Over kristallen en stenen

Door Oxalis gepubliceerd in Natuurlijke geneeswijzen

863daa8be40be885d9d92d43538a1603_1406286De buitenste laag van onze aarde bestaat uit gesteente. Dit gesteente kan op verschillende manieren zijn ontstaan: door afzetting van sediment via een (overstroming van) zee, rivier of gletsjer, door lava-uitstroom na vulkaanuitbarstingen, door meteorietenregens op aarde.

Links: basaltformaties in Tsjechië.

Nu is het niet mijn bedoeling een geologische verhandeling te houden over kristallen en stenen. Een korte introductie geeft echter (hopelijk) duidelijker inzicht in het ontstaan van de vele verschillende soorten kristallen en stenen.

Gesteente op aarde

103e9a19517ec21dcd33242c06b19019_1406286Gesteente bestaat over het algemeen uit verschillende mineralen, die soms door de eeuwen zijn geperst en gevormd tot prachtige edelstenen en half-edelstenen.

Rechts: band met ijzerafzetting.

Nu vind je niet overal in gesteente zulke fraaie kristallen. In sommige gebieden bevat het gesteente nauwelijks mineralen, in andere bevinden zich diepe, dikke lagen en/of rijke aders met de mooiste mineraal-, kwarts- en andere kristalafzettingen. Afhankelijk van welke mineralen in welke onderlinge combinaties en onder welke omstandigheden en in welke vorm bij elkaar zijn gebracht, zijn hieruit ontelbare soorten edelstenen en halfedelstenen ontstaan.

Bestanddelen van kristallen en stenen

De aardkost bestaat voor een deel uit hard oergesteente oftewel graniet. Hierin zijn 4 hoofdbestanddelen te onderscheiden:

  1. 76d008efcfdae44b20a7f9fd1b604118_1406286Kwarts (kristallijne structuur)
  2. Veldspaat (kleur)
  3. Glimmer of mica (glans)
  4. Hoornblende (donkerte).

Deze bestanddelen bepalen voor een groot deel de structuur en/of het uiterlijk en de aantrekkelijkheid van het overgrote deel van de kristallen of stenen op aarde.

Kwarts

Alle kwartsen – en daarmee ook al het zand op aarde, dat veel kwarts bevat – bestaan voor een groot deel uit kiezelzuur of silicium. Bergkristal bestaat zelfs geheel uit deze stof. Vrijwel alle edelstenen (behalve diamant, git, pyriet, rhodochrosiet en chrysoberyl) bevatten silicium. De verbinding van silicium met zuurstof zorgt voor de vorming van de kristallijne structuur van het kwarts  (en van andere halfedel- en edelstenen).

83a4b5ba0e0638ee29ad52a4040c7750_1406286Kwarts is een zeer hard materiaal; het heeft hardheid 7 op de Schaal van Mohs, die loopt van 1 tot 10 (waarbij 10 staat voor de hardheid van diamant). Kwarts heeft ook een andere bijzondere eigenschap: het geeft een elektrische spanning af als er druk op wordt uitgeoefend. Men noemt dit piëzo-elektriciteit.

Links: sterk vergrote zandkorrels.

Hierdoor worden kwartsen al eeuwenlang op  grote schaal in het dagelijks leven gebruikt, bijvoorbeeld om vuur te maken (vuursteen is ook een kwarts), maar sinds de 20e eeuw ook in elektronica (bijvoorbeeld horloges, computerchips en –processors, glasvezel).

Kwartsen zijn er van gekleurd en volledig ondoorzichtig (zoals bijvoorbeeld tijgeroog, valkoog of chalcedoon) via gekleurd en halfdoorschijnend (zoals bijvoorbeeld rozenkwarts, citrien of amethyst) tot geheel doorzichtig (zoals bergkristal).

Veldspaat

Gesteentevormende mineralen, vooral in stollingsgesteenten, worden veldspaat genoemd. Alle veldspaten zijn zogenaamde aluminiumsilicaten. Veldspaat in gesteenten behoort steeds tot de licht gekleurde, salinische (zoutachtige) bestanddelen. Veldspaat geeft het gesteente kleur. In elk soort gesteente is wel één vorm van veldspaat aanwezig, soms zelfs verschillende vormen. Veldspaat wordt gebruikt in onder andere de keramische industrie (porselein), de glasindustrie en bij het emailleren van metalen.

Tot de uitgesproken veldspaten worden onder andere de volgende stenen gerekend: maansteen, zonnesteen, aquamarijn, amazoniet, apatiet, fluoriet, beryl, zwarte of schorstoermalijn en labradoriet.

Glimmer of mica

c329868a64f2ad8c7c9d80e6e7feaad6_1406286Hieronder wordt begrepen een groep van tot stenen gevormde, vaak glanzende mineralen, die in dunne lagen of schillen zijn opgebouwd.

Links: lavatunnel.

Glimmer of mica bestaat altijd uit zogenaamde fylosilicaten. Hierbij hebben de verschillende dunne lagen van de steen onderling een losse verbinding, waardoor zij vrij gemakkelijk in één richting te splijten zijn. De splijtbladen zijn enigermate elastisch. Omdat bepaalde vormen van mica niet alleen doorzichtig, maar ook nog eens zeer hittebestendig zijn, werden (en worden) ruiten van hout- of kolenkachels en ovens vrijwel altijd van mica gemaakt.

Tot de glimmer of mica behoren onder andere de volgende stenen: muskoviet, almandin, lazuriet, lepidoliet, fuchsiet, rubelliet en topaas.

Hoornblende

048985affb1bea6d1384ee65ac51b9c6_1406286Hoornblende is een complex mineraal (calcium-magnesium-ijzer-aluminium-inosilicaat).

Links: sedimentair gesteente.

De naam stamt uit het Duits: 'Horn' voor de tamelijke hardheid van het materiaal en 'blende' van het werkwoord 'verblenden' of bedriegen. Dit laatste komt doordat hoornblende de schijn wekt dat het kostbare metalen bevat, maar dat is dus niet het geval. Verder is hoornblende altijd ondoorzichtig en meestal donker van kleur, van donkerbruin tot diepzwart. Een enkele variant genaamd 'edeniet' is grijs tot wit van kleur; edeniet bevat namelijk minder dan 5% ijzer.

Tot de hoornblende behoren onder andere de volgende stenen: andesiet, biotiet, dioriet en granodioriet.

Andere kristallen en stenen

Hoewel de meeste halfedel- en edelstenen uit bovengenoemde bestanddelen zijn opgebouwd, zijn er een aantal bijzondere uitzonderingen.

Stenen uit koolstof en erts

d38c66b659eb5b37de30965880914847_1406286Een kleine groep is ontstaan uit in feite plantaardig materiaal. Afgestorven plantendelen hebben zich over de millennia heen omgezet in koolstof. De ontwikkeling verliep grofweg van humus tot veen, vervolgens bruinkool, steenkool, grafiet en uiteindelijk diamant. Diamant is gevormd uit zuivere koolstof en is de kostbaarste en hardste steen, die wij op aarde kennen.

Rechts: diamanten.

Een 'jongere' steen, ontstaan uit zeer verdichte koolstof van duizenden jaren oud, is git. Git werd vroeger veel gebruikt in sieraden, die vanwege de diepzwarte kleur vooral in rouwperioden werden gedragen. In de 18e en 19e eeuw was git (naast bloedkoraal) in kralen kettingen zeer populair als sieraad bij de klederdracht van vooral rijke boerinnen op het Nederlandse platteland.

Pyriet of ook wel 'fool's gold' genoemd, is een zwavelijzererts, dat wordt gevonden in massa, in korrels of in kristalvorm.  Een andere naam die wel wordt gebruikt is 'Inca-steen', omdat in oude Inca-graven platen van gepolijst pyriet zijn gevonden. Wellicht waren deze bedoel als spiegels, maar misschien hadden de platen een ander religieus doel. Meestal wordt de steen gebruikt om het zwavel er uit te winnen. Vroeger zagen onervaren goudzoekers pyriet vaak aan voor goud, omdat het een goudglans heeft.

Markasiet wordt ook wel witte pyriet genoemd. Het is lichter en brosser en heeft de neiging na verloop van tijd uit elkaar te vallen.

Stenen uit het planten- en dierenrijk

Dan zijn er ook nog stenen, die niet uit gesteente komt, maar een plantaardige of dierlijke oorsprong heeft. Hiertoe rekenen we onder andere barnsteen, parel, koraal en bezoarsteen.

Barnsteen  is het versteende hars van naaldbomen in Noordoost-Europa, die waarschijnlijk door een grote natuurramp door de Oostzee zijn overspoeld. Het zeewater heeft ervoor gezorgd, dat het versteende hars goed bewaard is gebleven. Barnsteen wordt nog steeds uit zee opgevist of spoelt  op de stranden van de Oostzee aan. Barnsteen is heel licht en heeft een negatieve elektrische lading.

61c9c36d9e51a34dcc3b896dfcf4d3db_1406286Van dierlijke oorsprong is de parel, die in een oester of mossel ontstaat door afscheiding van laagjes parelmoer door het weekdier om een vreemd (zand-) korreltje in de schelp heen. In de meest waardevolle natuurparels is die oorspronkelijke kern niet meer te zien; die is zo klein of inmiddels helemaal vergaan.

Koraal is te vinden in de riffen in de zee en oceaan. Het bestaat uit calcium carbonaat, de stof waarmee ontelbare hele kleine zeediertjes hun huizen bouwden, die uitgroeiden tot de zo ontstane koraalriffen. Het werd al in Romeinse tijden door zeelieden van de riffen meegenomen en verwerkt tot sieraden. Koraal is een zacht materiaal en is vrij gemakkelijk te bewerken. Vooral van het rode bloedkoraal werden vaak sieraden, zoals kralen kettingen gemaakt; ons woord 'kraal' stamt dan ook af van het woord koraal.

De bezoarsteen stond vooral in de middeleeuwen bekend als ontgifter. Het is een steen, die in de buik van vooral geiten, maar ook wel varkens en apen werd gevonden. Deze dieren hadden zich over het algemeen met wilde gewassen (waaronder geneeskrachtige kruiden) gevoed, maar op de een of andere manier een onverteerde pit binnengekregen, waaromheen zich in de loop der tijd – als een parel – lagen afzetten. Vooral de stenen van de Perzische bezoargeit waren zeer populair en aan deze geit dankt de steen dan ook zijn naam. De stenen bevatten meestal calciumcarbonaat, waardoor ze als een combinatie van zuiveringszout en houtskool werkten en op deze wijze bepaalde zuren en vergiften in zich konden opnemen.

Stenen uit de kosmos

0dd256738362c1fac0c6db41275062de_1406286En dan zijn er nog de verschillende stenen, die vanuit de kosmos als grote en kleine meteorieten in de loop der tijd op aarde zijn neergestort.

Links: moldaviet.

In feite gaat het dan om stukken ruimtepuin, die de hitte van de dampkring hebben doorstaan. Meteorieten bevatten vaak chemische stoffen of sporen van metalen, die niet op aarde voorkomen. Een paar bekende meteorietstenen, waarvan ook wel sieraden worden gemaakt, zijn: moldaviet, pallasiet en (kosmisch) peridot (of olivijn). Hoewel peridot wel gewoon op aarde voorkomt, is het ook ontdekt in bepaalde meteorieten en onlangs zelfs in de bodem van Mars.

 

Oxalis.

© 2014, foto's: Office.microsoft.com, Wikimedia Commons.

 

8f9e81487b4da0f99f1e3a41d3a25014_medium.Voor meer artikelen van deze schrijfster, zie bijvoorbeeld:

Over-de-structuur-van-kristallen-en-stenen

Over-het-gebruik-van-kristallen-en-stenen

Over-het-kiezen-en-aanschaffen-van-kristallen-en-stenen

Over-het-onderhouden-deprogrammeren-en-programmeren-van-kristallen-en-stenen

Kristallen-en-stenen-betekenis-van-kleur-helderheid-lijnen-en-insluitsels

Of lees verder op:

https://tallsay.com/oxalis of via

https://oxalisnatuurlijkewegen.wordpress.com/

 

15/01/2016 07:53

Reacties (3) 

1
15/01/2016 11:14
Leuk onderwerp.
1
15/01/2016 08:37
Wat zijn er veel verschillen in steenformaties!
1
15/01/2016 08:36
Interessant artikel.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert