Terrorisme is oorlog: Eerherstel voor Niccolò Machiavelli.

Door Zevenblad gepubliceerd in Nieuws en politiek

441994153286f6d4a0d963c0cd3c9b45_medium.© Wikipedia


Niccolò Machiavelli ( Florence 1469 - 1527) was een politiek filosoof, diplomaat, historicus en militair strateeg in dienst van de pas uitgeroepen republiek Florence. Men had kortgeleden de wrede heerschappij van de Medici van zich afgeschud, maar het burgerlijke bestuur van de stadstaat blonk niet uit door daadkracht. Omgeven door vijanden, waaronder niet slechts concurrerende Italiaanse steden, maar ook de koning van Frankrijk en de Duitse keizer, die allemaal aangelokt werden door de rijkdommen van de oude handelsstad, probeerde men de belegeringen en bedreigingen van buiten af te kopen met vele gouden ducaten die de burgerij moest opbrengen. Een eigen leger wilde men daarentegen niet: dat vond men te gevaarlijk en te kostbaar.

Tegen de christelijke moraal

Machiavelli leefde in een tijd waarin het opkomend humanisme zich tegen de alomtegenwoordige invloed van de paus en de christelijke moraal van Thomas van Aquino begon te verzetten. In zijn politieke filosofie greep hij terug op Aristoteles en diens ideeën over de staat.

Zijn hoofdwerk (Il Principe - De Vorst) getuigt van een diep inzicht in de menselijke natuur, vooral in de interactie tussen burger en overheid en het gedrag van mensen in tijden van oorlog en vrede. Men heeft zijn visie daarop later wel als 'cynisch realisme' bestempeld, maar dat hij in veel opzichten de spijker op de kop sloeg kan eigenlijk niemand betwisten.
Hij geldt dan ook nog steeds als een van de belangrijkste grondleggers van de politieke wetenschappen en de leer van de staatsinrichtingen.
Zijn meest bekende uitspraak is: het doel heiligt de middelen. Een zuiver pragmatische opstelling, ver verwijderd van de toen algemeen heersende opvatting dat een souverein vooral deugdzaam diende te zijn. Met deugd, moraal en ethiek alleen kwam je er niet, was zijn slotsom: dat was een luxe die je je alleen maar in tijden van duurzame vrede kon veroorloven. Bij substantieële bedreigingen van binnen en van buiten diende de machthebber zijn vijanden met alle middelen te bestrijden, wreedheid niet uitgezonderd. Een utilistische en vooral realistische kijk op de wereld, ook wel aangeduid als consequentialistische ethiek - in tegenstelling tot de zogenaamde deontologische ethiek. Die beoordeelt de daden van de overheid afzonderlijk op hun ethische merites, los van de situatie waarin zij plaatsvinden.

Toepassingen en misbruik

Ik hoef hier niet nader uit te leggen dat het juist deze insteek was die Machiavelli later een slechte naam bezorgd heeft, vooral natuurlijk omdat wrede machthebbers, ook lang na zijn tijd, maar al te graag met zijn ideeën schermden. Ook Hitler en Mussolini maakten gebruik van zijn theorieën en conclusies. Daarvoor was het ook al Bismarck, de Pruisische kanselier in de late 19e eeuw, die Machiavelli's 'Realpolitik' - regeren zonder moraal of ethiek - had omarmd. Als de hoofdtaak van de overheid respectievelijk het hogere doel (de bescherming van de staat en zijn onderdanen) in het geding was was elk middel geoorloofd.

Het is wel vermakelijk om te zien dat ten tijde van de Franse revolutie, die wij tot op de dag van vandaag als begin van de emancipatie van de burger en als de bakermat van onze burgerlijke vrijheden en onze Westerse democratie zien, de ideeën van Machiavelli in de praktijk gebracht zijn zonder zich expliciet op hem te beroepen. De wreedheden van de revolutie en de daarop volgende contrarevolutie passen perfect in zijn utilistisch-utilitaristische denkwijze: ook hier werden de middelen door het uiteindelijke doel geheiligd. Sterker nog: de machiavelliaanse aanpak is tot nu toe in elke sindsdien gevoerde oorlog in praktijk gebracht: van de bommen op Hiroshima en Nagasaki tot aan de huidige bombardementen in Syrië en Iraq toe. Met onze christelijk humane ethiek, gericht op de bescherming van elk afzonderlijk individu, win je geen oorlog.  Zo simpel is het.

Rechtsbescherming tegen de overheid

Na de laatste oorlog heeft men in het (vrije) Westen en ook ver daarbuiten deze cynisch-realistische benadering van politieke macht geheel afgezworen. De internationale organisaties zoals de VN, maar ook de daaronder hangende mensenrechtenorganisaties zijn allemaal geënt op bescherming van het individu tegen de overheid. Op zich heel begrijpelijk als men zich voor ogen houdt tot welke excessen elke andere benadering kan leiden. Men noemt dit principe ook wel de 'vertikale rechtsbescherming'.

Ons hele rechtssysteem is daarvan doordrongen: van de rechten van de verdachte in een willekeurige strafzaak tot aan de verplichting om elke vluchteling een zorgvuldige individuele asielprocedure te garanderen, ongeacht de impact die dat op een staat en zijn burgers heeft of zou kunnen hebben. Heel nobel allemaal, geheel in het kader van een christelijk-humanistisch wereldbeeld dat, ook tegen beter weten in, de illusie van een eeuwig durende vrede koestert.

Een overheid hoort per definitie 'deugdzaam' te zijn, ongeacht mogelijke kwalijke gevolgen voor anderen. Ook het Internationale Strafhof in Den Haag drijft volledig op deze 'universele' normen en waarden. Ons strafprocesrecht (het geheel van regels dat bepaalt op welke manier een vervolging plaats dient te vinden) is hoe langer hoe meer een kopie van het Angelsaksische systeem waarin de verdediging dezelfde rechten dient te hebben als de overheid, en liefst nog een paar meer. De 'equality of arms' noemen wij dat.

Maar de wereld staat niet stil. Guerilla-oorlogen kwamen in de plaats van herkenbare legers waarvan je al aan het uniform kon zien wie bij wie hoorde, wie vriend of vijand was. Het terrorisme is de overtreffende trap van de guerilla: hier sluipt de vijand ongezien en onherkend elk willekeurig land binnen. Hij valt geen officiële troepenmacht meer aan maar volstrekt onschuldige mensen, die part noch deel aan het (veronderstelde) conflict hebben. Oorlog wordt niet meer van staat tegen staat gevoerd maar van individuen tegen individuele mensen.

Het tragische gevolg is dat terroristen volgens dezelfde regels behandeld en berecht dienen te worden als elke gewone burger. Militaire rechtbanken met een aangepast 'oorlogsrecht' en speciaal opgeleide deskundige rechters kennen wij niet meer. De doodstraf hebben wij integraal afgeschaft, en over zoiets als een 'standrecht' willen wij niet eens meer nadenken. Dat zijn slechts onaangename herinneringen aan een atavistisch, lang overwonnen primitief en duister verleden.

Rechtsbescherming door de overheid

Dat was een lange inleiding tot een niet zo erg lange conclusie. Wat zei Machiavelli ook weer? Een verstandige overheid, die het eigen voortbestaan en het welzijn van haar burgers aan het hart ligt, dient in situaties waarin dat noodzakelijk is dát doel voorop te stellen en daar ook naar te handelen. In een situatie waarin de bedreiging té groot wordt kan men zich de luxe van een ultra-humane aanpak niet meer veroorloven, omdat die tot nog veel groter onrecht kan leiden. Noem het maar cynisch-realistisch, maar onrealistisch is het niet. Niet meer vandaag de dag.

Dat een terrorist, die op z'n minst medeverantwoordelijk is voor de dood van 130 onschuldige mensen, nu, met behulp van zijn door de gemeenschap betaalde advocaat, op z'n poot kan spelen en zijn uitlevering aan Frankrijk tot in 2 instanties kan traineren is het directe gevolg van het feit dat hij niet als strijder van een vijandig, oorlogvoerend systeem maar als gewone burger met een Belgisch paspoort wordt behandeld, met alle rechten die daaraan verbonden zijn. Het is de onvermijdelijke consequentie van een rechtssysteem dat de horizontale rechtsbescherming, namelijk de bescherming van de ene 'burger' tegen de andere, grotendeels uit het oog verloren is:  zelfs als vaststaat dat de opgepakte 'burger' een exponent van een vijandelijke macht  blijkt te zijn.

Burger? Wordt het niet weer eens tijd om iemand die hier uit naam van de Jihad misdrijven pleegt, om te beginnen al zijn burgerrechten inclusief zijn paspoort af te nemen? Uiteindelijk was hij bezig met oorlogsvoering, op Frans grondgebied, of niet soms?

Terrorisme is oorlog

Onze humane civiele rechtspleging heeft geen antwoord op terrorisme. Wat krijg je straks nog allemaal? Gijzelingen om zijn vrijlating af te dwingen? Bedreigingen van magistraten of andere funtionarissen door 'mede-strijders'? Nieuwe aanslagen op onschuldigen? De mogelijkheden zijn vrijwel onbeperkt. Eigenlijk hadden ze hem ter plekke moeten 'neutraliseren', net als enkele van zijn maten.

Je zou kunnen overwegen om een aparte rechtsgang voor terroristen in te voeren, zonder de veelgeprezen 'equality of arms'. Een snelle, efficiënte berechting zonder procedurele hink-stap-sprongen waarbij een simpele procedurefout tot vrijspraak en vrijlating kan leiden. Maar dat is vloeken in de kerk.

Beschaving, tenminste zoals wij die vandaag de dag gedefiniëerd hebben, heeft een hoge prijs. Die prijs betalen echter niet de roeptoeterende organisaties die zeggen voor álle mensenrechten op te komen, maar willekeurige onschuldige burgers die zich niet tegen de aanslagen kunnen verweren.

Ja, wij zijn in oorlog, ook al heeft deze oorlog een ander gezicht dan wij dat van vroeger gewend zijn. Daarom kunnen wij ook geen 'oorlogsrecht' in klassieke zin meer toepassen. Maar het wordt hoogste tijd voor een moderne versie daarvan.  Of moeten wij soms eerst wachten op de eerste aanslag met nucleair materiaal?

Je hoort vaak als argument tegen een hardere aanpak dat wij - als wij onze hoge morele standaard zouden laten vallen - geen draad beter zijn dan de vijand die wij willen bestrijden, maar dat is een nogal doorzichtig, in wezen zelfs kleinburgerlijk schijnargument. Als overheid ben je namelijk medeschuldig aan wat je burgers aangedaan wordt als je het de agressor al te gemakkelijk gemaakt hebt. Dat niet jezelf, maar een ander 'het' gedaan heeft is in wezen hetzelfde excuus dat Pilatus 2000 jaar geleden gebruikte toen hij publiekelijk zijn handen in onschuld waste.

Haal die oude Machiavelli maar weer uit de kast. Daar kun je heel wat nalezen over een pragmatische aanpak van bedreigingen van buiten en van binnen. Over de bescherming van je burgers tegen nietsontziende vijanden die zelf de grootste wreedheden in hun repertoire hebben. Over het noodweerrecht van de staat.

Een slappe, over-humane overheid die alleen maar probeert haar eigen morele standaard omhoog te houden houdt die op den duur zo hoog dat niemand er meer bij kan.

20/03/2016 14:09

Reacties (13) 

2
26/03/2016 15:29
Goed stuk en ik ga een heel eind met je mee.

Ik moet wel lachen om je zin "Na de laatste oorlog heeft men in het (vrije) Westen en ook ver daarbuiten deze cynisch-realistische benadering van politieke macht geheel afgezworen." Wellicht heb je gelijk als je het betrekt op strafrecht. Maar op het gebied van internationale betrekkingen zie ik exact het tegenovergestelde. Hebben wij in het Westen (en trouwens iedereen, uit welke windstreek dan ook) niet decennia lang geen enkel probleem gehad om samen te werken met regimes die ultra-repressief waren, zolang ze maar aan dezelfde kant v...
1
26/03/2016 20:08
"Wellicht heb je gelijk als je het betrekt op strafrecht.".

Nee, veel ruimer. Ons hele mensbeeld. De mensenrechten, het verbod van inmenging in andermans doen en laten, behalve daar waar je op het (minimale) gebied van het strafrecht komt. De zogenaamde 'sociale grondrechten'. Bed, bad en brood, het opgedrongen respect voor het in stand houden van de eigen, geïmporteerde cultuur. Het gedogen van getto's, het strooien met Nederlandse paspoorten. Het verbod om mensen naar huis te sturen, hoe ze zich ook misdragen, als ze in eigen land aan vervolging of zelfs de doodstraf bloot staa...
22/03/2016 12:57
Laat ze in België maar beginnen met interneringskampen voor Noord-Afrikanen tussen 15 en 35 met een strafblad. Syrië-gangers voorop.

Molenbeek en aanverwante broeinesten uitkammen, desnoods met de stofkam.
Wat heet hier: discriminatie?
28/03/2016 15:25
En voor ik het vergeet: Daar kunnen ze de ultra-rechtse hooligans die Brussel gisteren op de kop gezet hebben meteen bij in stoppen. Tuig bij tuig, als ze maar weg zijn uit de maatschappij. Misschien lost het probleem zich dan wel vanzelf op.
Twee vliegen in één klap.
2
22/03/2016 08:59
http://nos.nl/artikel/2094383-doden-bij-aanslag-op-vliegveld-brussel.html

En dat het oorlog is wordt hiermee onderstreept.
2
22/03/2016 10:03
Net wat ik schreef: "Onze humane civiele rechtspleging heeft geen antwoord op terrorisme. Wat krijg je straks nog allemaal? Gijzelingen om zijn vrijlating af te dwingen? Bedreigingen van magistraten of andere funtionarissen door 'mede-strijders'? Nieuwe aanslagen op onschuldigen? De mogelijkheden zijn vrijwel onbeperkt. Eigenlijk hadden ze hem ter plekke moeten 'neutraliseren', net als enkele van zijn maten.
Ik heb dit zien aankomen. Je kon er op wachten.
Waarom niet harder doorgepakt in de bekende wijken waar dat tuig zich verschuilt? Allemaal vanwege onze humane regeltjes?. Het e...
1
22/03/2016 10:12
Sterker nog. Dick Schoof heeft het vorige week aangekondigd dat er aanslagen aan zaten te komen en dit is te kort dag om een vorm van wraak voor dat ventje te kunnen zijn.

Maar je houdt het niet tegen, omdat er altijd mensen met de metro en of vliegtuig zullen gaan. Dat kan je nooit helemaal afgrendelen.
En dat weet dat spul heel goed.
Molenbeek en in Nederland de Schilderswijk en noem maar op waar die wijken nog meer zijn ... moet je echt afgrendelen en tot op de laatste houtsplinter schoonvegen.
1
21/03/2016 09:34
Dit heb ik zonet gelezen:
'Sven Mary acht het waardevol om met het (Belgische) parket te praten over een statuut als spijtoptant. "Hoewel hierover nog geen wetgeving bestaat, moeten we er toch over nadenken. Mijn cliënt kan immers helpen om de aanslagen écht op te helderen. Het zou jammer zijn, mochten we niet naar hem willen luisteren. Als Salah Abdeslam nog een toekomst heeft, dan wel die als spijtoptant." In ruil zou hij uiteraard strafvermindering willen krijgen.'

Uitleveren die handel, hier in België zijn ze nog in staat om hierop in te gaan ook.
1
21/03/2016 09:57
Helemaal mee eens. De Fransen laten zich niet zo gauw in de maling nemen.
1
20/03/2016 16:27
Prima verhaal, opgetekend in een heerlijk leesbare stijl. En inderdaad: terrorisme is oorlog en dient naar mijn mening ook als zodanig keihard te worden aangepakt. Maar helaas..., de wens zal - wat mij betreft- wel weer de vader van de gedachte zijn.
2
20/03/2016 16:04
Vind het een geweldig artikel en hij bewees toen al dat wij nu veel te lief en correct willen zijn in alles. We veroordelen zo'n aanslag als in Parijs en de helft van de Wereld komt met Franse vlaggen. maar als ze dit stukje vuil ter plekke hadden geëxecuteerd dan was de Wereld te klein geweest.
De mens, de humane mens, is gewoon te zacht en correct geworden en ja dat kan als de situatie het toelaat, maar wanneer situaties veranderen dan mogen wij best even onze tanden laten zien en keihard bijten.

Dat in Amersfoort, waar drie stukjes vuilnis een buschauffeur bedreigen met...
1
20/03/2016 16:22
Dat waren nu net géén terroristen, denk ik. Maar dat ze stevig aangepakt moeten worden, daar ben ik het mee eens.
20/03/2016 16:39
Waren het ook niet, maar was ook maar gewoon één van de vele zaken die gebeuren en waar je niet hard tegen mag optreden schijnbaar, want het zijn natuurlijk door de crisis en maatschappij verwoeste tere zieltjes.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert