Gewone tuinplanten met ongewone geneeskracht

Door Asmay gepubliceerd in Huis en tuin

Kruidenleer

0a413cb26345072b423e546b39f8b256_1396524Dat onze reguliere geneeskunde zijn wortels vindt in kennis van geneeskrachtige planten en kruiden is geen geheim. Tot ongeveer medio 19e eeuw bestonden vrijwel alle geneesmiddelen nog uit extracten en elixers van plantaardige oorsprong, zoals (delen van) bloemen, planten, struiken, bomen, vruchten en wortels.

Enkele duizenden jaren geleden begon de mens al de waarde van planten te ontdekken bij bepaalde ziekten. Echter, hetgeen je kan genezen, kan je ook doden: waar een beetje heilzaam is, kan veel ervan dodelijk zijn.

De geneeskracht van de plant ligt namelijk vooral in de (meestal) giftige afweerstoffen, die de plant nodig aanmaakt om te kunnen overleven. Kennis van (de werking van) kruiden en planten als geneesmiddel is dan ook onontbeerlijk. Vroeger lag die kennis bij medicijnmannen, sjamanen, kruidenvrouwtjes en (de eerste) artsen. Medische studenten leerden hun vak destijds eerst in zogeheten botanische tuinen met geneeskrachtige planten; in Nederland werd de eerste botanische tuin geopend in 1590 in Leiden.

Farmaceutische industrie

279ba4cf60a3d4f7639834c5b78fb206_1396524Daarna werden steeds nauwkeuriger en hoogwaardiger, maar ook ingewikkelder en bewerkelijker bereidingsmethoden ontwikkeld, waardoor zelfs minerale (of dierlijke) stoffen met geneeskrachtige werking konden worden gebruikt, toegevoegd of gecombineerd. In de 20e eeuw zorgde de opkomst van de chemische wetenschappen voor het ontstaan van de farmaceutische industrie met kunstmatige, chemische geneesmiddelen. Geneeskrachtige planten en kruiden leken alleen nog in de natuurgeneeskunde (homeopathie, fytotherapie, bloesemremedies) een plek te kunnen vinden.

In ontwikkelingslanden blijven planten- en kruidenremedies echter nog steeds favoriet; farmaceutische (chemische) medicijnen zijn er meestal schaars en duur, waardoor ongeveer driekwart van de gewone bevolking zijn heil zal blijven zoeken bij de bekende en beproefde geneeskrachtige flora in de directe, eigen  omgeving.

Farmacie bekijkt planten opnieuw

6ef78378316bc54533346cc44f73ddbb_1396524Toch raakte het gebruik van plantaardig materiaal als basis niet geheel in onmin. Sommige doodgewone huis-, tuin- en keukenplanten bleven zelfs essentieel voor bepaalde farmaceutische geneesmiddelen. Maar liefst 40% van de meest door de huisarts voorgeschreven medicijnen bevat stoffen of een afgeleide daarvan, die is verkregen van een plant.

Daarnaast worden planten steeds meer onderzocht op hun specifieke chemie, mede omdat de puur chemische middelen vooral teleurstellen door de vele ongewenste bijwerkingen. Geavanceerde onderzoeksmethoden maken het inmiddels mogelijk om uit te vinden hoe een bloem, struik of boom zichzelf beschermt tegen ziekten, extremen in het weer of ongedierte. Welke chemische stoffen maakt de plant daarvoor aan? Hoe werken die stoffen? En kunnen die stoffen ook voor mensen heilzaam zijn? Bij welke ziekten? In welke dosis?

Van de plantenwereld kennen we ongeveer 400.000 soorten en er zullen waarschijnlijk nog wel ettelijke tienduizenden zijn, die nog moeten worden ontdekt. Van al die soorten is nog slechts een beperkt deel  op hun geneeskrachtige merites onderzocht. Er valt dus nog het een en ander te ontdekken.

Belangrijke planten voor het maken van geneesmiddelen

Vele planten worden nog om hun geneeskrachtige stoffen en/of chemische werking gebruikt als basis voor moderne geneesmiddelen. Enkele van de meest bekende en (ook) meest toegepaste tuinplanten zijn:

1.Wilg (Salix)

Van de boom de wilg is al duizenden jaren bekend dat het kauwen op bladeren of bast ervan een pijnstillende werking heeft. Zelfs van sommige dieren is bekend, dat zij op wilgenbast kauwen als ze pijn hebben.

ce295eb6cc24455cae5c26f1a0ebcd88_1396525De wilg bevat namelijk de stof salicine, die in het menselijk (en dierlijk) lichaam wordt omgezet in salicylzuur. Hiervan ontdekte men dat het pijnstillend en ontstekingsremmend werkt.

Links: knotwilgen aan het water.

Eind 19e eeuw slaagde de Duitse fabrikant Bayer er in zijn laboratorium in een afgeleiden van salicylzuur (acetylsalicylzuur) te maken en het eerste massaal verkochte geneesmiddel ervan te produceren: Aspirine.

Toch blijft de juiste dosering zeer belangrijk, want een teveel aan wilgenbast of aan aspirientjes kan een zware belasting voor onder andere de maag of het hart zijn en tot hevige bloedingen leiden.

2.  Sneeuwklokje (Galanthus nivalis) en Narcis (Narcissus)

In de Odyssee van Homerus (circa 850 voor Christus) wordt het al beschreven: Odysseus redt zijn bemanning van een vloek en vooral hun vergeetachtigheid door een plantenmiddel. Hij gebruikte hiervoor de bollen en bloemen, die later werden geïdentificeerd als sneeuwklokjes.

017d318b5b36abaeefc7f35d0b8e646c_1396525Pas in 1951 bevestigden Russische wetenschappers wat Homerus al wist: de stof galantine uit sneeuwklokjesbollen bestrijdt vergeetachtigheid. Die stof is overigens ook te vinden in de bol van de narcis.

Links: sneeuwklokjes.

Sindsdien wordt galantine voortdurend onderzocht en gebruikt in medicatie voor de Ziekte van Alzheimer. Tot op heden is galantine het meest werkzame middel tegen deze ziekte gebleken.

3.  Papaver (Papaver somniferum)

De papaver is zowel beroemd als berucht om de medicinale stoffen, die de plant bevat. De bekendste en beruchtste daarvan zijn ontegenzeggelijk codeïne, opium en morfine. Codeïne is een sterke pijnstiller, die vaak door huisartsen wordt voorgeschreven, maar die ook kan helpen bij krampen, diarree en kriebelhoest. Opium en morfine zijn zowel sterke pijnstillers, slaapmiddelen als verslavende genotsmiddelen. Het kan pijn verlichten, een kalmerende roes veroorzaken, maar een teveel aan een van beide brengt de patiënt in een dodelijk coma. Opium of morfine worden dan ook uitsluitend door artsen (spaarzaam) voorgeschreven en alleen gebruikt bij ernstige ziekten en ondraaglijke pijnen.

9d222d91d02f66412896acd656aa8b88_1396525Om die verslavende werking van opium en morfine te omzeilen, zocht men in de 19e eeuw naar een afgeleid middel met wel alle voordelen, maar zonder de verslavende nadelen ervan.

Links: papaverveld in Frankrijk.

In 1896 ontdekten Duitse farmaceuten bij Bayer een nieuwe stof, die dezelfde positieve eigenschappen bezat als morfine, maar – naar men dacht – zonder de nare verslavende bijwerkingen was en zelfs een snellere werking had. Het middel werd heldhaftig 'Heroin' genoemd en wereldwijd aangeprezen bij allerlei verschillende kwalen.

Echter, in 1904 ontdekte men al, dat het nieuwe wondermiddel heroïne nog sneller en sterker verslavend was dan de oorspronkelijke stof en gleed de reputatie van het product af van potentieel geneesmiddel naar dodelijke drug.

4.  Kinaboom (Cinchona)

De kina- of quinaboom komt oorspronkelijk uit Zuid-Amerika en omvat zo'n 40 verschillende soorten. Ter plaatse stond de boom al eeuwen bekend om zijn geneeskracht bij koorts en dan met name bij malariakoorts. Door de koloniale machten (waaronder vooral de Britten en Nederlanders) werd de boom in de 19e eeuw met succes geïntroduceerd in andere tropische gebieden wereldwijd.

5e3ec26b30a0412259f3dd486a94e3b2_1396525De werkzame stof van de kinaboom is kinine, een sterk koortswerend middel, maar ook een smaakstof (in bijvoorbeeld tonic).

Rechts: kinabast.

Malaria, verspreid door de in de tropen voorkomende malariamug, wordt gekenmerkt door hoge koorts. Kinine belemmert de groei van de koorts veroorzakende parasiet van de malariamug, waardoor de koorts sneller breekt. De parasiet past zich echter razendsnel aan en is inmiddels al vrij resistent geworden tegen kinine. Jaarlijks sterven wereldwijd (nog steeds) meer dan een half miljoen mensen aan malariakoorts.

5.  Alsem (Artemisia annua)

28f31d838e43a32beba974ed96992510_1396525Zomeralsem, zoete bijvoet of qing hao zijn de andere namen, waaronder deze plantensoort bekend staan. Alsem of ook wel bitterkruid wordt steeds meer gebruikt als bron waaruit de stof artemisinine kan worden  gewonnen. Hoewel de geneeskracht van alsem al eeuwenlang bekend is in de Chinese geneeskunde, heeft nu ook de westerse farmacie de waarde ervan ontdekt. Artemisinine wordt momenteel vooral gebruikt als vervanger voor kinine in antimalariamiddelen.

6.  Taxus  (Taxus baccata of Taxus brevifolia)

De taxus, ook wel venijnboom genoemd, is een conifeersoort, die veel wordt aangeplant in en rondom tuinen als afscheiding. De Taxus brevifolia is de soort, die vooral voorkomt in het noordwesten van de VS. De Taxus baccata is de Europese variant, die hier in vrijwel elk tuincentrum of boomkwekerij te koop zal zijn. Beide soorten zijn vooral rijk aan de stof taxol, die tot op heden te moeilijk, te ingewikkeld en te duur bleek om kunstmatig te ontwikkelen.

a6a2080a32609300e501b082136bce24_1396525Taxol heeft de eigenschap bij mensen celdeling te kunnen voorkomen, waardoor de stof bijzonder interessant is bij kankerbestrijding. Taxol wordt daarom in bepaalde chemokuren verwerkt. Omdat het op zowel zieke als gezonde cellen werkt, zijn mensen altijd flink ziek van een chemokuur/taxolbehandeling. Desalniettemin kan de kankersoort (vooral borst- en eierstokkanker) erdoor worden geremd en zelfs tot stilstand worden gebracht.

Taxol wordt in de Amerikaanse soort gewonnen uit de bast, maar hierbij werden zoveel bomen verbruikt, dat de soort en het ecosysteem van de taxusbossen met uitsterven werden bedreigd. Bij de Europese soort kan taxol uit de naalden worden gewonnen. TU Delft heeft zelfs een methode ontwikkeld om taxol zodanig te winnen/'melken', dat de boom behouden blijft en verder kan groeien.

Tot slot

De natuur zit slim in elkaar; voor elke ziekte op aarde is er ook ergens een plant, een boom, een mineraal of wat dan ook, die die ziekte te lijf kan gaan en als geneesmiddel kan dienen. Wij mensen moeten dat middel alleen zien te vinden. Soms staat de leverancier van zo'n wonderbaarlijk geneesmiddel dus heel dichtbij, gewoon in onze tuin.

 

ASMAY.

© 2014 Foto's: Asmay, Wikimedia Commons, Office.microsoft.com.

 

b6e89c8214adb81750ad420425a3e03c_1396525Zie ook:

De-Botanische-Tuinen-van-Utrecht

De-Hortus-Botanicus-in-Amsterdam

De-Hortus-Botanicus-in-Leiden

Kruisen-en-bestuiven-het-ontstaan-van-nieuwe-bloemvariaties

Plantentaal-de-communicatie-van-planten

Of lees verder via:

https://tallsay.com/asmay of

https://asmay.wordpress.com/ of

https://tallsay.com/asmaysrecepten of

https://asmaysrecepten.wordpress.com/

31/10/2016 10:05

Reacties (3) 

1
31/10/2016 11:17
Prachtig, dat planten en bomen - die iedereen wel kent - zo weldadig voor de gezondheid kunnen zijn. Die kruidenvrouwtjes en plantenhelers van vroeger wisten dus heel goed waar ze het over hadden.
1
31/10/2016 11:12
Toch geweldig, dat er voor iedere kwaal of pijn wel een geneesmiddel in de natuur is? Het is echter aan ons om die juiste middelen te vinden.
1
31/10/2016 11:07
Mooi die geneeskracht van de natuur.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert