Arany Zoltán - Volksmuziek en muziek uit de Middeleeuwen en Renaissance

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Muziek

Volksmuziek en muziek uit de middeleeuwen en renaissance liggen aan de basis van onze collectieve Europese muzikale cultuur. De Hongaar Arany Zoltán brengt het tot leven.

 

Mirie it is while sumer y-last

 

2afb4bf504c7de115b20e302c835b531_medium.

Aanleiding

Vorig jaar schreef ik een artikel over kerstliederen uit de Middeleeuwen. Ik had toen al het idee dat ik er verder nog wat mee wilde doen. Ik wilde me verdiepen in de muziek uit die tijd, of het nou in een modern jasje gestoken werd of juist niet. Vooral in authentiek klinkende muziek - hoewel het voor mij als leek moeilijk te boordelen is - interesseerde ik me. Dus moest ik op zoek gaan naar artiesten die zo middeleeuws mogelijk klonken en bij voorkeur speelden op traditionele instumenten. Lang hoefde ik niet te zoeken. Ik kwam al snel terecht bij de Hongaar Arany Zoltán. Arany Zoltán speelt en arrangeert liederen uit de middeleeuwen en de renaissance. En hij speelt volksmuziek, de basis en de voortzetting van muziek uit die tijdperken. 

 

53f9919b599ded041c8b7a6a63b46931_medium.

Wie is Arany Zoltán?

Arany Zoltán is een Hongaarse multi-instrumentalist. Hier te lande zouden we hem waarschijnlijk Zoltán Arany noemen, maar in Hongarije is het gebruikelijk om eerst de achternaam en dan de voornaam te noemen. Hij werd in 1976 in Debrecen geboren en kreeg op zijn vierde zijn eerste muzieklessen. Hij leerde cello en gitaar bespelen en op 20-jarige leeftijd begon hij zich in middeleeuwse en volksmuziek te verdiepen. Hij begon met de mandoline mar is nu ook bedreven op verschillende andere instrumenten. Hij is actief binnen uiteenlopende ensembles en heeft een flinke ervaring opgebouwd in diverse muziekstijlen uit verschillende landen. 
Buiten de summiere tekst op zijn eigen website is er weinig echt concrete informatie over hem te vinden. Via zijn website zijn twee cd's te bestellen, maar je krijgt pas een goed overzicht van wat de man allemaal gepresteerd heeft als je een tijdje op zijn Youtube-kanaal rondluistert. Je hoort én voelt het, zijn grote liefde voor de traditie en de muziek.

Hieronder geef ik een bloemlezing uit zijn werk. De nummers die ik uitgekozen heb zijn 'toevallig' ook liederen waar heel wat over te vertellen valt.

 

e3e83b59b011345c8480445baaee1c58_medium.

1.    Riu riu chiu

Deze Spaanse villancico uit de 16e Eeuw had ik al voorgesteld bij mijn artikel over kerstliederen. Ik herhaal een deel van mijn eigen tekst.

Riu riu chiu komt voor in de Cancionero de Upsala, een boek met liederen dat in 1556 gedrukt werd in Venetië. De universiteit van Upsala bezit het enige exemplaar ter wereld. De schrijvers en componisten van deze liederen zijn voor het merendeel anoniem. Riu riu chiu wordt vaak toegeschreven aan Mateo Flecha de Oudere, die in 1553 stierf. 
De kreet "riu riu chiu" is waarschijnlijk een klanknabootsing van de roep van een ijsvogel. 

Ríu, ríu, chíu, la guarda ribera,
Dios guardó el lobo de nuestra cordera

(God hield de wolf [duivel] weg van ons Lam [Jezus] )

 

37b99b50e720ea1e3fa748060b66511b_medium.

2.   Da que Deus mamou

Uit de regeringsperiode van koning Alfonso X van Castilië, een van de christelijke koninkrijken die aan de wieg stonden van het latere Spanje, stamt een grote verzameling liederen. Deze Cantigas de Santa Maria bestaan nog in vier handschriften en bevatten 427 lofzangen, gewijd aan Maria. Ze zijn gecomponeerd in het Galicisch, de gangbare taal van Castilië aan het eind van de 13e Eeuw, waaruit het moderne Portugees is ontstaan. Ze zijn sowieso een van de grootste verzamelingen middeleeuwse liederen in West-Europa.
Ik stel hier Cantiga 77 aan jullie voor: Da que Deus mamou. Het lied vertelt over een wonderlijke genezing van een lamme, die aan Maria wordt toegeschreven. 

Da que Déus mamou o leite do séu peito
non é maravilla de sãar contreito.

Desto fez Santa María miragre fremoso
ena sa igrej' en Lugo, grand' e pïadoso,
por ũa mollér que avía tolleito
o mais de séu córp' e de mal encolleito.

Het ziet er anders uit in geschreven vorm, maar ik kan het herkennen als voorloper van Portugees.

 

465c6eef7a314fc4e55dc705891d0d44_medium.

3.    Totus floreo

Een andere zeer belangrijke verzameling middeleeuwse liederen werd in 1803 als manuscript gevonden in Beieren, in het Benedictijner klooster van het plaatsje Benediktbeuern. Dit manuscript staat bekend onder de naam Carmina Burana (Liederen van Beuern). Het zijn er meer dan tweehonderd; sommige liederen komen ook terug in de Cantigas de Santa Maria.
De Carmina Burana zijn vooral bekend geworden door de klassieke bewerking van Carl Orff, die een selectie uit deze liederen maakte.
De liederen zijn geschreven in de 12e en 13e Eeuw, vooral door vaganten. Dit waren rondtrekkende muzikanten, vaak studerend of onderweg van de ene universiteit naar de andere. De onderwerpen zijn uiteenlopend: religieus, maatschappijkritisch, handelend over de schoonheid van de natuur. En over de liefde, in al haar vormen. Wein, Weib und Gesang, zoveel is er in al die eeuwen niet veranderd in het studentikoze repertoire. 
Totus floreo gaat overduidelijk over een grote, florerende en brandende liefde.

 

58b42fac088a7c5a7a3ff5668a20aaa6_medium.

4.   Mirie it is while sumer y-last

'Mirie it is while sumer y last' is een Engels lyrisch gedicht dat waarschijnlijk stamt uit de 11e of 12e Eeuw. Het is geschreven in Middel-Engels, een taal die op mij altijd heel vreemd overkomt. Aan de ene kant is het moderne Engels goed te herkennen, maar het is de uitspraak die me duidelijk maakt dat ook mijn eigen taal zoveel overeenkomt met Engels en Middel-Engels. Het maakt me duidelijk dat talen en culturen evolueren en nooit stilstaan. 

Mirie it is while sumer y-last
With fugheles song,
Oc nu necheth windes blast
And weder strong.
Ej! Ej! what this nicht is long,
And ich with wel michel wrong
Soregh and murne and fast.

 

2c8fd10fed2d92f6ebaf36fe36c95edf_medium.

5.    Palästinalied - Walther von der Vogelweide

Wie op school bij Duits literatuuronderwijs heeft gehad, herkent misschien de naam Walther von der Vogelweide. Hij was een dichter en troubadour uit het Duitse taalgebied, tussen de 12e en 13e Eeuw.
Palästinalied schreef hij naar aanleiding van de Vijfde Kruistocht. Opmerkelijk is dat dit zijn enige lied is waarbij zowel de tekst als melodie bewaard zijn gebleven. Opmerkelijk is ook dat hij in zijn lied toegeeft dat zowel christenen, joden als heidenen (moslims) een claim op het Heilige Land hebben, maar aan het eind stelt hij dat God toch aan christelijke zijde staat.

Kristen juden und die heiden
jehent daz dis ir erbe sî
got müesse ez ze rehte scheiden
dur die sîne namen drî
al diu werlt diu strîtet her
wir sîn an der rehten ger.
reht ist daz er uns gewer

 

15bc6ee355d7bf79ce5ef703a58e93e3_medium.

6.   Ai vist lo lop

'Ai vist lo lop' is een traditioneel lied in het Occitaans, de taal die vroeger in het zuiden van Frankrijk gesproken werd, in de Provence, de Languedoc en in delen van Noord-Italië en Noord-Spanje. De eerste zin vertelt dat de zanger de wolf (lop), de vos (rainard) en de haas (lèbre) ziet. Een populaire uitleg is deze: ze staan voor Koning, landheer en kerk, de drie instanties die belastinggeld van de hardwerkende burger mogen innen. Met als resultaat dat de burger op het laatst geen sou op zak heeft en dus wederom arm blijft.

Ai vist lo lop, lo rainard, la lèbre 
Ai vist lo lop, lo rainard dançar 
Totei tres fasián lo torn de l'aubre 
Ai vist lo lop, lo rainard, la lèbre 
Totei tres fasián lo torn de l'aubre 
Fasián lo torn dau boisson folhat. 

 

d159ea9ceaaeb782accd16bc022c7894_medium.

7.    Tourdion

De Tourdion is een mooie en levendige Franse dans, ontstaan aan het hof van Bourgondië. Van daaruit veroverde de Tourdion geleidelijk heel Frankrijk. De hoogtijdagen van de tourdion waren de 15e en de 16e Eeuw. Een van de tourdions is later bewerkt tot een meerstemmig dranklied. Laat ik nou net dorst hebben naar deze. Dan geef ik ook even de Franse tekst.

Quand je bois du vin clairet
Ami tout tourne, tourne, tourne, tourne
Aussi désormais je bois Anjou ou Arbois
Chantons et buvons, à ce flacon faisons la guerre
Chantons et buvons, les amis, buvons donc !

 

530447bd46fe0527c0cb1c1f6f06a27d_medium.

8.    La rosa enflorece

In 1492, het jaar dat Columbus voet zette in de Nieuwe Wereld, trouwden op het Iberisch schiereiland Isabella van Castilië met Ferdinand II van Aragon. Al snel kwam hun verdrijvingsedict, dat Joden dwong ofwel zich tot het christendom te bekeren, ofwel op te hoepelen uit Spanje. De Joden die tot de laatste groep behoorden, de Sefardische Joden, vestigden zich op vele plekken, waaronder de Lage Landen. Van een van de andere plekken, Rhodos, komt dit lied, dat gaat over het korte leven van de roos, symbolisch voor de korte duur van aardse schoonheid en passie.

 

fcda2f999f5b313b424418dd26fdbbb1_medium.

9.   Ander werk van Arany Zoltán

Naast bewerkingen van liederen uit de middeleeuwen en de renaissance, houdt Arany Zoltán zich ook bezig met volksmuziek uit alle streken van Europa, Klein-Azië en zelfs Zuid-Amerika. Zo zijn op zijn Youtube-kanaal liederen te vinden uit Turkije, Ecuador, Schotland, Ierland, Griekenland en nog vele landen meer. Eén speciale wil ik uitlichten in de volgende paragraaf.

 

2ac311de40c0ca6b1bd0b64c55d1804f_medium.

10.   Tri Martolod

Drie matrozen. Daar gaat dit lied uit de 18e Eeuw over. Het wordt gezongen in het Bretons, de taal van de Franse streek Bretagne, waar de oude Keltische invloeden nog springlevend zijn. De Franse harpspeler Alan Stivell maakte dit lied in de jaren zeventig weer populair en sindsdien is het meerdere malen in een modern jasje gestoken.

Ik kende het niet, totdat ik de eerste tonen hoorde...

199a474d36eec590c43a0c59a7097a6e_medium.

De Bretons-Franse hiphopband Manau had eind jaren negentig een grote hit met hun nummer 'La Tribu de Dana', waarin ze rappen over 'het volk van Dana', dat een grote strijd moet leveren. Dana kan verwijzen naar de oude Keltische Moedergodin, die in Ierland bekend stond onder de naam Dana of Danu. Ook de naam van het mythische volk dat in lang vervlogen tijden Ierland bevolkte, de Túatha de Donann, verwijst naar deze naam. 
Manau gebruikte de melodie van Tri Martolod in 'La Tribu de Dana', met name in het refrein. Voor mij is het een mooi voorbeeld van de continuïteit van de Europese cultuur. Volksmuziek gekoppeld aan hiphop, met een voorchristelijk Keltisch thema. De traditie blijft voortleven.

 

d007965046547e41e5cb13cc196a47ba_medium.

11.   Een nummer uit fictieve middeleeuwen in een fictieve wereld?

In 1996 kwam 'A Game of Thrones' uit, het eerste deel uit de Fantasy-sage 'A Song of Ice and Fire' van George R.R. Martin. Een verhaal in een fictieve wereld met een samenleving die grote overeenkomsten vertoont met Europa tijdens de middeleeuwen. Fantasy met minimale fantasie-elementen. 
Ook in die wereld maken ze muziek. Een van de liederen is voor de tv-serie op muziek gezet. De fans van de tv-serie herkennen het waarschijnlijk wel, The Rains of Castamere.

 

b8c2a1a6c954b3b982843aef99e5e0d5_medium.

12.   Afsluitend: mooie vrouwenstemmen

Ik kan het niet laten. Ik blijf een 'sucker for beautiful female voices'. Laat ik er dan maar eerlijk voor uitkomen en geheel in stijl afronden met twee vrouwengroepen die muziek maken in middeleeuwse stijl en de oude Europese tradities zo levend houden. Ik maak graag reclame voor ze.
De Mediaeval Baebes had ik in mijn vorige artikel al voorgesteld. Daar zongen ze een bekend Engels kerstlied van eeuwen geleden. Hier zijn ze met een lieflijk eigen nummer, gezongen in het Latijn: Veni, veni bella.

1b413b389ce2be0268173c35719fae71_medium.

Uit het mooie Vlaamse Kalmthout komen Nathalie Delcroix, Annelies Brosens en Jorunn Bauweraerts, die samen de groep Laïs vormen. Laïs is Keltisch voor 'stem'. 
In eigen land zijn ze bekend, maar ten noorden van de grens nog veel te weinig, naar mijn mening. Misschien dat 'De Drie Maagdekens' hier verandering in gaan brengen.

Ik ga het steeds meer waarderen, de muziek van eeuwen geleden. Ook al ben ik dolblij dat ik nu leef, ik voel de verbondenheid met dat mooie verleden, ik voel de overeenkomsten, naast de grote verschillen. De middeleeuwen zijn nog springlevend. Mijn kind wist dat drie jaar geleden ook al, in Archeon.

0671dc2702814056e68e2b0301294e02_medium.

*Winter is coming!*

 

 

 

02/01/2016 08:45

Reacties (6) 

1
02/01/2016 17:54
Er komt geen winter.

Mooie van je.
1
02/01/2016 18:16
Volgend jaar dan maar? ☺
Thanks!
1
02/01/2016 18:32
Nee dan ook niet, Als je winter wilt ga je maar naar Lapland.
Ik heb er hele goede tips voor gegeven.
http://candice.plazilla.com/page/4295180978/het-broeikaseffect
1
02/01/2016 18:34
Ik heb inderdaad nog een lopende afspraak met een ex-huisgenoot om in Lapland op rendier te jagen. Maar dan niet op rendieren met rode neusjes. :P
02/01/2016 18:45
Als je geluk hebt ligt daar nu wel sneeuw,
Hoorde dat het op de Noordpool + 1 was het afgelopen weekend. Was daar warmer dan dat het gisterochtend hier was. Hier was het maar liefst .... een arctische -0,2. -))
1
02/01/2016 10:59
Goed artikel. Bijzonder toch, dat muziek in feite van alle tijden blijft en vaak de eeuwen weet te overleven. Mooie tips zitten er tussen, ga ik zeker nog eens op mijn gemak naar luisteren.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert