Het Alfabet van Uitgestorven Dieren - De Letter F

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Alfabet van Uitgestorven Dieren

Een serie voor mijn zoon die zo gek is op uitgestorven dieren. Deze keer de letter F, van Fruitafossor, Fukuititan, Feilongus en Falcatus. Maar eerst gaan we we ons mooi maken met iets dat ook met een F begint: Fossiele sieraden.

 

En de F staat voor...

 

eb3de6308988b04489b138e266452540_medium.

Een schitterende blik op het verleden

Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren. Wie kent deze bijbelse spreuk niet? Voor de meeste levende wezens geldt dit ook. Na de dood vindt er een complete biologische, chemische en fysische recycling plaats. Alles wat ooit jou en mij opbouwde, valt uiteen tot in de kleinste bestanddelen. En uit die bestanddelen kunnen weer nieuwe levensvormen worden opgebouwd.

Tijdens ons leven gebeurt dit ook. Kijk naar een foto van jezelf van tien jaar geleden. Er is in je huidige lichaam geen cel die er toen ook al was. Alles is in de tussentijd al vervangen, tot in de kleinste bestanddelen, zonder dat je het doorhad. 
Haal diep adem en realiseer je dat er op dit moment miljarden luchtmoleculen door je longen stromen die ooit door de longen van Jezus stroomden. Ongeveer tweehonderd zijn afkomstig uit zijn laatste ademtocht aan het kruis. Hetzelfde geldt overigens ook voor de lucht uit de longen van Julius Caesar, Karel de Grote, Boeddha, Leonardo da Vinci en Shaka Zulu. En van de Tyrannosaurus rex wiens skelet volgend jaar in Naturalis in Leiden te bewonderen is. Hoe voelt dat nou?

Net zoals een grassprietje tussen de tegels van jouw stoep er geen weet van heeft dat er 'stukjes' voetzool van Cleopatra in zijn cellen ergens links bovenaan aanwezig zijn, zullen wij niet voelen dat wij stukjes Shakespeare en Homerus in ons hebben. Toch, respectievelijk 400 en 2750 jaar na hun dood, kunnen we ons een goed beeld van beide heren vormen. Omdat ze iets uitgebreids hebben nagelaten. 

eaf7ace5c4f924d9f256aacde6a02795_medium.

Fossiele dinosauruseieren, met embryo's er nog in

Levende wezens kunnen dat onder zeer speciale omstandigheden ook, op een iets andere manier. Wanneer een dood lichaam snel wordt afgesloten van de recyclende werking van aaseters, micro-organismen en vooral zuurstof, dan is er een kansje dat het bewaard blijft in een voor ons herkenbare vorm. Iedereen is wel bekend met het begrip 'fossiel'. Op de vorming van fossielen en de oude interpretaties wat hun betekenis kon zijn, ga ik een andere keer verder in. Nu is het handig om één feitje goed te begrijpen: een fossiel bestaat meestal niet uit het oorspronkelijke materiaal. Door geofysische en chemische processen worden de oorspronkelijke bestanddelen vervangen door nieuw materiaal. Alleen de vorm blijft behouden. Vandaag wil ik de aandacht vestigen op een heel speciaal soort fossiel. De fossielen die de vorm van halfedelstenen hebben aangenomen. Hiermee zijn ze tot letterlijke juweeltjes geworden waar ook mensen zonder biologische achtergrond van kunnen genieten.

De meeste van deze fossielen vinden we terug in de vorm van agaat. Een van de mooie eigenschappen van agaat is het feit dat je het prachtig glimmend kan polijsten. 
Het plaatje boven dit artikel plaats ik hieronder nog eens. Heb je enig idee wat je hier ziet?

eb3de6308988b04489b138e266452540_medium.

Dit is gepolijst agaat met op het eerste oog een ingewikkelde structuur. Ooit was het bot. Dinosaurusbot in deze gevallen, in negen kleurvariaties. En dat gaf inspiratie tot het maken van dit sieraad.

fe3d3d68ee259bf7780bc9ce555f2c41_medium.

Uit dezelfde periode als dinosaurusbot komen de miljoenen fossielen van een groep dieren die ooit de wereldzeeën bevolkten. Ammonieten waren verwant aan de moderne inktvissen, maar bezaten een mooie spiraalvormige schelp. Wie in Zuid-Frankrijk rondloopt in een huis dat gebouwd is met natuursteen, vindt ze wel eens her en der verspreid in de muren. Ook ammonieten kunnen als agaat fossiliseren. Als je dat doorsnijdt en polijst, krijg je een mooie blik op de interne structuur van de schelpen.

69897ece7908529cb94038ab4f64be97_medium.

En ook deze schoonheden uit lang vervlogen tijden zijn uitermate geschikt als sieraad. Waarvan akte.

e5fe602587b4642d688405dcf1374afa_medium.42b5ee6a1320002d2f3ad8b3654643d1_medium.

075288c5d0ab90cfc5801e4bed647552_medium.

En heb je niet de beschikking over fossielen, dan kan de vorm je ook inspireren.

34c0aa2f29405fd126919eb81cdad35b_medium.

Zelf heb ik manchetknopen met ammonieten en een setje met dinosaurusbot. Mijn kind vond het een goed plan om zijn moeder ammonietenoorbellen cadeau te doen. Uiteraard heb ik hem daarbij geholpen. En het viel behoorlijk in de smaak.

87a5f86c3986db0437e57f17dae8e395_medium.

Er zijn nog andere materialen die uitermate geschikt zijn voor sieraden. Deze zijn minder oud dan dinosaurusbot of ammoniet. Kijkt u hieronder maar.

fb3ae2ed34213a214ef9543a72a6190b_medium.8506cec2ea1d4793b0fda8a28eb92a9f_medium.

                         Fossiel hout                                                                         Fossiel koraal

Het is misschien een vreemd gevoel om sier te maken met iets dat dood is. Maar aan de andere kant, doen wij mensen dit niet al millennia? We gebruiken hout, we gebruikten bot en ivoor, we gebruiken schelpen, huid en bont. We herkennen schoonheid als we het zien. 

Ik zal buiten deze serie een artikel wijden aan kunstenaars, sieradenmakers en edelsmeden die gebruik maken van dit soort fossiele juweeltjes. Voor de meeste mensen zullen deze fossiele sieraden gewoon mooi zijn. Voor iemand als ik, die net even ietsje meer van ze weet en ervoor open staat, lijken ze te fluisteren. Ze fluisteren hun levensverhaal, verhalen uit lang vervlogen tijden. Misschien wel net zo mooi als de verhalen van Homerus en Shakespeare.

 

1305c2d3042b316cbdd3be3f06f6ec17_medium.

De F van Fruitafossor

De mythe dat zoogdieren pas ontstonden vlak voor de dagen dat de dinosauriërs uitstierven, heeft lang standgehouden. Tegenwoordig weten we beter. Zoogdieren en dinosauriërs onstonden ongeveer gelijktijdig en daarmee zijn 'ons soort dieren' misschien wel 150 miljoen jaar ouder dan voorheen werd aangenomen.
Voor die tijd was er een bloeiperiode van wat we zoogdierachtige reptielen noemen, reptielen die afweken van de huidige vormen en een aantal eigenschappen met zoogdieren gemeen hadden, met name in het gebit.

Als je uitgaat van de 'traditionele' indeling in zoogdier-reptiel, dan is vooral het kaakgewricht cruciaal. Het kaakgewricht van een reptiel bestaat uit andere botten dan dat van een zoogdier. In de groep zoogdierachtige reptielen zijn fossielen gevonden waarbij de functie van het kaakgewricht zowel door de reptielenscharnier als de zoogdierenscharnier werd uitgevoerd. Metingen aan modellen moesten duidelijk maken welk scharnierpaar het belangrijkste was. Ik herinner me één fossiele soort waarbij de verhouding 52%-48% was. Een duidelijker voorbeeld van een 'missing link' (maar dan uiteraard niet langer 'missing') kan ik me niet voor de geest halen.

67bc04a435778a457c50c7c5f096ef03_medium.

Zoogdieren uit de 'dinotijd' waren over het algemeen klein en het lijkt erop dat ecologische concurrentie met dinosauriërs ze vooral in kleine opportunistische niches wegdrukten. Kleine opportunistische alleskunners, die zich voedden met insecten, planten en eieren. Pas na de ondergang van hun grootste ecologische concurrenten konden zoogdieren zich pas echt ontwikkelen en de vrijgekomen ecologische plekjes opvullen. Dit beeld lijkt over de grote lijn wel te kloppen, maar er zijn zeker uitzonderingen. Fruitafossor is daar een van. 

Fruitafossor leefde in het late Jura-tijdperk, in wat nu Noord-Amerika is, ongeveer 156 tot 151 miljoen jaar geleden. Het was een klein diertje van een centimeter of vijftien lengte. Als je de schoudersgewrichten van het beestje bekijkt, zijn er duidelijke overeenkomsten met reptielen en een hele oude groep zoogdieren, de eierleggende Monotremata, die nu nog voortleven in de mierenegel en het vogelbekdier. Maar er zijn ook duidelijke overeenkomsten met de Theria, de groep zoogdieren waaruit de Marsupialia (buideldieren) en de Placentalia, ons soort zoogdier, ontstonden.

bae2fe4b26048f3394637547ee869193_medium.

Opvallend zijn de stevige voorpoten en klauwen, die hem de bijnaam 'Popeye' gaven. Dit in combinatie met de tanden, die sterk doen denken aan die van gordeldieren en miereneters, lijken te wijzen op een bestaan als insecteneter, met name insecten die in kolonies leven. Mieren waren er nog niet in 'zijn' tijd, maar termieten zeker wel. De ruggengraat was gebouwd zoals dat van moderne zoogdieren die graafwerk als specialisme hebben. 
Het beeld ontstaat van een klein specialistisch zoogdiertje, dat termietennesten open kon klauwen en uitstekend holen kon graven om aan gevaar te ontsnappen. Fruitafossor is een van de oudste zoogdieren waarbij een duidelijk gespecialiseerde levenswijze zichtbaar is. Een specialisme dat andere zoogdieren, totaal niet aan hem verwant, later en ook vandaag nog succesvol hanteren.

 

ead858c9ad18ecb339f08687176b423b_medium.

De F van Fukuititan

De groep Sauropoden, of om in 'Platvoet en zijn vriendjes'-termen te spreken, de 'Langnekken', zijn een hele succesvolle groep dinosauriërs geweest die miljoenen jaren op bijna alle continenten tot de meest toonaangevende herbivoren hoorden. Sommige soorten groeiden uit tot enorme reuzen en wandelende vreetmachines, andere soorten bleven wat kleiner. Fukuititan is daar een van. Waarschijnlijk werd hij niet langer dan een meter of tien, van kop tot staart gemeten. 
Fukuititan is nog niet zo heel lang geleden ontdekt. Speciaal aan zijn ontdekking is het feit dat hij de eerste sauropode is die op de Japanse eilanden is ontdekt. De naam 'Fukui' verwijst naar de streek waar het werd gevonden.

54eac8df5d6f5f01475b8a6c6e9f8b8d_medium.

Was hij aan de kleine kant omdat hij zich had aangepast aan eilandleven? Dat zou kunnen; we zien wel vaker bij verschillende diersoorten in verschillende tijdperken dat leven op een eiland vaak selectie richting een kleiner postuur betekent. Maar het is veel te vroeg om dat in het geval van Fukuititan te stellen. Hij lijkt sterk verwant te zijn aan Borealosaurus uit China, die zelf ook niet langer dan 12 meter werd.

De fossiele resten zijn incompleet, maar het viel wel op dat hij vergeleken met andere sauropoden lange middenhandbeentjes had. De periode waarin Fukuititan leefde was het vroege Krijt-tijdperk, in zijn geval ongeveer 130 tot 125 miljoen jaar geleden.

 

6648e2aa90c78362f8ac1f908d849052_medium.

De F van Feilongus

Ze worden nog wel eens in de populaire media aangeduid als 'vliegende dinosauriërs', maar dat is niet correct. De Pterosauria waren wel duidelijk verwant aan de dinosauriërs, in elk geval meer dan aan reptielen als de krokodil, maar kunnen toch beter als een groep op zichzelf worden gezien. Ze waren de eerste gewervelde dieren die de kunst van het vliegen uitvonden. Ze ontstonden in het late Trias, dus zo'n 200 miljoen jaar geleden, terwijl de echte vogels in het Midden-Jura ontstonden, zo'n 50 miljoen jaar later. De sterk verlengde vingers zorgden voor de versteviging van hun vleugels, die uit een dunne huid bestond. Als lichaamsbedekking zijn bij een aantal soorten haren gevonden.

De Pterosauria waren in hun tijd de koningen van het luchtruim en kenden vele soorten, van klein tot de reuzen als Quetzalcoatlus, met een spanwijdte van twaalf meter, te vergelijken met een klein vliegtuig als een Cessna of Piper.

d67c741724583f0b0f05778278ceea79_medium.

Feilongus, een soort die in China in het vroege Krijt leefde, zo'n 125 miljoen jaar geleden, was geen reus. Met een spanwijdte van 2,4 meter was hij te vergelijken met een adelaar. Hij deelde het luchtruim met andere pterosauriërs en met de inmiddels in grote getale aanwezige echte vogels. 

De bovenkaak van Feilongus was bijna drie centimeter langer dan de onderkaak, wat hem een overbeet gaf. De schedel van achterkant van de kop tot de punt van de snuit, was ongeveer veertig centimeter en is in verhouding aan de lange kant. De tanden waren vlijmscherp en zagen er uit als naalden, waardoor hij over het juiste gereedschap beschikte om vanuit de lucht vissen te vangen.

Het is nog niet helemaal duidelijk of Feilongus zoals hij gevonden is, een volwassen of een jeugdig dier was. Het lijkt erop dat het fossiel van een jeugdig beest afkomstig is, waardoor in de toekomst de lengte van het dier nog aangepast zal worden. Als er volwassen exemplaren gevonden worden natuurlijk.

Voor dit moment blijft er een beeld hangen van een dier dat boven het wateroppervlak zweefde totdat het een school vissen zag. Dan een scherpe afdaling, even snel de snuit in het water, een vis grijpen en weer verder vliegen. Een tactiek die veel visetende vogels uit onze tijd nog steeds succesvol toepassen.

 

631ec1f575b0b4f5951d7c74735bf54f_medium.

De F van Falcatus

Er wordt vaak beweerd dat haaien al honderden miljoenen jaren leven en succesvol zijn. Dat is inderdaad zo, maar het betekent niet dat ze honderden miljoenen jaren onveranderd zijn gebleven. Individuele soorten kwamen op en gingen weer onder en vaak waren het ook nog soorten die er voor onze moderne ogen bizar uitzagen. Maar als je op groepsniveau kijkt, klopt het beeld. De 'haai' is een van de grote succesverhalen van de natuur. Verwant aan de vissen, maar toch een groep apart, met de roggen. Hun skeletten bestaan uit kraakbeen, terwijl dat van beenvissen uit bot bestaat. En waar moderne beenvissen een duidelijk kieuwdeksel hebben, vind je bij haaien en roggen kieuwspleten.

Falcatus is een kleine haai die leefde in een gebied dat nu Montana in de Verenigde Staten is. De lengte was ongeveer 25 tot 30 centimeter en opvallend zijn de grote ogen. Dit lijkt erop te wijzen dat hij op grote diepte leefde, waar maar heel beperkt licht doordringt en waarschijnlijk op kleine vissen, inktvisachtigen en andere ongewervelde prooidieren joeg. Hij leefde 335 miljoen jaar geleden in het tijdperk wat Carboon genoemd wordt, het tijdperk waarin amfibieën het land veroverden, de Aarde op het vasteland vergeven was van een uiterst weelderige plantengroei en insecten vergeleken met nu reusachtige afmetingen konden bereiken. 

22982ad86257d84d279c9adff836ed2d_medium.

Wie denkt aan haaien, en dan vooral aan de grote gevaarlijke, ziet waarschijnlijk de onheilspellende rugvin die boven het water uitsteekt en uiteraard recht op jou afkomt. Falcatus had dit niet. 'Jaws' heeft een rugvin ter hoogte van de borst en een kleinere vin vlak voor de staart. De vin voor de staart was bij Falcatus groter. De rugvin ter hoogte van de borst ontbrak bij de vrouwtjes, maar bij de mannetjes was het een vreemd en lang stekelvormig iets, dat een bocht naar voren maakte. Omdat het alleen bij mannetjes voorkwam, vermoedt men dat het een functie had in seksuele selectie. Maar hoe precies, dat blijft nog een raadsel. Een mooi gekleurd versiersel, zoals pauwenveren, lijkt niet tot de mogelijkheden te behoren. Op een diepte waar weinig licht doordringt zijn opvallende kleuren niet te zien.

 

Nog meer alfabet?

Wat? U wilt nog meer uitgestorven dieren, met wat achtergrondverhalen? Dat kan.

Lees hier over De Letter A van Ankylosaurus, Argentinosaurus, Allosaurus en Archaeoindris;
Lees hier over De Letter B van Brontotherium, Brachiosaurus, Basilosaurus en Buidelwolf;
Lees hier over De Letter C van Charnia, Compsognathus, Chalicotherium  en Castoroides;
Lees hier over De Letter D van Dunkleosteus, Dimetrodon, Deinotherium  en Dodo;
Lees hier over De Letter E van Elasmosaurus, Edmontosaurus, Epidexipteryx  en Entelodon.
Lees hier over De Letter G van Gigantopithecus, Gastornis, Glyptodon en Gorgonops;
Lees hier over De Letter H van Hyracotherium, Hallucigenia, Helicoprion en Haasts adelaar.
Lees hier over De Letter I van Iers reuzenhert, Ichtyosaurus, Iguanodon en Indricotherium.

 

 

uitgestorven     sieraad     fossiel   agaat     alfabet

03/01/2016 18:23

Reacties (0) 

Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert