Richard Wagner, mythisch componist van sagen en legenden

Door Asmay gepubliceerd in Muziek

In 2013, en wel precies op 22 mei, was het 200 jaar geleden dat componist Richard Wagner in Leipzig, Duitsland, werd geboren. Reden voor liefhebbers van zijn muziek om 2013 als Wagner-jaar te lanceren.

Boven: buste van Wagner in Bayreuth.

Fans van zijn beroemde Italiaanse tijdgenoot en collega-componist Verdi deden dat overigens eveneens met hun idool. Gelukkig kan men een jaar aan meer dan één bijzondere persoonlijkheid of talent opdragen.

De jonge jaren van Richard Wagner

19d050f74a96e0514db8d31aea5fcf11.jpgWagner werd geboren als negende en jongste kind in het gezin. Wagners vader was klerk bij de politie. Hij overleed echter aan tyfus, toen zijn jongste zoon nog maar vijf maanden oud was.

Rechts: Wagners geboortehuis in Leipzig in 1885. In 1886 is het pand gesloopt.

Wagners moeder verhuisde met haar kinderen naar Dresden en hertrouwde een jaar later met toneelspeler en schilder Ludwig Geyer. Na diens dood keerde het gezin weer naar Leipzig terug.

Het verlies van zowel zijn biologische vader als zijn stiefvader zou later een grote rol spelen in Wagners opera's; zijn helden ontbeerden vaak eveneens een vader.'

Muzikale carrière van Richard Wagner

Wagner studeerde te Leipzig aanvankelijk filosofie en muziektheorie. Hij dacht eventueel toneelschrijver te worden. In 1833 werd Wagner tot koorrepetitor benoemd in Würzburg. Van 1834 af was Wagner werkzaam als opera-kapelmeester in achtereenvolgens Maagdenburg, Koningsbergen en Riga. Van 1839 tot 1842 werkte hij zelfs in Londen en Parijs. Toen in 1842 Wagners opera Rienzi (1840) onder zijn eigen leiding voor het eerst te Dresden werd opgevoerd, maakten zowel het werk als de dirigent zo'n indruk, dat Wagner werd benoemd tot hofkapelmeester, een grote eer in die tijd.

Europese revolutionaire ideeën (1848-1849)

Door zijn deelname aan de door Europa golvende revolutie (1848-1849) met de roep om meer vrijheden, van vooral de middenklasse tegen de nog absolute macht van koningen en keizers, die in Duitsland op een mislukking uitdraaide, zag Wagner zich genoodzaakt te vluchten.

Richard Wagners privéleven

1be559d0616d1b90dabfff9e5099d372.jpgWagner was gehuwd met Minna Planer van 1836 tot haar dood in 1866. De verbintenis was een zeer ongelukkige; het stel woonde weinig tijd samen en beiden hadden diverse andere relaties. Tijdens zijn huwelijk had Wagner een (al dan niet platonische) verhouding met de gehuwde Mathilde Wesendonck, een Duitse schrijfster, die een tijd zijn muze was.

Rechts: portret van Minna Planer.

Na Minna's dood kreeg Wagner een verhouding met de 24 jaar jongere Cosima (de buitenechtelijke dochter van componist Franz Liszt en gravin Marie d'Agoult). Cosima was nog gehuwd met dirigent Hans von Bülow en had met hem twee dochters (Blandine en Daniela). Van Bülow stemde pas toe in een echtscheiding, toen Wagner en Cosima samen al drie kinderen hadden: twee dochters (Isolde in 1864 en Eva in 1867) en een zoon (Siegfried in 1869). Het stel huwde in 1870.

Cosima was een Duits theaterleidster en betekende veel voor Wagners werk, als organisatorische, stuwende kracht, vooral voor het latere idee van de bouw van het Festspielhaus. Zij zette, na Wagners dood, samen met hun zoon Siegfried de Festspiele in Bayreuth en de Wagnercultus in het algemeen op uiterst nationalistische en conservatieve wijze voort.

Gesamtkunst van Richard Wagner

1dc9eb1ed3808e94a518def0d0eb18f9.jpgTe Zürich, Zwitserland, waar Wagner na 1849 een  jarenlang toevluchtsoord vond, werkte hij zijn muzikale en filosofische principes verder uit.

Wagners strijd tegen de onnatuurlijkheden op het operatoneel heeft in vele opzichten een ommekeer in de muziek-dramatische kunst teweeggebracht. Het was steeds Wagners doel om meerdere kunstvormen, onder leiding van de dichtkunst, in elkaar op te laten gaan, te laten samengaan (Gesamtkunst, muziekdrama).

Wagner creëerde zelf de verhalen voor zijn opera's, waarbij hij voor de thema's vooral putte uit de vele middeleeuwse mythen, sagen en legenden, die Duitsland rijk is. Wagners werk zou dan ook als behorend tot de (Laat-) Romantiek kunnen worden gezien.

Niet alleen schreef Wagner dus zijn teksten zelf, maar paste hij ook consequent het fenomeen  'Leitmotiv', in zijn muziek toe, waardoor het gehele werk een eenheid kreeg, die men voordien nog nauwelijks had gezien. Met Leitmotiv wordt bedoeld een stukje muziek, een melodische lijn of 'tune' dat voor een bepaalde stemming of persoon staat. Hierdoor gaat de muziek een eigen leven leiden naast de tekst en herkent de toehoorder wie of wat er gaat komen; in filmmuziek is dit onmiskenbaar aanwezig als men wil aangeven dat er iets griezeligs, gevaarlijks en dergelijke staat te gebeuren.

Wagner gaf - eveneens als vernieuwende factor - een even grote, zo niet soms een grotere rol aan het orkest; tot dan toe speelde het orkest in een opera slechts een begeleidende rol bij het operagezang. De verandering van de verhouding tussen de zang en het zelfstandige instrumentale element (de symfonische begeleiding van het orkest) was een enorme vernieuwing in de opera. Ook op het gebied van de harmonie (chromatiek) en de instrumentatie was Wagners werk baanbrekend.

Vernieuwingen te horen in Richard Wagners opera's

55e4ebc024794cb733d25f30f871a5f1_medium.In 1861 werd te Parijs voor het eerst Wagners opera Tannhäuser (1845) opgevoerd. Hierin kwamen de voor die tijd uiterst klankrijke en volle orkestrale muziekdelen voor, die zijn weerga niet kenden in de geschiedenis van de opera tot dan toe. In Wagners hoofdwerk, de vier avonden omvattende Ring des Nibelungen: Das Rheingold (1854), Die Walküre (1856), Siegfried (1870), Die Götterdämmerung (1874) en in de opera Tristan und Isolde (1859 - zie fragment links) brak Wagner geheel met de traditionele operavorm. De krachtige, soms zelfs pompeus muziek blies het publiek haast uit de stoelen van verbazing over zoveel muzikale vernieuwing.

Zijn bijzondere muziek bezorgde Wagner een eigen cultus. De muziek was namelijk zo heftig,  bombastisch en opzwepend, dat men zowel in psychologische als in literaire kringen meende, dat zij voor krankzinnigen zou zijn bestemd, om het gestoorde in de mens los te maken.

Een aantal andere werken van Richard Wagner

554c159dc1d81e6cefbd6c6fd56b986c_medium.Opera's: Die Feen (1833); Das Liebesverbot (1836); Rienzi, der Letste der Tribunen (1840); Der fliegende Holländer (1841); Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg (1847); Lohengrin (1848);  Die Meistersinger von Nürnberg (1867); Parsifal (1882).

Rechts: Muziekkamer in Wagner Museum, Eisenach.

Voor orkest: Faustouverture (1840), Das Liebesmahl der Apostel (1843, met mannenkoor); Siegfried Idyll (1870); Wesendoncklieder.

Geschriften en boeken: Die Kunst und die Revolution (1849); Das Kunstwerk der Zukunft (1850); Oper und Drama (1852); Über das Dirigieren (1869); Mein Leben (1870-1874).

Richard Wagner weer terug naar Beieren?

75984ec74fa6855d22d17034105d5e91_medium.In 1864 waarborgde Lodewijk II van Beieren Wagner in München weer de volle vrijheid.

Links: Voorzijde van het Festspielhaus. 

Wagner oefende een grote invloed uit op de jonge koning Lodewijk II, die hem in de loop der jaren (tot grote bezorgdheid van zijn ministers) grote sommen geld ter beschikking stelde, om zowel Wagners muzikale als politieke ambities te verwezenlijken.

Echter, na een conflict aan het Beierse hof in 1865, vestigde Wagner zich in Triebschen bij Luzern, waar hij van 1866 tot 1872 woonde. 

Pas tegen het einde van zijn leven streek Wagner weer neer in het Noord-Beierse Bayreuth, waar het gezin woonde in het Haus Wahnfried. Er is nu het Wagner-Museum in gevestigd.

In 1872 werd in Bayreuth namelijk de eerste steen gelegd voor de bouw van het Festspielhaus (met financiële steun van  Koning Ludwig II). 

f4a249a094742a213e2412042a1cc3c8_medium.Het operagebouw was bestemd voor uitsluitend werken van Wagner, speciaal voor de opvoeringen van de complete, uiteindelijk vierdelige operaserie Ring des Nibelungen.  De première vond uiteindelijk plaats in 1876.

Rechts: Interieur van het Festspielhaus.

Een bijzonderheid in dit operagebouw was, dat het orkest zich onzichtbaar in een orkestbak, onder het toneel, bevond; een nieuwtje in die tijd.

Richard Wagners dood

Uiteindelijk stierf Wagner plotseling, op 13 februari 1883, 69 jaar oud, aan een hartaanval. De Wagners waren op dat moment in het Palazzo Vendramin-Calergi in Venetië, waar het gezin vanaf september voor enige tijd verbleef met Franz Liszt, Cosima's vader.

Richard Wagner en de politiek

f6315afee233aadceb2df9ef80a0fbde.jpgWagner was een antisemiet en een racist, hetgeen in zijn tijd helaas niet ongebruikelijk was. In 1850 schreef hij zelfs een zeer antisemitisch artikel, genaamd 'Das Judenthum in der Muzik'.

Links: Richard Wagner en zoon Siegfried in 1880.

Een reden voor deze racistische houding lag wellicht in het feit, dat Wagner zeer regelmatig te maken kreeg met Joodse bankiers, bij wie hij schulden had. Aan de andere kant onderhield Wagner diverse vriendschappen met een aantal Joodse musici en componisten.

Wagner was daarmee een typisch, opportunistisch, maar ook bijzonder naar product van zijn tijd. Antisemitisme kwam meer en meer op in het Duitsland van het midden van de 19e eeuw.

Ook Cosima, Wagners tweede vrouw, was zeer antisemitisch. Na Wagners dood en tot haar eigen in begin 1930, deed zij er alles aan om Wagner en zijn muziek als symbool van het Duitse nationalisme neer te zetten.

Zoon Siegfried, die zijn moeder bijstond in de organisatie van de Bayreuther Festspiele, stierf eveneens in het jaar 1930. Zijn zoons Wieland en Wolfgang Wagner zetten de familietraditie voort; zij organiseerden en propageerden de Festspiele, met de actieve steun van de inmiddels aan de macht gekomen Hitler. Deze laatste was een groot bewonderaar van Wagners werk en gebruikte zijn muziek en zijn theorieën in de racistische propaganda en 'Blut und Boden'-theorieën van het Dritte Reich.

Uiteindelijk, ver na de Tweede Wereldoorlog, kwam de familie Wagner tot inzicht; alleen schoondochter Winnifred, de moeder van Wieland en Wolfgang, bleef het nazisme aanhangen. Uiteindelijk hebben beide broers hun moeder hiervoor uit de familie en uit huis moeten zetten. Het had anders immers, in het naoorlogse Duitsland, het einde van de Wagner Festspiele in Bayreuth kunnen betekenen.

1a1f6d561d41483faf4fdd90160d308c.jpg

 

ASMAY.

© 2013 Foto's: Wikimedia Commons

 

79f2a94a475d27ba487b6b43bf64403a_medium.Zie ook:

Antonin-Dvorak-componist-van-de-oude-en-de-nieuwe-wereld

Bedrich-Smetana-Tsjechisch-componist-en-Boheems-patriot

Guiseppe-Verdi-Maestro-van-de-Italiaanse-opera

Charles-Dickens-sociaal-bevlogen-en-invloedrijk-schrijver

Mark-Twain-markant-boegbeeld-van-de-Amerikaanse-literatuur

Of lees verder via:

https://tallsay.com/asmay of

https://asmay.wordpress.com/ of

https://tallsay.com/asmaysrecepten of

https://asmaysrecepten.wordpress.com/

Stap over naar Oxxio

Help deze website en onze schrijvers, stap over naar Oxxio als energieleverancier.
26/09/2016 10:43

Reacties (3) 

1
26/09/2016 10:59
Bijzondere componist met een heel eigen stijl. Mij, eerlijk gezegd, iets te zwaar, maar smaken verschillen nu eenmaal.
1
26/09/2016 10:56
De sagen en legenden ken ik wel, maar Wagners muziek eigenlijk nog niet.
1
26/09/2016 10:54
Mooi artikel. Ik ken eigenlijk vooral de Ring van de Nibelungen uit zijn werk.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden. Tallsay.com is onderdeel van Plazilla Ltd.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert