De Millenium-trilogie van Stieg Larsson

Door Rudi_L gepubliceerd.

TWEE VERSCHILLENDE WERELDEN

 

Het is een unieke gelegenheid de kans te krijgen om een goed boek met de verfilming ervan te mogen bespreken. Wanneer ik daarmee startte dan was de eerste opmerking die spontaan in me opkwam: hier spreken we over twee totaal verschillende werelden die elkaar ontmoeten en die in het beste geval bij de bioscoop bezoekende lezer een proces van vergelijking  zullen in gang zetten.

De ene wereld is die van het boek. Een samengebundeld blok papier dat gevuld is met woorden en zinnen die zich in alinea’s samen rijgen, stukjes tekst die op hun beurt pagina’s vullen en samengevoegd in hoofdstukken een verhaal vertellen dat de lezer moet meenemen op een avontuur. Een goed boek is een ware ontdekking van de eerste letter tot de laatste zin. De verbeelding van de lezer wordt door de auteur gedurende die tocht steeds maar op de proef gesteld, terwijl hij alsmaar verder in het verhaal meegetrokken wordt. Een nieuw personage dat de schrijver introduceert of een situatie die zich voordoet in het verhaal, het vormt allemaal te samen bij de lezer pagina na pagina een reeks van afgetekende beelden, een eigengemaakte film in de hersenen. De woorden die hij in zich opneemt en de gedachten die zich daar rond vormen, geven een idee van het karakter dat hij het personage toekent of van de locatie waar alles zich afspeelt. Het beeld wordt gedurende het verhaal meerdere malen aangepast door gebeurtenissen die plaatsvinden gedurende de tijd dat het mysterie zich ontrafelt. Het is een dynamisch gebeuren dat zich binnen in ons hoofd afspeelt, het is een proces dat we zelf bepalen, naargelang de reikwijdte van onze eigen fantasie.

De wereld van de film is dan weer een ander paar mouwen. De regisseur die het boek moet verfilmen, wordt verondersteld enigszins de verhaallijn te volgen. Hoera, voor de met grote verwachtingen behepte bioscoopbezoeker als die brave man dat dan ook grotendeels doet. Maar het tegendeel is meestal de harde realiteit. Het gebeurt waarschijnlijk dikwijls dat de lezer op zijn honger blijft zitten als hij na de film de bioscoopzaal verlaat. Het plaatje klopte hier en daar niet!

Waarom de regisseur op bepaalde punten de plot van het boek niet volgt, zal voor mij altijd een raadsel blijven. In hoeverre de schrijver in dit geval invloed heeft kunnen uitoefenen op de regisseur zal, in ieder geval apart, ook wel zijn rol spelen. Maar toch vind ik dit op sommige momenten nogal irritant. Omdat ik absoluut geen pretentie heb om mezelf ervaring toe te schrijven over het filmgebeuren of hoe een film tot stand komt, veeg ik dan ‘meestal’ de spons over mijn bezwaren. Ik bedenk dan dat de oorzaak kan liggen in het feit dat de regisseur beperkt is tot een aantal uur bewegende beelden op celluloid en daarom toegevingen moet doen. Knippen, aanpassen en veranderen omdat een filmliefhebber nu eenmaal andere eisen stelt dan de lezer van een boek. Daarentegen heeft film echter een aantal andere dimensies te bieden die de fantasie van de lezer in het positieve geval invult…maar meestal tegenspreekt. Iemand die het boek niet gelezen heeft, mag zich misschien gelukkig prijzen. Het mag trouwens gezegd zijn dat niet iedereen een boekenliefhebber is. De kijker moet in dat geval de vergelijking niet maken en het schakelt deels zijn eigen inbreng of verwachting uit. Zijn fantasie moet de personages niet vergelijken met zijn opgeslagen herinneringen via het lezen van het boek. Hij krijgt ze op het scherm voorgeschoteld, opgekleed en mondig zoals ze door de regisseur in de juiste vorm zijn gegoten. De acteurs brengen dan op hun beurt nog eens hun zienswijze in het hele filmgebeuren. De ene acteur is nu ook de andere niet.

Mijn persoonlijke keuze van boek en film - in dit geval twee verschillende verfilmingen van hetzelfde boek - is niet echt toevallig te noemen. Ook de nationaliteit van de schrijver lag  voor mij zo voor de hand, dat toen men mij vroeg om deze rubriek te verzorgen, het nauwelijks een paar seconden duurde voor ik wist over wat ik graag wat  meer zou willen vertellen.

Reeds als puber was ik een grote fan van misdaad- en detectiveverhalen. Daarom stond toentertijd Agatha Christie een tijd als eerste op mijn favorietenlijstje. Maar ik zou zoveel andere misdaadschrijvers tekort doen als ik mij zou beperken tot deze weliswaar zeer productieve schrijfster die zo’n specifieke typetjes heeft neergezet dat ze tot op de dag van vandaag nog tot de verbeelding spreken en nog altijd door jong en oud graag wordt gelezen.

Toen ik op jonge leeftijd ‘De vrouw in het Götakanaal’ in handen kreeg van het Zweedse schrijversduo en tevens echtpaar Maj Sjöwall en Per Wahlöö voelde ik een speciale sfeer die uit deze boeken straalde. Iets wat ik in de boeken van Agatha Christie met Hercule Poirot en Miss Marple niet had ervaren. Na dit eerste boek heb ik de andere boeken van Sjöwall en Wahlöö ook steeds weer aangekocht en met heel veel interesse gelezen. Ondertussen zijn alle tien van hun boeken, die zich afspelen in Zweden rond een politieman, Martin Beck en zijn collega’s, verfilmd en zelfs in Nederland in de jaren ‘75/76 door de VARA als luisterspel onder de naam ‘Moordbrigade Stockholm’ uitgebracht.

Toch koos ik ‘niet’ voor een van deze boeken vanwege het feit dat deze reeds een hele tijd geleden - in de periode 1965-1975 - uitgebracht werden. Sjöwall en Wahlöö waren mijn eerste contact met het literaire werk van Scandinavische schrijvers en lagen uiteindelijk aan de grondslag van mijn definitieve keuze. Mijn interesse voor deze auteurs verklaart de weg die mijn gedachten gevolgd hebben.

Zowel de auteurs Maj Sjöwall en Per Wahlöö als de schrijver Stieg Larsson die mijn uiteindelijk voorkeur wegdroeg, laten ons kennis maken met echte hedendaagse personages zonder van elk van hen een karikatuur te maken. Mensen met al hun kommer en kwel in een veeleisende maatschappij, die lijden onder de werksfeer of kromgetrokken relaties. Personen die ook woedend kunnen worden over alle soorten onrecht waarmee we in de hedendaagse maatschappij hebben te maken of die gebukt onder depressies en angsten de verkeerde weg inslaan. Deze personages zijn in het misdaadverhaal duidelijk sociaal en politiek geëngageerd en zijn zeer maatschappijkritisch. Er zijn tussen het Zweedse schrijversechtpaar, dat ik trouwens nog altijd op handen draag en Stieg Larsson en zijn werken, waar ik de laatste weken veel tijd heb aan besteed, een aantal parallellen te trekken, die mijn keuze voor dit genre kunnen verklaren.

De reden waarom Stieg Larsson op dit moment mijn voorkeur uitdroeg, is enerzijds het feit dat het ook weer een uitermate sociaal-politiek geëngageerd schrijver was, die de Zweedse maatschappij op een even sobere maar pakkende manier beschrijft. Hij is evenals Maj Sjöwall en Per Wahlöö een zeer bedreven journalist geweest. Hij werd door zijn leidinggevende positie bij het tijdschrift ‘Svartvitt med Expo’ in de jaren 1999 tot 2002 en voor het tijdschrift ‘Expo’ van 2002 tot 2004 een mikpunt van bepaalde racistische organisaties. De tijdschriften stelden zich tot doel om deze fascistische organisaties en hun ideeën in en aan het licht te brengen en via het tijdschrift op het matje te roepen. Dat werd hem niet altijd in dank afgenomen en dat is nog zacht uitgedrukt. Hij werd meerder malen bedreigd vanwege zijn standpunten in zijn artikels. Anderzijds is het is eerder een uitzonderlijk gebeuren dat het werk van Stieg Larsson pas bekend geworden is ná zijn dood.

Stieg Larsson werd geboren in Skelleftehamn op 15 augustus 1954, een klein plaatsje op een schiereiland in de Zweedse provincie Västerbottens Iän onder de naam Karl Stig-Erland Larsson en stierf op 9 november 2004 op vijftigjarige leeftijd in Stockholm als gevolg van een hartinfarct. Hij liet niet minder dan drie volledige manuscripten na, waarvoor hij kort voor zijn overlijden nog plannen had gemaakt om deze te publiceren. Na zijn dood werd nog een onafgemaakt vierde manuscript gevonden en daarnaast vond men nog een overzicht voor een vijfde en zesde boek. Aan de hand van notities van Larsson bleek dat hij de bedoeling had om een serie van ‘tien’ boeken te schrijven. Net evenveel boeken als verschenen zijn over Martin Beck, het hoofdpersonage van de boeken van Sjöwall en Wahlöö.

Wat er met het ongepubliceerd materiaal gaat gebeuren, is nog een vraag, gezien er problemen zijn rond de erfenis van de schrijver. In een ongeldig testament –  dat opgesteld werd zonder getuigen - had hij alles nagelaten aan de Socialistische Partij van Zweden. Maar de Zweedse wetgever besliste daar anders over. Zijn partner, Eva Gabrielson, waarmee hij dertig jaar samenleefde, beweerde dat al de opbrengsten van de trilogie in een firma zouden gestopt worden. Nu gaan de rechten van de boeken naar zijn vader en broer. Een Zweedse familieruzie zoals Stieg Larsson ze misschien in zijn boeken ook zou beschrijven.

De eerste drie van zijn boeken zijn op de dag van vandaag verschenen onder de noemer ‘Millenniumtrilogie’. Alle drie boeken met ronkende Zweedse titels waarbij de Nederlandse titels het helaas niet kunnen halen. Onze Nederlandse taal is dan misschien niet zo zangerig als het Zweeds vermoed ik. De Nederlandse vertalingen van de trilogie werden door Tineke Jorissen-Wedzinga voor haar rekening genomen. De boeken werden een wereldwijd succes. Het eerste boek in de reeks, ‘Män som hatar kvinnor’ (Mannen die vrouwen haten) behaalde de eerste prijs voor de beste Scandinavische misdaadroman, de Gouden Sleutel, en werd postuum toegekend aan Larsson in 2006. Zowel het tweede boek, ‘Flickan som lekte med elden’ (De vrouw die met vuur speelde) als het derde, ‘Luftslottet som sprängdes’ (Gerechtigheid), haalden mooie prijzen binnen. In 2008 kreeg Larsson nogmaals de Gouden Sleutel toegekend voor het derde deel, terwijl hij voor het tweede deel in 2006 de ‘Prijs voor de beste misdaadroman van de Zweedse Detectiveacademie’ en daarbovenop in 2008 de ‘ITV3 Crime Thriller Award for International Author of the Year’ binnensleepte.

Het eerste deel werd in 2009 verfilmd door de Deense regisseur Niels Arden Oplev. Oplev moet met zijn werk toch wel indruk gemaakt hebben op de Amerikaanse filmindustrie. Hij werd ondertussen aangesproken om een miniserie van 13 episodes te regisseren die gebaseerd is op een van de meesterwerken van Stephen King: ‘Under the Dome’. Een auteur die al zoveel keren verfilmd geweest is door de Amerikaanse filmindustrie. Dat wil natuurlijk ook wat zeggen. Wanneer men beroep doet op een buitenlandse regisseur om een Amerikaanse schrijver te verfilmen, kan dit niet anders betekenen dan dat de Amerikaanse filmbusiness ook een graantje wil meepikken van het talent van Niels Arden Oplev. Hij had na ‘Män som hatar kvinnor’ al zijn eerste stappen in de Amerikaanse filmwereld gezet als ‘director’ in de serie ‘Unforgettable’ die nu al drie seizoenen draait sinds 2011, en ook met ‘Dead Man Down’ met Colin Farrell en Noomi Rapace (een voorkeur van Oplev voor deze actrice?).

De twee andere boeken werden eveneens verfilmd en uitgebracht in Zweden. Het tweede en derde deel onder de regie van een andere Zweedse regisseur, Hans Daniel Björn Alfredson als een aanvulling op ‘Män som hatar kvinnor’. Zo werden deze tot een volledige filmtrilogie omgevormd die aansluit op de geschreven Milleniumtrilogie van Stieg Larsson. Daniel Alfredson is trouwens de oudere broer van Tomas Alfredson, die de film ‘Tinker Tailer Soldier Spy’ naar de gelijknamig spionageroman van John le Carré dirigeerde en zoon van Hasse Alfredson, acteur-schrijver-filmregisseur. De filmbusiness zat dus ook in zijn bloed en hij maakte van de beide andere delen evenwaardige films als zijn collega Oplev. Het zou ons te ver brengen om deze andere films hierbij ook nog eens te bespreken.

In 2011 kwam de Amerikaanse van het eerste deel uit onder de naam ‘The Girl with the Dragon Tattoo’ en geregisseerd door David Fincher. Volgens mij een titel die de lading nauwelijks dekt en die wat afdoet aan de reputatie van de wereldberoemde regisseur. Als je het boek leest en ziet hoe het verhaal zich ontspint en uitmondt in een superspannende finale, zal je weten dat de Zweedse en de Nederlandse titel er beter bij passen. Een mens is niet te vereenzelvigen met hoe hij zich aankleedt of hoe hij zijn lichaam met tatoeages versiert.

David Fincher was hiermee wel niet aan zijn proefstuk toe. Voordien had hij al naam en faam verworven met blockbusters als Se7en (met Morgan Freeman, Brad Pitt en Kevin Spacey), The Game (met Michael Douglas en Sean Penn), Fight Club (met Brad Pitt en Edward Norton), Panic Room (met Jodie Foster, Kristen Stewart en Forest Whitaker) en niet te vergeten The Curious Case of Benjamin Button (terug weer met Brad Pitt en Cate Blanchett) en last but not least The Social Network (met Jesse Eisenberg, Andrew Garfield en niet te vergeten Justin Timberlake). Hieruit blijkt wel dat het niet de eerste de beste regisseur was die Columbia Pictures voor deze film had aangetrokken.

Als men mij vraagt of ik eerst het boek lees of liever begin met de film, dan zal ik steevast kiezen voor het boek. Als fervent lezer laat het volgens mij nog meer ruimte voor je eigen fantasie. Je kleurt de personages zelf in naar de beschrijvingen van de auteur. De scènes kun je naar eigen believen voorstellen. Er zijn geen grenzen aan onze fantasie. Er zijn weliswaar grenzen die de schrijver specifiek trekt, maar die zijn terdege bedoeld en doen een proces ontstaan van gissen naar de actie of reactie van een personage, dat pas een twintigtal bladzijden of zelfs nog heel wat later bevestigd of ontkend wordt.

‘Män som hatar kvinnor’. Mannen die vrouwen haten. De Nederlandse vertaling van de titel voor het eerste boek is heel goed gekozen. Het zou van mij niet fair zijn tegenover de mensen die het boek nog niet hebben gelezen om hieromtrent teveel toe te lichten of de plot uit de doeken te doen. Iedereen moet het verhaal zelf kunnen beleven. Stieg Larsson is een meester in het brengen van sociaal en politiek geëngageerde personages die hij langzaam door het boek heen een gezicht geeft. Je kan niet anders dan gedurende het verhaal sympathie of antipathie voelen voor de hoofdspelers, die in zijn boek tot leven komen. Ze zijn niet perfect, hebben zoals mensen in de werkelijke wereld ook hun eigen fouten en gaven. Daarvoor moeten ze dan ook boeten. Stieg Larsson maakt gedurende het boek ook duidelijk dat er consequenties aan bepaalde handelingen vasthangen.

Via de twee belangrijkste hoofdpersonages lezen we het verhaal. Mikael Blomkvist gespeeld door Michael Nykvist, is een heel charmante man en zijn tegenspeelster Lisbeth Salander, vertolkt door Noomi Rapace is juist het tegenovergestelde. Blomkvist is een maatschappijkritisch journalist en redacteur  van een tijdschrift, die wat tijd vrij heeft omdat hij zich door omstandigheden uit de aandacht van de pers moet wegtrekken. Salander is daarentegen een niet-aangepast individu in dezelfde maatschappij, een randgeval dat zich in de grijze zone van de illegaliteit en de delinquentie bevindt. Mikael is niettegenstaande zijn hardnekkig doorzettingsvermogen in zijn job een aangename en zachte man die met iedereen kan opschieten. Lisbeth is een jonge vrouw waarvan het verleden een groot vraagteken is. Blijkt wel dat zij er niet vies van is om haar doel te bereiken via illegale weg en soms op een gewelddadige manier. Zijn dit sporen van een gekwelde jeugd of een ontwricht  gezin, in dit boek krijgen we daar het antwoord niet op. Het feit is een gegeven; in haar korte leven is zij een bikkelharde en verbitterde jonge vrouw geworden. De woorden genade of medelijden heeft zij uit haar vocabularium geschrapt. Kortom, de twee protagonisten zijn totaal verschillend van elkaar, bijna niet compatibel. En toch blijkt dat gedurende het verloop van het boek, door hun kennismaking met elkaar en hun toevallige samenwerking, het verhaal steeds meer diepgang krijgt. In het boek wordt ook de nadruk gelegd op de losse zeden in de Zweedse maatschappij. We zijn nu niet zo puriteins dat we zo’n situaties hier in ons streken ook niet tegenkomen, het tegendeel is waar. Driehoeksverhoudingen en  af en toe een onenightstand, lesbische seksscènes, Stieg Larsson tekent een beeld zoals hij de Zweedse maatschappij op dit gebied ervaart, zonder de mensen met de vinger te wijzen of een oordeel hierover te hebben. Het hoort er allemaal bij. We zijn allemaal mensen die hunkeren naar een stukje liefde.

Het boek begint een beetje als een mysterie. Een oude industrieel, Henrik Vanger, vraagt aan Mikael Blomkvist om een 40 jaar oud onopgelost mysterie, opnieuw te onderzoeken. Een ‘cold case’ dus, zoals men het in de vele hedendaagse Amerikaanse misdaadseries zou betitelen. Maar naargelang de lezer verder in het boek vordert, komen er zoveel andere aspecten bij kijken, dat we het boek meer inhoudt dan een jarenoud mysterie op te lossen. De vermissing is enkel en alleen de start van een minutieus onderzoek waarbij Blomkvist en Salander iedere aanwijzing terug nagaan, elke steen omkeren en proberen met andere ogen de zaak te bekijken. Natuurlijk laat Stieg Larsson ruimte bij de lezer om zelf nog het een en ander in het vullen bij het karakter van Mikael en Lisbeth, dat pas zal uitgelegd worden in de twee andere delen. Het is sowieso moeilijk om een oude zaak op te lossen omdat getuigen ouder zijn of zelfs gestorven, laat staan dat het geheugen van de levenden niet meer zo accuraat is als op het moment van het gebeurde. Maar de schrijver knaagt zich via zijn personages langzaam maar zeker naar de kern van de zaak. Een zaak die heel wat meer is dan een vermissing. Het eerste boek van de trilogie is te lezen als een afgerond geheel. In beide andere boeken spelen we verder met dezelfde twee hoofdpersonages. In dit artikel heb ik mij beperkt tot het eerste deel en de beide verfilmingen hiervan.

Het viel mij op dat men het boek in de beide films grotendeels op de voet volgt. Toch veranderen beide regisseurs, zowel Niels Arden Oplev als David Fincher een aantal zaken aan de plot waarvan ik mij afvraag waarom ze dit doen. Is dit om hun eigen stempel te drukken op hun creatie of zit er iets anders achter. Het doet echter niet af aan de uitkomst van het verhaal en daar ben ik dan ook blij om. Maar ergens vind ik het ook weer jammer. Zeker als je fantasie op het einde van het boek zijn werk heeft gedaan en je ergens in de neuronen van je hersenen je eigen versie van het boek hebt opgeslagen in een aantal beelden, die je zelf als regisseur tot een film aaneenplakt.

Dan probeer je zonder vooroordelen de film te bekijken. De eerste versie die ik heb bekeken was dus de Zweedse versie. Ik was aangenaam verrast door wat Niels Arden Oplev met het verhaal had gedaan. De personages klopten met het beeld dat ik mij van hen had voorgesteld. De scènes waar het verhaal zich afspeelt, voldeden aan de beelden die ik mij had gevormd. Het plaatje paste hier wel en door de Zweedse taal, die in vele woorden raakpunten heeft met het Nederlands, komt zelfs de taal als vertrouwd over. Het zou mij niet verbazen, dat als je al een keer de ondertitelde Zweedse versie had gezien en je hem nog eens bekeek maar dan zonder de ondertiteling, je het grootste deel van de dialogen zomaar mee zou kunnen volgen. Misschien kreeg ik dat gevoel omdat het Zweeds wat aan het Vlaamse dialect doet denken. Ergens voelde ik mij weliswaar iets geïrriteerd vanwege een paar verschilletjes in de verhaallijn, maar volgens mij had Oplev de juiste sfeer te pakken. De rest is muggenziften. Volgens mij keek hij door de ogen  van de schrijver. Heeft dit te maken met zijn nationaliteit, heeft dit te maken met zijn kunde als regisseur of heeft het met totaal andere zaken te maken? Ik zou het niet weten. De acteurs die de hoofdrollen invulden, Michael Nyqvist en Noomi Rapace, zijn de tot leven gekomen karakters die ik mij op die manier voorstelde zoals Stieg Larsson ze heeft gebracht, toen ik het boek las. De scènes, het landschap, de emoties had ik ergens al in mijn hoofd verwerkt en voorgesteld zoals ik ze zag in de scènes van de regisseur Niels Arden Oplev.

Daarentegen heeft David Fincher volgens mij ondermatig gescoord ondanks zijn overduidelijke capaciteiten. Het is natuurlijk een ondankbaar werk om maar een paar jaar later dan de eerste versie een film over hetzelfde boek te maken. Niettegenstaande men ook voor de opnames gekozen heeft om naar Zweden te trekken, wringt hier en daar het schoentje. Het speelt zeker ook een rol dat de hoofdpersonages, die gespeeld worden door klasseacteurs Daniel Craig, Rooney Mara en Christopher Plummer, in deze versie Engels spreken. Buiten het Zweedse woordje ‘skål’ bij het proosten en de streek waar het zich afspeelt, is er volgens mij niet die Zweedse sfeer die ik zowel vond in het boek van de schrijver als in de film van Oplev. Ik vermoed dat dit een toegeving is die de regisseur heeft moeten doen naar het Amerikaanse publiek toe, die jammer genoeg afdoet aan de echtheid van het verhaal en de mensen die erin voorkomen. We vereenzelvigen ons teveel met de andere rollen die de grote acteurs in de Amerikaanse film hebben gespeeld. Daniel Craig, die de rol van Mikael Blomkvist speelt, die de laatste tijd naam en faam heeft verworven als de vertolker van James Bond. Christopher Plummer als de oude Henrik Vanger die Blomkvist inhuurt, doet verschillenden onder ons nog namijmeren over zijn succes in de ‘Sound of Music’ en ik verwacht hem iedere minuut tijdens de film het liedje‘Edelweiss’ te horen neuriën.

Een bespreking van een boek of een film is en blijft een persoonlijke visie. Het is voor iedere lezer of kijker een unieke gebeurtenis die bij hem reacties, emoties losmaakt en waardoor hij voor zichzelf links legt die een ander dan weer niet ervaaart of op een andere manier interpreteert. Niettemin denk ik, zoals zo veel lezers voor mij, dat men altijd eerst het boek moet lezen en dan de film bekijken.

Mijn besluit staat vast. Het werk van Stieg Larsson is een meesterlijk geschreven boek met allerlei verrassende wendingen, dat je liefst in één ruk uitleest. Maar zowel Niels Arden Oplev als David Fincher hebben hun eigen visie op dit werk gegeven. Mij beviel de Zweedse versie het best en wie de boeken niet wil lezen zou ik de film van Oplev aanraden. Er zijn mensen die specifiek voor bepaalde acteurs naar een film gaan, omdat zij weten dat ze met professionals te maken hebben die voor ieder geschreven verhaal een goede acteursprestatie weten neer te zetten. Die zouden dan misschien kunnen kiezen voor de film van David Fincher om hun filmvedetten te zien schitteren op het witte doek.

Mannen haten vrouwen, ik zou het zelf niet durven zeggen. Het is zeker en vast geen dogma. Maar als je het boek zal lezen of de films zal bekijken, dan pas zal je begrijpen dat deze titel de rode lijn is in het verhaal dat Stieg Larsson, Niels Arden Oplev en David Fincher ons willen brengen.

 

© Rudi J.P. Lejaeghere

 

06/11/2016 14:45

Reacties (0) 

Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert