijn bij mensen die zijn films nooit hebben gezien. Wie herkent het volgende thema niet? De aanzwellende spanning van het thema van Jaws is wereldberoemd, was voor Williams de echte grote doorbraak en leverde hem een Oscar op. Hier zien we hem zelf in actie als dirigent. De reactie van het publiek in het begin spreekt boekdelen.

Begin jaren negentig las ik Robert Bakkers boek 'The Dinosaur Heresies'. Op zeer overtuigende wijze rekende hij af met het verouderde beeld van dinosauriërs als domme, slome reptielen die eigenlijk geen andere keuze hadden dan uitsterven. Tegenwoordig twijfelen nog maar weinigen aan het feit dat dino's bijzonder actieve en waarschijnlijk warmbloedige dieren waren die bijna 150 miljoen jaar alle belangrijke ecologische niches bezet hielden. De schrijver Michael Crichton publiceerde begin jaren negentig zijn roman 'Jurassic Park' waarbij hij uitging van de overtuigingen van Bakker. Steven Spielberg verfilmde het in sterk aangepaste vorm. Inmiddels heb ik de film al tientallen keren gezien. De eerste keer dat ik op het grote scherm oog in oog kwam met een majestueuze brachiosaurus zal me altijd bijblijven. En John Williams' muziek is daar een integraal onderdeel van.

Maar waar John Williams echt wereldberoemd mee is geworden is de filmmuziek die hij schreef voor het mooiste sprookje over een strijd tussen Goed en Kwaad dat ik ken. Zijn naam zal altijd verbonden blijven met de Star Wars-cyclus. En wie kent die muziek nou niet?

Een mooi thema uit Star Wars is het dreigende "Imperial March", de muziek die hoort bij het kwaad van de dictatoriale 'Empire', vertegenwoordigd door Darth Vader. In het volgende fragment geeft een van 's werelds beste orkesten, die Wiener Philharmoniker, hun interpretatie tijdens een Schönbrunn-concert, waarbij 100.000 mensen aanwezig waren. 

 

Ik ontkom er niet aan en dat zou ik ook niet willen. Vorig jaar in december overleed Carrie Fisher, die voor altijd bekend zal staan als Princess Leia. Ik sluit het stuk over John Williams af met een passende hommage door het BBC Orchestra, waarbij beelden van het orkest afwisselen met beelden van Princess Leia door de jaren heen. En uiteraard spelen ze John Williams' "Leia theme".

 

Howard Shore

Howard Shore is een Canadese componist die een indrukwekkend aantal films van muziek heeft voorzien, waaronder een van mijn persoonlijke favorieten, The Silence of the Lambs. Zijn grootste claim to fame is de muziek die hij componeerde voor Peter Jacksons verfilmingen van The Lord of the Rings en The Hobbit. In het volgende fragment hoor je een medley, met wat commentaar van de componist zelf.

 

Probeer het eens voor te stellen. Je loopt rond in de indrukwekkende ondergrondse zalen van een eeuwen geleden verlaten rijk en je wordt aangevallen door monsterachtige wezens en een oppermachtige demon uit vervlogen tijden. Het volgende fragment is genomen vanuit het publiek en qua beeld en geluid niet opperbest. Het is gefilmd tijdens een voorstelling waarbij de film werd vertoond met een live orkest. Howard Shore gebruikte een Maori-koor bij de opname van zijn original score. De diepe en haast echoënde vocalen ondersteunen de muziek en wekken een indruk van onpeilbare diepte. Hun ritme draagt enorm bij aan de spanning die je moet voelen bij de beelden. Dit is een van de cruciale scènes uit de eerste film, The Fellowship of the Ring.

 

Hans Zimmer

Hans Zimmer is een Duitse componist. Hij is bekend van zijn muziek voor Disney's The Lion King, die hij samen met Tim Rice en Elton John schreef, wat hem ook een Oscar opleverde. Bijzonder is ook zijn filmmuziek voor de film Gladiator die van Russell Crowe een wereldster maakte en zorgde voor hernieuwde interesse in films over het Romeinse Rijk.

Voor de indrukwekkende en op de meeste punten zeer realistische Science Fictionfilm Interstellar scheef Zimmer de filmmuziek. In het volgende fragment wordt een van de thema's gespeeld op een piano en een kerkorgel.

 

Ennio Morricone

De volgende componist is een van de bekendste componisten uit het genre van de zogenaamde Spaghetti Westerns. Wie net zoals ik is opgegroeid met Amerikaanse westerns uit de jaren vijftig en zestig en zich een beetje begon te ergeren aan het 'cleane' en onrealistische van helden die er zelfs na drie dagen in de woestijn nog ongeschoren en met vetkuif bijliepen, vond in de Italiaanse Spaghetti Westerns heel wat meer realisme. De belangrijkste regisseur in dit genre was ongetwijfeld Sergio Leone.  Ennio Morricone verzorgde de muziek voor een aantal van zijn films, zoals  "The Good, The Bad and The Ugly" en "Once upon a time in the West". De soundtrack van de laatste stond maandenlang in de album top-tien. Van Once upon a time in the West geef ik twee videofragmenten met een orkestrale bewerking. De eerste is het centrale thema.

 

Heel bekend is ook het fragment dat de titel "The Man with the Harmonica" heeft gekregen. Voor filmliefhebbers was het een verademing om de altijd cleane acteur Henry Fonda eens te zien als een ongelooflijke bad guy.

Rogier van Otterloo

Met deze componist geef ik dit artikel ook een nationaal tintje. De veel te jong gestorven Rogier van Otterloo was in mijn ogen - en oren - een geniale componist die ons een aantal meesterwerken heeft nagelaten. Een van mijn favoriete films van Nederlandse bodem is Soldaat van Oranje. Wat zou die film zijn zonder Van Otterloo's muziek? In het volgende fragment uit 2011 hoor je het JeugdOrkest Nederland tijdens een optreden in het Concertgebouw.

Het hoeft niet altijd klassiek, groots en bombastisch. Mijn laatste fragment komt uit mijn favoriete Nederlandse film, Turks Fruit. Ik sluit af met een voor mij wondermooi thema dat altijd in mijn hoofd speelt als ik door Amsterdam loop. Het magistrale spel van Toots Thielemans maakt dit stuk echt indrukwekkend.

 

De Avond van de Filmmuziek

Liefhebbers van filmmuziek kunnen donderdag 3 maart terecht bij de Avond van de Filmmuziek in het Concertgebouw van Amsterdam. Het Metropole Orkest onder leiding van Vince Mendoza heeft dan ongetwijfeld een bijzonder programma voor u. Van dit concert worden overigens ook televisieopnames gemaakt. Het is een jaarlijks terugkerende traditie die in 2017 zijn vierde jaar ingaat.

6a7c26be6d0bf5ce0d09949855e628ac_medium.

Film, het blijft een schitterende kunstvorm. Een industrie waarin veel geld omgaat. Logisch dat veel muzikale talenten hier hun pijlen op richten. Ik ga de komende jaren nog veel luisteren, ervaren en genieten.

07/02/2017 17:36

Reacties (22) 

09/02/2017 14:02
Aangespoord door jou artikel kwam ik in een klassieke stemming en zocht naar mijn klassieke voorkeuren.

https://tallsay.com/page/4294987848/candy-luistert-soms-naar-klassiek
1
08/02/2017 13:59
Prachtig artikel Edwin. Als ik tijd heb, ga ik alle fragmenten een keer beluisteren.

Vraag de gemiddelde Nederlander wie John Williams is en je krijgt een niet-begrijpende blik als antwoord. Fenomenaal componist. Zelf geniet ik het meest van zijn Star Wars muziek.
08/02/2017 14:55
Vraag de gemiddelde Nederlander wie Candice is en ze zeggen: "Wie?" -))
2
08/02/2017 15:09
John Williams? Die presenteert toch "Help, mijn man is klusser!" ;-)
08/02/2017 15:46
LOL!!!!
1
08/02/2017 13:03
Wat een prachtig artikel, Edwin.
Klassieke muziek werd vaak geluisterd bij ons thuis. Dat is niet moeilijk: met een zoon die klassieke piano speelt (en docent is). Hij is ook zanger (bas). Een andere zoon speelt piano en trombone en onze dochter zingt klassiek en speelt viool.
Ik 'heb' hoorn gespeeld maar daar ben ik al enkele jaren mee gestopt. Ik speelde mee in de harmonie, door verhuizing kon dat niet meer en het instrument was van de harmonie (dus moest het terug naar daar).

Ik heb genoten van de muziekfilmpjes, dank je

1
08/02/2017 15:10
Niet alleen een reislustige maar ook nog een hele muzikale familie? Dat doe je helemaal niet verkeerd. ☺☺
1
08/02/2017 01:41
Mooi artikel! Ik heb weer bijgeleerd ook.
1
08/02/2017 15:10
Ik stiekem ook. ;-)
1
07/02/2017 20:30
Heel leuk artikel, ben het met je eens dat religie een mecenas-factor heeft gehad in de geschiedenis, maar het liefst zou ik religie daar zien: in de geschiedenis. Ja film en muziek is altijd een magisch huwelijk geweest. De muziek van Kramer vs kramer bijvoorbeeld was om weg te smelten. Je moet je eens een film inbeelden zonder muziek...zou heel wat effect verliezen.
1
07/02/2017 20:45
Ik ken er twee. Flight 93 en The Blair Witch Project. In beide gevallen zou het hele effect van de film teniet worden gedaan als er muziek bij zou zitten. Maar dat zijn dan ook uitzonderingen. ☺
2
07/02/2017 18:47
Ik ben dol op klassiek; ook filmmuziek kan mij intens bekoren.

Op vakantie in Elounda werd in de toko waar Luus verbleef continue filmmuziek gedraaid van 'Who pays the Ferryman' en Spanoudakis.
Als ik aan die tijd terugdenk dan hoor ik die muziek nog..
I personally luv Spanoudakis..
https://www.youtube.com/watch?v=kPLWbVH6OUA&t=3653s
Zit er net naar te luisteren; moet nodig mijn viool weer koesteren....
07/02/2017 20:47
Not too bad at all! Dat klinkt beslist niet verkeerd. ☺
2
07/02/2017 18:42
Wat een mooi artikel, en wat een schitterende muziek. Daar ga ik vanavond eens uitgebreid naar luisteren: het wordt vast een feest van herkenning.
De 'New World Symphony' van Dvoràk hoort toch al bij mijn all time fav's wat klassieke muziek betreft, en van de andere ken ik ook de meeste. Verheug me er nu al op.
1
07/02/2017 20:48
Thank you! New World Symphony was voor mij love at first hearing.
1
08/02/2017 19:54
Ik had me toch last van 'oorwurmen' de halve nacht. Was het de Finlandia niet dan wel de Godfather.
Er zijn trouwens ook nog wat oudere films met prachtige muziek, maar die ken jij vast niet...daar ben je te jong voor....;)
Bijvoorbeeld Elmer Bernstein: Walk On The Wild Side, The Man with the Golden Arm, en 'To Kill A Mockingbird'.
Maar ook 'Ascenseur pour l'échafaud' (1958, regie Louis Malle) waar Miles Davis de soundtrack voor zijn rekening nam, met een schitterende drum solo van Art Blakey.
Vergeet ook niet de prachtige muziek van 'Lawrence Of Arabia', van Maurice ...
2
08/02/2017 22:51
Ik ben wel een ontzettende nostalgist met films. ;-)
Mijn favoriete "romantische" film blijft Casablanca. Mijn nummer twee is inderdaad meer dan vijftig jaar jonger. Om maar iets te noemen.

De soundtrack van Ascenseur pour l'échafaud heb ik op cd.

Ik zou zonder moeite een deel 2 kunnen doen. Maurice Jarre, John Barry, James Horner, Henry Mancini, er is meer dan genoeg keuze.
08/02/2017 23:21
Dances with Wolves - John Barry.
Die soundtrack en dvd heb ik.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert