Tsaar Peter de Grote en zijn voorliefde voor Holland

Door Asmay gepubliceerd in Geschiedenis

400 jaar Nederlands-Russische betrekkingen

97d93ee8dc197b6e224bd9aa2707730d.jpgIn 2013 is zowel in Nederland als in Rusland uitgebreid stilgestaan bij de reeds 400 jaar bestaande betrekkingen tussen beide landen, op het gebied van handel, politiek, maatschappij, cultuur en wetenschap. Vanaf het begin van de 17e eeuw waren Nederlandse kooplieden namelijk al nadrukkelijk aanwezig op de pas ontdekte, enorme Russische markt.

Rechts: Tsaar Peter I.

Niet alleen de handelslieden, maar ook zeevaarders en wetenschappers droegen bij aan een uitwisseling van kennis en contacten. Hun ontdekkingslust en cartografische talenten waren tegelijkertijd bijzonder interessant voor het immense Russische tsarenrijk. Nederlandse cartografen speelden bijvoorbeeld tot in de 18e eeuw een grote rol bij het maken van kaarten van onder andere de Russische grensgebieden. Het werk van de Amsterdamse cartograaf (en later burgemeester) Nicolaes Witsen bij het in kaart brengen van de oostelijke grens van Rusland, blijkt nog steeds actueel. De juiste grens van en de zeggenschap over het oostelijke grensgebied van de Koerillen is nog steeds een twistpunt tussen Rusland en Japan, waarbij partijen in hun betogen nog regelmatig teruggrijpen op de oude kaarten.

Tsaar Peter I, een markant heerser

Tsaar Peter de Grote (1672-1725) is bij het grote publiek misschien wel het meest bekend van zijn wekenlange verblijf in het 17e eeuwse Zaandam en Amsterdam, waar hij het vak van scheepstimmerman wilde leren. Minder bekend is waarschijnlijk hoe belangrijk, modern en (bijna) revolutionair deze tsaar voor de ontwikkeling van zijn eigen land is geweest. Hoewel de Communistische partij, toen zij eenmaal aan de macht was, zijn stad –Sint Petersburg of (vanaf 1914) Petrograd – in 1924 omdoopte naar Leningrad, bleef tsaar Peter de Grote één van de weinige, gerespecteerde figuren uit de Russische geschiedenis. Ook onder het communistische bewind.

Peter de Grote en zijn jeugd

c994679bb40f6ae6040c835050bbd27a.jpgPeter de Grote gaf, in zijn streven om van zijn rijk een moderne Europese staat te maken met een sterke economie, ook de betrekkingen met de toenmalige Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden een enorme impuls. Die drang en voorliefde voor de kleine handelsnatie stamde al uit zijn vroege jeugd, toen hij met zijn moeder buiten het hof, in een buitenverblijf, in het noorden van Moskou woonde.

Links: Peters vader, tsaar Aleksej I.

Peters vader, tsaar Aleksej I, was bijzonder conservatief en religieus. Om de invloeden van de groeiende schare buitenlanders (diplomaten en handelslieden) op het Moskouse leven te beperken, had hij alle buitenlanders verbannen naar één wijk ten noorden van de stad. De jonge Peter zwierf hier graag rond, luisterde naar de voor hem vreemde en nieuwe verhalen en leerde er zijn eerste buitenlandse woorden, waaronder een behoorlijk aantal Nederlandse. Het Nederlands zou overigens ook later de enige vreemde taal blijven, die hij vloeiend sprak.

Peter wordt tsaar ... samen met zijn halfbroer

9b156be0bb91a96f0f0338595853a25f.jpgPeter was het veertiende kind van tsaar Aleksej I en de eerste en enige zoon uit diens tweede huwelijk. De kansen van Peter op zijn vaders troon waren niet van het begin af vanzelfsprekend. Toen tsaar Aleksej I in 1676 stierf, waren zes van de dertien kinderen uit zijn eerste huwelijk echter al overleden – waaronder drie van de vijf zonen. Dochters konden op dat moment (nog) niet de tsarentroon opeisen. De oudste overlevende zonen waren de 15-jarige kreupele Fjodor en de 10-jarige geestelijk onvolwaardige Ivan. De derde, de jonge Peter, was nog geen vier. Fjodor III werd tsaar, maar stierf al na 6 jaar. Er werd tot een draconische oplossing besloten: Ivan V van 16 en Peter I van 10 zouden beiden tsaar zijn onder het regentschap van hun oudere zus en halfzus Sofia. Hoewel zij als vrouw de troon niet zelf kon claimen, wist zij zo wel alle touwtjes in handen te houden.

Dit duurde tot de ongeduldige Peter in 1689 (hij was 15) besloot te trouwen om zo eerder meerderjarig te worden verklaard. Hij nam vervolgens het bewind uit handen van halfzus Sofia en verbande haar naar een klooster. Ivan V stemde met alles in wat halfbroer en medetsaar Peter voorstelde en zou dit blijven doen tot zijn onverwachte dood in 1796. Van die tijd af was Peter officieel alleenheerser.

Tsaar Peter I en een modern Rusland

Tsaar Peter I wilde koste wat het kost van Rusland een moderne staat maken. Al snel stelde hij een nieuwe hofhouding en een nieuwe krijgsmacht samen; oude leiders en meest religieuze adviseurs werden vervangen door jonge, vaak buitenlandse intelligentsia. Rusland werd opgedeeld in slechts acht provincies, ministeries werden ingekrompen, een militaire dienstplicht voor de adel werd ingesteld, een krachtig leger werd gevormd. Dit laatste vooral met het oog op tsaar Peters expansiedrag en de talrijke oorlogen met zijn buurlanden.

c6ebf806cbb571ef0673399038002843.jpg2a5bbbc98480d4e1c4e70dc1ed668ab1_medium.

 

 

 


 

Links: een Russisch marineschip in 1696.
Rechtsboven: Slag bij het Zweedse Noteburg in 1702.

Peter sprak ook graag (anoniem) met gewone mensen uit het volk. Adviseurs konden dan ook voortaan uit alle lagen van de bevolking komen, iets wat voordien was uitgesloten. Tot de adelstand kon men worden verheven door persoonlijke verdiensten aan de tsaar en/of het rijk, het was niet meer automatisch een geboorterecht of privilege. Een Europees uiterlijk – korte moderne jassen, geen zware baarden – was het credo. Op het dragen van de traditionele lange (religieuze) baard moest belasting worden betaald. De lange jassen, typisch symbool van de kleding van de oude landadel, werden door soldaten bij de poorten van Moskou 'op maat', met de edelman op de knieën, kortgeknipt. Vooral deze landadel, de Bojaren, werd van hun invloed aan het hof beroofd. In de provincie, ver weg van het moderne Moskou, bleef hun woord echter onverminderd wet voor de arme bevolking van meest lijfeigenen.

Drie Europese reizen en les in scheepsbouw

In tegenstelling tot zijn voorgangers, ging de jonge tsaar diverse keren op reis. Zo werd er driemaal een grote rondreis door verschillende Europese landen georganiseerd, als een soort staatsiebezoeken avant la lettre. In zijn kielzog nam tsaar Peter I een entourage van Russische diplomaten, handelslieden, wetenschappers en militairen mee om op zoveel mogelijk gebieden nieuwe kennis op te doen. Op deze reizen deed hij ook de Nederlandse Republiek aan en was vooral geïnteresseerd in (de bouw van) de toen oppermachtige Nederlandse vloot. Hij wilde perse leren hoe zeewaardige schepen werden gebouwd en ging daartoe op een werf, eerst in Zaandam en later in Amsterdam, zelf in de leer. Peter had in zijn jeugd ooit een bootje gerepareerd, dat daadwerkelijk kon varen, iets wat in Rusland destijds heel bijzonder was. Behalve een enkele vissersboot had Rusland geen handels- of krijgsschepen. Het bootje zou de basis worden van de later door Peter de Grote opgerichte Russische marine.

f45d325da9d2ef4227916da83215d70d.jpge1fb85738267cc6a1802bffd34fa4f21_medium.

 

 

 

 

 

 

Links: standbeeld van Peter de Grote in Zaandam. Rechts: in het Russisch Marinemuseum, Peters boot, 'stamvader' van de Russische Marine.

Niet alleen was de tsaar zeer geïnteresseerd in een grote handelsvloot, ook wilde hij een sterke oorlogsvloot om hem te ondersteunen in zijn diverse oorlogen tegen Zweden, Denemarken en Polen. Aldus liet hij scheepswerven aanleggen, waar Russische werklieden van Hollandse leermeesters moesten leren hoe zij een schip dienden te bouwen. Dat de analfabete Russen daarvoor eerst nog moesten leren lezen en schrijven, vond de gedreven tsaar een detail. In zijn museum, de Kunstkamera, zijn nog handgeschreven woordenboeken voor de scheepsbouw van die tijd te vinden, met links de Russische term en rechts de Nederlandse.

Tsaar Peters liefde voor Amsterdam vertaald in Sint-Petersburg

a4687058ae964b77b49ced6dc4105d8e.jpg

Tijdens zijn verblijf in Amsterdam werd Peter goede vrienden met de inmiddels burgemeester geworden Nicolaes Witsen. Onder diens invloed begon de tsaar van alles te verzamelen, van curiosa tot kunst, dat later werd tentoongesteld in het eerste, door Peter opgerichte museum van Rusland, de Kunstkamera (1728) te Sint-Petersburg. Zo kocht Peter de Grote zelfs een echte Rembrandt voor slechts 80 gulden (!).

Rechts: Rembrandt (1641) 'Afscheid David van Jonathan'.

Naast de moderne scheepsbouwwerven, de levendige handel en de rijke cultuur was de tsaar vooral onder de indruk van het Amsterdamse stadsgezicht. Hij wilde de Amsterdamse 'skyline' absoluut vertalen in Russische steden, maar dan natuurlijk groter en grootser.

Onder: kaart van de uitbreidende hoofdstad Sint-Petersburg (1776).

aa57650fe9cfe0f739db536696a05773_medium.

In 1703 kon hij zijn plan verwezenlijken. Op een stuk drassig land, dat hij had veroverd op de Zweedse koning, begon hij met het ontwerp en de bouw van een nieuwe stad aan de Oostzee, Sint-Petersburg, die overigens niet naar hemzelf maar naar de apostel Petrus werd vernoemd. De nieuwe stad kreeg 40 grachten – geïnspireerd op Amsterdam – en werd gekenmerkt door de vele rechte straten en avenues. In slechts 18 jaar tijd stampten honderdduizenden (vooral) dwangarbeiders tsaar Peters nieuwe hoofdstad uit de grond. Hoeveel mensen daarbij het leven lieten, is niet bekend.

Het einde van Peter de Grote en zijn opvolging

Peter trouwde op zijn 15e met de 3 jaar oudere Eudoxia Lophukina. Het stel kreeg drie zonen, waarvan er twee als baby stierven. Na 9 jaar huwelijk waren de ruziënde Peter en Eudoxia op elkaar uitgekeken; Eudoxia werd naar een klooster verbannen, want echtscheiding was niet mogelijk, waarna Peter openlijk de voorkeur gaf aan één van zijn minnaressen, de Letse boerendochter Marta Skavronska. Hij trouwde pas officieel met haar in 1712, toen er al 4 kinderen waren geboren. Het stel kreeg in totaal 12 kinderen, waarvan slechts twee dochters de volwassen leeftijd behaalden. De jongste van de twee werd in 1741 de latere tsarina Elisabeth.

5cdec4619bd39c0b1d79e8e1bb9cc7ff_medium.

Boven: Tsaar Peter I ondervraagt zijn enige zoon Aleksej Petrovich.

Zo verlicht en modern tsaar Peter I ook kon zijn, zo wreed, feodaal en despotisch was hij tegelijkertijd. Toen zijn enig overlevende zoon Aleksej Petrovich (van zijn eerste vrouw) volwassen werd, kwamen vader en zoon voortdurend in conflict. Volgens de tsaar ontbrak het zijn zoon aan enthousiasme en daadkracht betreffende staatszaken, volgens de zoon was zijn vader een grove bullebak. Het liep zelfs zo uit de hand, dat de tsarevitsj in 1716 zijn troonopvolging wilde opgeven ten gunste van zijn pasgeboren zoon Peter (deze werd jaren later daadwerkelijk tsaar Peter II).

b7b052898c5c4fc135703d854e557df5.jpgTsaar Peter I wilde zijn zoon nog één kans geven en gaf hem het bevel zich bij hem en het leger te voegen. Aleksej vluchtte daarop naar Wenen, onder de bescherming van de Oostenrijkse keizer. Tsaar Peter I was diep beledigd door het geleden gezichtsverlies; hij liet zijn zoon in 1718 onder valse voorwendselen teruglokken naar Rusland en vervolgens gevangenzetten wegens hoogverraad. Peter de Grote veroordeelde zijn enige zoon vervolgens tot de dood, maar de tsarevitsj stierf voordien al aan de martelingen, die hij had moeten ondergaan.

Links: Tsarina Catharina I, tweede vrouw en opvolgster van Peter de Grote.

Kort voor zijn dood (in 1725) benoemde tsaar Peter I zijn (tweede) vrouw als zijn opvolger. Zij werd de latere tsarina Catharina I. Van die tijd af aan konden ook vrouwen de tsarentroon claimen.

Tot slot

Het gaat te ver om alle facetten van de heerschappij en invloed van tsaar Peter I, in binnen- en buitenland, hier te beschrijven. Daarvoor zijn minimaal een paar duizend bladzijden nodig, genoeg om enkele boeken te vullen. Niettemin spreekt deze gedreven Russische vorst nog steeds tot de verbeelding, om de eerste stevige aanzet tot modernisering van het toen nog middeleeuwse Rusland (hoewel die modernisering toch vooral beperkt bleef tot de regio rond Moskou en Sint-Petersburg), maar ook om zijn uitgesproken voorkeur voor West-Europa en dan met name de handel, kennis en techniek van de Nederlandse Republiek. 'De Grote' werd hij overigens niet genoemd om zijn grandeur of importantie, maar gewoon om zijn bovengemiddelde lengte van bijna 2 meter.

Ter viering van 400 jaar Nederlands-Russische betrekkingen was er van 9 maart tot 13 september 2013 een uitgebreide tentoonstelling over Peter de Grote te zien in de Hermitage te Amsterdam.

 

ASMAY.

© 2013 Foto's: Wikimedia Commons.

 

02fe55bdcae662887969008048f49bae.jpgRechts: praalgraf van Peter de Grote, St. Petersburg.

Zie ook:

Rusland-van-een-vermoorde-prins-en-een-gerehabiliteerde-klok

Rusland-op-en-rond-het-Rode-Plein-in-Moskou-1

Rusland-op-en-rond-het-Rode-Plein-in-Moskou-2

Rusland-Tverskaya-Ulitsa-meer-dan-een-straat-in-Moskou

Rusland-het-park-van-de-gevallen-monumenten-in-Moskou

Of lees verder via:

https://tallsay.com/asmay of

https://asmay.wordpress.com/ of

https://tallsay.com/asmaysrecepten of

https://asmaysrecepten.wordpress.com/

Stap over naar Oxxio

Help deze website en onze schrijvers, stap over naar Oxxio als energieleverancier.
18/10/2016 08:46

Reacties (4) 

1
18/10/2016 11:54
De Russische leiders hebben noch in het heden noch in het verleden bekend gestaan om hun meelevendheid en zachtmoedigheid. Maar je eigen zoon de dood in jagen? Wel een tsaar, die niet bang was de handen uit de mouwen te steken.
1
Asmay tegen Oxalis
18/10/2016 11:56
Hij was daarmee niet de eerste: de eerder heersende tsaar Iwan de Verschrikkelijke sloeg zijn eigen zoon en troonopvolger dood in een ruzie (zie ook: Van een vermoorde prins ...).
1
18/10/2016 11:45
Een voor zijn tijd in Rusland zeer modern, maar toch nog steeds uiterst despotisch vorst, die Peter de Grote.
1
18/10/2016 11:39
Bizar en onvoorstelbaar. Hij was als tsaar zeer betrokken bij boeren en ambachtslieden in het land, maar zijn eigen zoon liet hij doodmartelen.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden. Tallsay.com is onderdeel van Plazilla Ltd.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert