Hoe vrij mag het zijn? - Over de grenzen van vertalen

Door Rose gepubliceerd.

7b50a2d1fcd037e222dde48501098543_medium.

Henkes en Bindervoet is een vertalersduo dat steeds weer de grenzen opzoekt van het vrije vertalen.  Dit zien we ook terug in de vertaling van het lied ‘Norwegian wood (This bird has flown)’.

 

Norwegian Wood (This Bird Has Flown)

 

I once had a girl,

or should I say

she once had me.

She showed me her room,

isn't it good

Norwegian wood.

 

She asked me to stay and she told me to sit anywhere,

so I looked around and I noticed there wasn't a chair.

 

I sat on a rug,

biding my time, 

drinking her wine.

We talked until two

and then she said,

‘It's time for bed.’

 

She told me she worked in the morning and started to laugh,

I told her I didn't and crawled off to sleep in the bath.

 

And when I awoke

I was alone;

this bird had flown.

So I lit a fire,

isn't it good

Norwegian wood.

Veluwezoom (Blokhut in ’t woud)

 

Ik was eens verliefd

Maar ik had pech

Zij niet op mij…

Zij wees me de weg

Is het geen droom?

Veluwezoom

 

Ze vroeg me hoe heet je en ik noemde stijfjes mijn naam

Ik ben onbeholpen omdat ik mij voor mezelf schaam

 

Zo lagen wij daar

Zij op een kleed

Ik op mijn rug

Het was in haar tuin

Waar zij mij zei:

Liefde maakt vrij

 

Ze zei me: ik heb al een vriendje en lachte me uit

Ik zei haar: wat jammer, wie is het en speelt hij soms fluit?

 

En toen zij vertrok

Was ik alleen

En keek om me heen

Toen stichtte ik brand

‘t Was er zo koud

Blokhut in ’t woud


Wanneer we het over de betekenis van de Engelse tekst hebben, zijn de meningen nogal verdeeld. De inhoud is namelijk op meerdere manieren uit te leggen. Naar mijn mening is de dubbelzinnigheid en een deel van de betekenis van het lied in de vertaling verloren gegaan.

Waar de schrijver het heeft over de aantrekkingskracht van een vrouw - John Lennon gaf zelf aan dat het ging om een affaire - heeft de vertaler het over een vluchtige verliefdheid. Wanneer we slechts kijken naar de titel, valt ons meteen iets op. ‘Norwegian Wood’ kan verwijzen naar een bepaalde bouwstijl, inderdaad, met typisch Noors hout. Daarnaast is het slang voor marihuana, maar ook voor een erectie. Dit wordt omgezet naar ‘Veluwezoom’, inderdaad een relatief bekende plaats in Nederland, maar er is geen dubbele bodem aan verbonden. Daarbij geeft het de lezer de indruk dat het verhaal binnen het lied zich ook afspeelt op die plaats, namelijk in een blokhut in de Veluwezoom, terwijl Lennon vermoedelijk spreekt over een gewoon appartement of huis, waarbij het destijds populaire ‘Norwegian Wood’ de inrichting hoogstwaarschijnlijk overheerste.

000d2028bce570f9752b63a8677e3252_medium.

Er zitten diverse vertaalproblemen in de tekst, zoals in de eerste zin: ‘I once had a girl, or should I say she once had me?’ De meest letterlijke vertaling is: ‘Ik had eens een vriendin, of moet ik zeggen dat zij mij had?’ Er zijn echter nog meer aspecten. Zo kan deze zin namelijk ook meer figuurlijk zijn en dan wel in de betekenis van ‘iemand te pakken hebben’ of ‘iemand voor de gek houden’. Ga je meer op de filosofische toer, dan kun je het nog op een derde manier uitleggen, want gaat het niet om het gezichtspunt? Ik had haar, of had zij mij? Het is maar hoe je het bekijkt. Dit komt gedeeltelijk nog terug in de vertaling van Henkes en Bindervoet. Tenslotte is het ‘Ik was eens verliefd, maar ik had pech, zij niet op mij’ terug te voeren op de figuurlijke betekenis en krijgt dit dan zelfs iets humoristisch en bijna iets banaals.

Het lied in het Engels is seksueel getint, terwijl daar in de Nederlandse versie weinig van terug is te zien. De titel ‘Veluwezoom’ is weinig opwindend en hoogstens het woord ‘fluit’ kan door de kritische lezer tweemaal bekeken worden. De ik-persoon in het lied heeft in het origineel duidelijk wel zin in de dame, in de vertaling komt dat niet uit de verf. Ze spraken tot twee uur in de nacht, tot zij plotsklaps opmerkte dat het bedtijd was. 

fbba8bf91f672ede1072d19a6a18d6b9_medium.

In de versie van Henkes en Bindervoet ligt het stel in haar tuin en zegt de vrouw dat liefde vrijmaakt. Is dat ook maar ergens vergelijkbaar? Wellicht hebben de vertalers dat verbonden aan de tijdsgeest, het was de tijd van de hippies, de flowerpower en het zich losmaken uit het maatschappelijke korset.  Over wat er bedoeld wordt met ‘Het was in haar tuin / Waar zij mij zei: / Liefde maakt vrij’ kun je nog lang blijven gissen. Tegelijkertijd vraag je je af óf er wel iets achter zit.

Er is een parallel te ontdekken in het Engelse lied. In het tweede couplet wordt de ik-persoon uitgenodigd om te gaan zitten, maar er is geen stoel. In het vierde couplet is het tijd om naar bed te gaan. De ik-persoon gaat in het bad slapen. Ook hier gaat datgene waar hij naar op zoek was aan hem voorbij. In de vertaling wordt de ik-persoon wat schutterig neergezet: hij is stijfjes en schaamt zich voor zichzelf. Over lange gesprekken en naar bed gaan wordt niet eens gesproken, ze liggen op hun rug in haar tuin en zij verlaat hem nadat ze heeft gezegd dat ze een vriendje heeft. Dit is helemaal niet in de orde aan het origineel: de vrouw laat merken dat zij hem even geen plezier gaat bezorgen en zegt dat ze de volgende ochtend moet gaan werken. Het sfeerplaatje is dus ook geheel veranderd. Daarbij is de vrouw die John Lennon schetst aantrekkelijk, het is duidelijk dat de ik-persoon zijn omgeving goed in zich opneemt, maar daarbij toch vooral nadenkt over een affaire met de vrouw. In de vertaling is een vrouw overgebleven die hem vluchtig met zich mee laat gaan, hem eigenlijk wat belachelijk maakt en dan vertrekt, omdat ze al een vriendje heeft. Dat ze hem daarbij ook nog uitlacht, maakt haar tot een weinig hartelijk persoon.

790be179e1497700a8f48e42594fa2c4_medium.

In het laatste couplet ontdekt de ik-persoon bij het wakker worden dat de vrouw al weg is. De zin ‘And when I awoke, I was alone; this bird had flown’ maakt ons dat duidelijk. Het woord ‘bird’ is slang, het wordt gebruikt voor ‘meisje’. Deze passage is eigenlijk compleet verdwenen in de vertaling. Er staat enkel nog dat ze vertrekt en de ik-persoon alleen achterblijft. Het vervolg is ook enigszins discutabel: ‘So I lit a fire, isn’t it good, Norwegian wood’. Steekt hij werkelijk de blokhut in brand, zoals Henkes en Bindervoet suggereren? Of doet hij iets heel anders, als we het lied dubbelzinnig bekijken? Daarnaast kan ‘I lit a fire’ nog inhouden dat de ik-persoon een joint opstak, hoewel romantici liever het beeld voor ogen houden dat hij het haardvuur voor haar aanstak. Het vertalersduo sluit al die mogelijkheden uit met: ‘Toen stichtte ik brand, ’t was er zo koud, blokhut in ’t woud’. Het neigt hier zelfs naar een parodie op het oorspronkelijke lied …

Uit de laatste zin komt ook meteen de krampachtige rijm naar voren. De rijm wordt in tegenstelling tot de inhoud wel gehandhaafd in de vertaling en dat is misschien ook de reden dat er soms een onverwacht woord opduikt, zoals het eerdergenoemde ‘fluit’ en het woord ‘koud’ in de zojuist geciteerde zin. Ik begrijp het streven van de vertalers om de rijm uit het lied over te nemen, maar soms kan het ook iets gemaakts in een tekst leggen. Dan is de rijm zo opgelegd, dat de aandacht er juist op een negatieve manier op wordt gevestigd. De blik van de lezer blijft hangen of keert terug: ‘Wat gebeurt hier nu?’ Je krijgt als lezer de neiging om de tekst niet meer serieus te nemen. Terwijl de tekst uit het origineel juist wel serieus is, een beetje melancholisch zelfs. In de vertaling is daar niets van overgebleven; deze maakt de ik-persoon een beetje belachelijk en is veel minder zwaar in betekenis. Dit komt ook doordat de woordkeuze geheel anders is, de vertalers hebben voor een licht register gekozen en het vraagt dan ook weinig van de lezer. 

147bd65d50b41510ddd3b0aa69828d7e_medium.

Wat is er dan wel te zeggen voor de vertaling? De tekst past precies op de noten en kan er ook wel mee door als typische Nederlandse smartlap. Het zingt makkelijk en blijft wel even hangen. Helaas is het zijn ‘schwung’ kwijtgeraakt, is het mysterieuze tintje verdwenen en blijft er een beetje een saai liedje over. Geef mij dan toch maar een wellicht iets minder gewaagde, maar meer letterlijke vertaling. Hoewel, ook dat hangt maar af van hoe je het bekijkt: zou die versie daadwerkelijk minder gewaagd zijn?

29/10/2016 15:31

Reacties (7) 

1
31/10/2016 09:23
Ik weet niet meer wat ik de vorige keer allemaal heb gezegd...;-)

Maar je weet vast wel dat ik dit een machtig interessant onderwerp vind waarover je vast nog meer interessants kunt schrijven.
Deze vertaling vind ik persoonlijk niet zo heel geslaagd.

"Speelt hij soms fluit" zou dan een knipoog naar een van de betekenissen van Norwegian Wood kunnen zijn, maar dan is Veluwezoom weer wat minder geslaagd gekozen, lijkt me.

Ik lust wel meer van dit soort artikelen. ☺☺
1
01/11/2016 21:48
Ik kan het voor je opzoeken. ;) Ben ook niet stuk van de vertaling. Vind het een boeiend duo, die vertalers, maar eigenlijk alleen omdat ze m.i. te ver gaan in het vertalen.

**proest om Veluwezoom**
1
02/11/2016 09:51
Jij bewaart dus ook oude feedback? ;-)

Ik herinner me dat ik ooit van plan was om een drietal mooie gedichten te vertalen, maar die vielen vies tegen.
1
29/10/2016 16:03
IK vind het origineel het beste, want ik heb het gevoel dat de vertaling de plank volkomen misslaat. En dankzij dit artikel heb ik weer wat geleerd, die betekenis van Norwegian Wood kende ik niet.
1
29/10/2016 15:50
Een gouwe ouwe? :) Ik denk je het niet als een letterlijke vertaling moet zien. Meer als een vrije interpretatie van een songtekst die meer geïnspireerd is op het origineel en er een (grappige) draai aan wilde geven. Ik kan niet zeggen dat ik er echt gecharmeerd van ben.
1
01/11/2016 21:47
Een gouwe nieuwe zal nog wel even duren, want heel ruim in mijn tijd zit ik nog steeds niet ;)

Letterlijke vertalingen bestaan eigenlijk niet, want vrijwel niets kan letterlijk van de ene in de andere taal overgezet worden. Maar inderdaad, bij deze hebben de vertalers wel heel veel vrijheid genomen. Als liedschrijver zou ik er niet blij van worden.
tegen Rose
02/11/2016 07:50
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert