De Franse ketting van vulkanen: Een werkelijk surrealistisch landschap

Door Leonardo gepubliceerd in Wetenschap en onderwijs

        475697d5495b93a2b34250781a4a74a7_medium.

 

De Franse ketting van vulkanen: Een surrealistisch vulkanisch landschap

 

De kop van dit artikel doet de lezer misschien denken in de richting van de schilderkunst en ik moet zeggen: dat is misschien nog waar ook, ware het niet dat het beeld dat ik me als schrijver voor ogen heb door de natuur zelf is geschilderd en gemodelleerd in de vorm zoals het er nu uit ziet. Een landschap waar veel toeristen die naar de zuidelijke stranden racen misschien nooit bij stil hebben gestaan. Kortom: een landschap dat men heeft moeten ontdekken en echt gezien moet hebben om er over te kunnen oordelen. Eveneens een landschap dat schitterend de eeuwen heeft doorstaan en de slag met de erosie wonderwel grotendeels heeft overleefd, al zijn thans in de een en twintigste eeuw hier en daar wel degelijk flinke erosie sporen op de vulkaanruggen zichtbaar.  De  keten van vulkanen die – zoals de naam in het Frans al aangeeft - inderdaad als een soort natuurlijke ketting - in het landschap ligt is met name het virtuele marketing uithangbord van het Comité Régional Du Tourisme, van de Auvergne. En terecht, zou ik zo zeggen. Het is en blijft, ook al heb je het al heel vaak gezien, een zeer bijzonder landschap dat het verdient om in de toeristische belangstelling te staan. Maar hoe is dat landschap met al die vulkanen zo ontstaan, zult u zich misschien als lezer afvragen. Een terechte en logische vraag die enige uitleg behoeft.

Het ontstaan van de vulkanen van de Chaîne des Puys.

De ketting van vulkanen behoort tot de jongste vulkanen van Frankrijk.  Het systeem bestaat uit een ruim vijf en dertig kilometer lange ketting van scoria kegels ( sintelkegels ) koepelvulkanen en explosiekraters. Het systeem loopt vanaf de Gour de Tazenat in het noorden tot en met de, aan de rand van het massief van de Mont Dômes liggende,   Puy de Montcineyre. Het is een, geologisch gezien, jong vulkanisch systeem dat omstreeks zo’n 150000 jaar geleden is ontstaan met een eerste kleine eruptie in de buurt van het plaatsje  Menat. Vrijwel de meeste vulkanen konden ontstaan door diep liggende scheuren in de lithosfeer als gevolg van de aanhoudende druk van de Afrikaanse tektonische plaat op de Euraziatische plaat waarop ook Frankrijk is gelegen.

Het noordelijke deel van het zogenaamde Centraal Massief waarop de vulkanen zijn gelegen is overigens in een drietal fases gevormd. Allereerst speelde de  druk van de tektonische platen een belangrijke rol waardoor het voorlopige reliëf werd gevormd en waardoor het gebied tot een hoogte van zo’n 950 meter werd opgedrukt.  Er ontstond hierdoor een hoogvlakte met enkele kleine afgeronde heuvels. In de volgende fase werd dit ontstane landschap door erosie sterk genivelleerd tot zo’n 600 meter hoogte,  waarna in de derde fase opeens de vulkanen ontstonden op breukzones in de lithosfeer. Mede door de optredende convergente plaatbewegingen in het tijdvak van het Tertiair kon via de ontstane scheuren, magma omhoog komen, waarna op opeenvolgende perioden de meeste vulkanen in de Chaîne des Puys konden ontstaan. Omstreeks het eind van het Tertiair – in het tijdvak van het Plioceen – doorbrak voor het eerst in dit gebied van de Auvergne een magmapluim de lithosfeer nabij Menat.  De eigenlijke ketting van vulkanen is – met uitzondering van enkele oudere explosiekraters - zo’n 90000 jaar geleden ontstaan met de verwoestende explosieve geboorte van de Gour de Tazenat. Een mega explosiekrater, ontstaan als gevolg van hydrovulkanisme.  Volgens veel wetenschappers is het overigens vrijwel zeker dat in die zelfde tijd van het ontstaan van veel van deze aan platentektoniek gerelateerde vulkanen, ook een zogenaamde hotspot in dit gebied actief was. De ontstane koepelvulkanen zijn in elk geval aan die toenmalige actieve hotspot te wijten. Een natuurlijke toevalligheid zou je kunnen zeggen.

 

              ff80fc1db8e70999109294d546923101_medium.

De Puy de Dôme is de hoogste vulkaan van de Ketting van Vulkanen.  Het is geen scoria kegel doch een koepelvulkaan die ooit met veel explosiefgeweld op deze plek ontstond. Op de bovenstaande foto is op de voorgrond de oude krater van de Puy de Come te zien, met op de achtergrond de Puy de Dôme.

 

Verantwoordelijk  voor de breuken in dat deel van het centraal Massief was in die tijd in elk geval de uitgeoefende enorme druk van de Afrikaanse plaat op de Euraziatische plaat hetgeen de scheuren in de lithosfeer opleverde. Druk die overigens constant is en zeker niet is afgenomen hetgeen de regelmatig optredende kleine aardbevingen in dit gebied aangeeft.  Alle vulkanen van de Chaîne des Puys liggen op of nabij breukzones hetgeen op onderstaande kaart is aangegeven.  

De keten van vulkanen bestaat heden ten dagen uit: 79 zogenaamde scoria   ( sintelkegels ) 7 koepelvulkanen en 10 als zodanig erkende Maren ( explosiekraters ) Niet alle vulkanen liggen precies in een rechte lijn van noord naar zuid, doch sommige van de er wat verder vanaf liggende vulkanen worden wel tot het vulkanisch systeem van de ketting van vulkanen gerekend, terwijl andere op de kaart aangegeven vulkanen geologisch gezien bij andere vulkanische systemen behoren.  In principe liggen al deze thans slapende vulkanen ver weg van de bekende subductiezones. Weliswaar zijn de vulkanen van dit systeem allang inactief, toch wordt er nog regelmatig, voorzichtige seismische activiteit waargenomen in de vorm van kleine aardbevingen en het bestaan van vele warmwaterbronnen.          

 

                 aca3e872a8e9d960ee438d06f8287d30_medium.

Kaart met daarop aangegeven de geologische situatie van de vulkanen die behoren tot de ketting van vulkanen, al moet er onmiddelijk bij worden vermeldt dat op deze kaart de meest zuidelijke - jongste vulkanen van dit systeem ontbreken.    Helaas lukte het uw schrijver niet om de kaart verder te vergroten...  Voor vergroting en uiteenzettingen van de  kleurenvlakken dient u op de kaart te klikken.  

De meeste sintelkegels van dit uiterst fraaie en unieke vulkanische landschap hadden na hun geboorte slechts een kort leven. Een leven gebaseerd op een zeer snelle opbouw van slakken, as en tefra, terwijl de actieve levensduur slecht maximaal acht maanden heeft bedragen. Het zijn overigens allemaal monogenetische scoria kegels die in hun vurige bestaan slechts een korte werkzame explosieve periode hebben gekend, soms echter wel met uitstroom van  aanzienlijke hoeveelheden lava. Die lavastromen van andesiet, basalt en trachiet hebben tijdens het uitstromen de slenken en oppervlakte scheuren in de bodemstructuur weer opgevuld.  Sommige vulkaankraters kenden zware explosies gedurende hun erupties waarbij bommen van soms meer dan twintig kilo, kilometers ver, werden weggeslingerd.  In enkele gevallen bereikte zoˈn - via een scheur in de lithosfeer omhoog kruipende magmapluim - een waterhoudende grondlaag, of een ondergrondse rivier. Het gevolg laat zich raden.  Binnen de kortste tijd ontstond er een enorme stoomdruk die zo sterk werd dat er een hydrovulkanische explosie kon plaatsvinden.  In de geologie en vulkanologie wordt dat soort van erupties wel een freatische explosie genoemd.  Op deze wijze zijn de vele Maren in dit gebied ( in Centraal Frankrijk ook wel Narse genoemd) ontstaan. Het zijn met de vele kratermeren in de Duitse Eifel vergelijkbare vulkanische systemen.

Maar of Narse

Hier kan ik een heel hoofdstuk aan wijden, doch ik zal het – omwille van de leesbaarheid - thans eenvoudig en kort houden.  Een zogenaamde hydrovulkanische explosiekrater ook wel Maar genoemd, is eigenlijk een depressie waarbij een omgekeerd soort van vulkanisme is opgetreden. Doordat grondwater in contact kan komen met een zogenaamde magmatische mantelpluim ontstaat er binnen in de lithosfeer een snelle opbouw van stoom en gas waarna de gewenste druk een extreme explosie zal doen plaatsvinden. Door die explosie worden met veel geweld gesmolten delen van de aardkorst, vulkanisch gas en vooral waterdamp ( stoom ) de atmosfeer in geschoten. Zo’n explosie duurt vaak relatief kort, doch zal pas stoppen, als al het gas is uitgestoten en het aanwezige water is verdampt.

Soms vindt er ook een uitstroom van lava plaats. In zo’n  geval spreken we over een freatomagmatische explosie.  De vele Maren in het gebied van, de ketting van vulkanen, zijn zonder uitzondering op deze wijze ontstaan. De Maren St.Hypolite en Gour de Tazanat gelegen ten noordoosten en ten noorden van de keten van vulkanen zijn de oudste hydrovulkanische depressies uit dit gebied, ontstaan in een periode van zoˈn 90000 jaar geleden.  Vooral de explosieve geboorte van de Gour de Tazenat moet in de oudheid van onvoorstelbare omvang zijn geweest.

              6998781ca1459074b4327191bf3e6d99_medium.

De Puy d'Enfer, resultaat van een der laatste stuiptrekkingen van het vulkanischsysteem wat verantwoordelijk is geweest voor het ontstaan van de vulkanen in dit deel van de Franse Auvergne. De relatief kleine krater is thans vervallen tot een steengroeve. 

 

De werkelijke vulkanische activiteit eindigde in dit deel van de Auvergne met de geboorte van de Maren dˈEstivadoux en Pavin, alsmede met de bescheiden uitbarsting van een kleine naamloze sintelkegel aan de flank van de Puy Montchal, in het zuiden van de keten, zo’n 3500 jaar geleden. De geschiedenis vermeldt nog wel een lahar die moet zijn opgetreden gedurende de middeleeuwen en vermoedelijk verantwoordelijk is geweest voor het ontbreken van woningen uit die middeleeuwse periode van de plaatselijke geschiedenis. Die lahar ( vulkanische modderstroom) zal zo verwoestend zijn geweest dat alle woningen en boerderijen rondom de berg waar deze lahar is ontstaan in der tijd zijn verwoest.  Opvallend is wel dat de oudste bekende woningen uit deze streek allemaal dateren van na het jaar 1250. De laatste stuiptrekkingen van vulkanisch geweld in dit deel van Frankrijk dateren eveneens uit de eerste jaren van de middeleeuwen. Uit verslagen vanuit de 11e eeuw weten we dat er toen  hier en daar in het zuidelijke deel van de keten nog sprake was van fumarole en geiseractiviteit hetgeen thans geheel is verdwenen.

Op dit moment van schrijven ligt de Chaîne Des Puys er vredig bij in het winterse landschap. Voor de liefhebbers rest tegenwoordig het genieten van schitterende natuur in een ongerept vulkaanlandschap dat in Europa zijn weerga vrijwel niet kent.

 

©  Leonardo – 13 februari 2016

 

 

 

 

13/02/2016 15:53

Reacties (7) 

1
18/02/2016 11:57
Heel veel met mijn ouders in Frankrijk geweest in mijn jeugd .
De Puy de Dôme zegt me wel vaag iets ;) even volgende keer aan mijn ouders vragen :) Zelf wonen ze nu in Zuid Frankrijk
18/02/2016 12:25
Gebied is gelegen nabij Clermont-Ferrand. Heb zelf ook jarenlang in deze streek gewoond.
19/02/2016 09:35
Clermont-Ferrand ben ik zeker geweest !
1
15/02/2016 11:50
Mooi duidelijk artikel, weer veel geleerd!
1
15/02/2016 09:29
U bent niet ingelogd. Wilt u nu inloggen of een account aanmaken?
Duidelijke uitleg van deze interessante materie. Weer wijzer van geworden.
1
14/02/2016 17:11
Mooi en interessant stuk. Ik had er nog nooit van gehoord. Ik dacht altijd dat de Eifel het meest recente vulkanische gebied in Westeuropa is geweest.
1
14/02/2016 14:20
Weer wat geleerd!
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert