x

Misbruik melden

Bedankt dat je Tallsay wilt helpen door schendingen van onze regels en richtlijnen te melden.

Wil je een inbreuk op jouw auteursrecht of intellectuele eigendom melden? Gebruik dan a.u.b. het formulier Inbreuk auteursrecht / intellectuele eigendom

Welke vorm van misbruik wil je melden?




Annuleren

De catalogus van Charles Messier (1) - Wonderlijke buren

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Weird Science

Een catalogus van objecten aan de hemel, gemaakt in de 18e Eeuw. Charles Messier begon, anderen gingen verder. En nu, in de 21e Eeuw, zien we zoveel meer details. Deel 1 van 2.

Nevelen van sterren, nevelen tussen sterren

7f4a5799c02a4601ec7e0f263af4ac37_medium.

Hemelse inspiratie

Stel je een jonge Franse jongen voor, geboren in 1730. De jongen woont in Noord-Frankrijk, in de streek Lorraine. Hij is het tiende kind uit een gezin van twaalf, hoewel een flink aantal van zijn broers en zussen al  vroeg gestorven is. Net als zijn vader, drie jaar geleden. De jongen is 14 jaar oud en ziet iets wonderlijks aan de hemel. Een komeet en niet zomaar eentje. Het lijkt alsof het ding wel zes staarten heeft. Het maakt diepe indruk op hem. Vier jaar later ziet hij een zonsverduistering. En dan weet hij het zeker. Hij, Charles Messier, zal astronoom worden.

b4d486457127242af85d1a696b0e03bc_medium.

Chasseur de comètes

In 1751 begon Messier te werken voor de astronoom van de Franse Marine. Later werd hij lid van de Franse Académie des sciences, de Britse Royal Society en de Zweedse koninklijke academie van wetenschappen. Messiers specialiteit was kometen; hij ontdekte er dertien in totaal. Hieronder zie je een afbeelding van de hemel boven Amsterdam, met de komeet C/1769/P1, die hij ontdekte in 1769. 

5b209598ec69b18e77392854dc4c5ab0_medium.

De telescopen uit de tijd van Messier zijn optisch van uitstekende kwaliteit, maar ze halen het niet bij de telescopen van de 20e Eeuw. Een van de problemen waar Messier tegenaan liep was het feit dat de hemel vol staat met diffuse nevelachtige objecten die vaak foutief werden aangezien voor kometen. Hij kwam op het idee om voor het eerst deze permanente diffuse objecten in kaart te brengen en te catalogiseren. Zo konden hij en zijn vakbroeders beter onderscheid maken tussen deze objecten en echte kandidaten voor de naam 'komeet'. Uiteindelijk is hij tot een catalogus van 110 Messier-objecten gekomen. Ze kregen de aanduiding M1 tot en met M110. 
Messier bekeek de hemel boven Parijs. Daarom staan in de Messier-catalogus alleen die objecten die op het noordelijk halfrond boven Parijs zichtbaar zijn. Hij maakte gebruik van een telescoop met een lensdiameter van 100 mm. Best een verschil met de grootste optische telescoop die nu in gebruik is, op de Canarische eilanden, met een diameter van meer dan tien meter. De Messier-aanduidingen M1 tot en met M110 worden nog steeds gebruikt, zowel in de amateur-astronomie als de professionele. Ze zijn aardig ingeburgerd. Op zich ook niet vreemd; een amateur-astronoom kan met een redelijke telescoop van nu alle Messier-objecten prima zien. Een aantal is zelfs met het blote oog waar te nemen. Regelmatig organiseren amateur-astronomen in het begin van de lente 'Messier-marathons'. Dan zijn, bij een onbewolkte hemel, de omstandigheden ideaal om ze alle 110 op te sporen.

 

e7b4dc44ca3796dc098e0c54cb8914c3_medium.ef5180ae839af890d916fac2f272966e_medium.

               William Herschel                                                Johan Dreyer

En we gaan nog even door

De telescopen werden zoetjesaan nog beter en er kwamen nog meer observaties. Vooral de Brit William Herschel deed baanbrekend werk. Hij is het die de planeet Uranus ontdekte. Hij ontdekte de twee manen van de planeet Neptunus. Zijn belangrijkste ontdekking is die van het bestaan van infrarood licht. Op basis van Herschels waarnemingen begon de Deens/Ierse astronoom Johan Dreyer tussen 1880 en 1890 met een nieuwe catalogus, de New General Catalogue, waarin duizenden objecten werden opgenomen. Later vulde hij ze aan met twee Indexcatalogi. In totaal zijn het ongeveer 13.000 objecten. Objecten uit de New General Catalogue beginnen met 'NGC', objecten uit de Indexcatalogi met 'IC'. Dit systeem wordt nog steeds gehanteerd en op dit moment ook grondig herzien.

9c81e981931b3926aa8a9201e0a8192d_medium.

Een kijkje in de Messier-catalogus

In de tijd dat Messier zijn catalogus samenstelde, dacht men nog dat onze Melkweg uniek en enig in zijn soort was. Een eeuw voor Messier had Galileo Galilei al aangetoond dat de Melkweg uit individuele sterren bestond, te ver weg om met het blote oog te onderscheiden. De nevels en sterrenhopen die Messier catalogiseerde, ze waren ofwel onderdeel van de Melkweg, of ze cirkelden er als satellieten omheen.
Sinds de jaren twintig van de vorige eeuw is dit beeld radicaal veranderd. Onze Melkweg is niet uniek en enig; het is slechts een van de vele miljarden melkwegstelsels die het Heelal rijk is. Sommige staan redelijk dichtbij, andere staan miljoenen tot miljarden lichtjaren van ons vandaan. Een aantal Messier-objecten bleken nu aparte melkwegstelsels te zijn.
Sinds de lancering van de Hubble telescoop, die zijn plaatjes kan schieten in de ruimte zelf en dus nooit last heeft van de effecten van onze atmosfeer, kijken wij verder en scherper naar onze buren in het Heelal dan ooit tevoren. 

6c2f2bd449ed670cb4307d0b7a3cb0e0_medium.

Ik laat jullie een aantal Messier-objecten zien. Natuurlijk kan je dat zelf ook doen, met een huis-tuin-en-keukentelescoop, maar ik laat jullie de objecten zien op een manier waar Charles Messier alleen maar van kon dromen. Hij deed het werk, wij plukken de vruchten. Het is niet anders.
In deel 1 stel ik bijzondere buren van onze Melkweg aan jullie voor. In deel 2 een aantal schoonheden die zich wat dichter bij huis bevinden, in onze Melkweg zelf.

 

Neighbours, everybody needs good neighbours

In deze paragraaf stel ik jullie voor aan een aantal buren van onze eigen Melkweg.

dc8a64d15fe2015fc8de5bf87dba1075_medium.

Als je onze Melkweg voorstelt als een grote platte pizza, dan zitten wij ergens op een plakje olijf, ruwweg halverwege tussen de rand en het middelpunt. In het midden ligt een flinke hoop mozzarella. We hebben een goed beeld van de ingrediënten rondom ons, maar het pizzagedeelte aan de overkant van de mozzarellaberg kunnen we niet zien. Het stuk dat we niet kunnen zien wordt Zone of Avoidance genoemd. Toch hebben we langzamerhand een aardig beeld kunnen vormen, bijvoorbeeld door te 'kijken' naar radiostraling, die niet door de mozzarellaberg wordt tegengehouden. Willen we een echt mooi overzichtsshot maken van de hele Melkweg, dan moeten we een satelliet met breedbeeldcamera op weg sturen, bijna loodrecht omhoog ten opzichte van het Melkwegpizzavlak. Op een hoogte van ongeveer 30.000 lichtjaar van de Zon kan het dan zijn fotootje maken. Helaas duurt zo'n reisje toch al gauw drie miljoen jaar, als het niet meer is. De foto doet er dan ook nog 30.000 jaar over om ons te bereiken. Een kwestie van geduld, maar dan heb je ook écht wat.

Bijna alle mooie objecten en sterren bevinden zich in dat pizzavlak. Maar niet allemaal. Er zijn ook een aantal bolvormige sterrenclusters, die als satellieten om de Melkweg heen draaien, buiten het vlak. Die clusters, het zijn er ongeveer 150, daar zitten een aantal Messier-objecten bij.

de48f5bd8f5082c440881116ce011305_medium.

Messier 2 - Bolvormige sterrenhoop

Messier 2 is een bolvormige sterrenhoop van ongeveer 150.000 zeer oude sterren. Het bevindt zich aan de hemel in het sterrenbeeld Waterman en is een satellietstelsel van onze Melkweg. M2 is ongeveer 37.000 lichtjaar van ons verwijderd.

0a7113ab242a1951703484d3c74841d0_medium.

De sterren in een bolvormige sterrenhoop staan een stuk dichter op elkaar dan wij gewend zijn. Als ons zonnestelsel deel zou uitmaken van zo'n cluster, was het 's nachts veel minder donker dan we gewend zijn. De hemel zou bezaaid zijn met sterren, ongeveer zo lichtsterk als onze Maan.

De Messier-catalogus bevat nog achtentwintig andere bolvormige sterrenclusters.

 

69ec066fdfacb08cbf612f75a98619d1_medium.

Messier 32 - Andromedastelstel

M32 Andromeda is de grote zus van onze Melkweg. Andromeda is twee keer zo groot en staat 2,5 miljoen lichtjaar van ons vandaan. We kijken dus naar fossiel licht. 
Andromeda en de Melkweg stormen op elkaar af. Over ongeveer 4 miljard jaar zullen beide stelsels met elkaar botsen en ongeveer 3 miljard jaar later zullen ze samengevoegd zijn tot een nieuw stelsel. Meer hierover weten? Ik heb hier twee eerdere artikelen over geschreven, deel 1 en deel 2.

 

221c5f4fcad39abaab902150a96a17ff_medium.

Messier 33 - Driehoekstelsel

En als de Melkweg een grote zus heeft, dan misschien ook een kleiner broertje? Messier 33, het Driehoekstelsel, komt hiervoor in aanmerking. Het ligt op ongeveer 3 miljoen lichtjaar van ons vandaan, in het sterrenbeeld Driehoek. Onder speciale omstandigheden is het te zien met het blote oog en daarmee het verst verwijderde object in het Heelal dat wij zonder hulpmiddelen kunnen waarnemen. 
Onze Melkweg heeft misschien wel 400 miljard sterren. Andromeda 2,5 maal zo veel. Het Driehoekstelsel komt er maar bekaaid af met 40 miljard.

M33 behoort samen met de Melkweg en M32 tot de drie grootste stelsels uit de Lokale Groep, een groep van ongeveer 54 sterrenstelsels. De Lokale Groep kan je het best voorstellen als een bol met een diameter van 10 miljoen lichtjaar, met onze Melkweg in het midden.

1679252b7f570897cd682be515f322fa_medium.

In deel 2 stel ik jullie voor aan een aantal mooie nevels, bijvoorbeeld grote wolken stof en materiaal waarin jonge sterren ontstaan. M33 heeft een hele opvallende, maar Charles Messier heeft het nooit kunnen zien. William Herschel wel. Op de foto van M33 kan je in de rechterbovenhoek een rode vlek zien. De Hubble telescoop maakte het mogelijk om ongelooflijk in te zoomen. Hieronder zie je die rode vlek uitvergroot als een nevel waarin een aantal felle nieuwe sterren met hun utraviolette straling het omringende waterstofgas oplichten. Daarnaast zie je het centrale deel uitvergroot. Realiseer je dat dit op drie miljoen lichtjaar afstand van ons staat. Messier had dit nooit kunnen zien.

b9d1c07d9ab7612b236315d747d3dce0_medium.d5d87b330f3bbfe5d593aee6629addab_medium.

Oh those beauties next door!

Ik sluit af met een aantal sterrenstelsels buiten de Lokale Groep. Ik ga ze niet uitgebreid behandelen; het worden puur foto's en wat bijzonderheden.

8ffef0f615a0a356a51d70d30b3d9ad2_medium.

Messier 49

Onze Melkweg is een spiraalvormig stelsel, dat je kan zien als een afgeplatte schrijf. Er zijn ook elliptische sterrenstelsels, die je kan zien als eivormig, met weinig interne structuren. Messier 49 is zo'n stelsel. Het bevindt zich in het sterrenbeeld Maagd en is ongeveer 56 miljoen lichtjaar van ons verwijderd.
 

6653addfaa4c49b51f7885df03c21963_medium.

Messier 51 - Draaikolknevel

Messier 51, de Draaikolknevel (Whirlpool galaxy) staat op 23 miljoen jaar afstand van ons, in het sterrenbeeld Jachthonden. Het plaatje laat zien dat het een veel kleiner sterrenstelsel aan zich gebonden heeft. Ergens in de toekomst zullen ze zich samenvoegen. M51 is met een goede verrekijker te zien, maar niet met het blote oog.
 

cdd689363245a15a5a6fac5f3f80c79a_medium.

Messier 64 - Zwarte Oogstelsel

In het Engels noemen ze het Black Eye galaxy of zelfs Evil Eye galaxy. Hij staat op ongeveer 25 miljoen lichtjaar van ons af in het sterrenbeeld Hoofdhaar. Opvallend is de grote donkere stofbaan, die ook met een simpele telescoop prima te zien is. In deze stofbaan worden veel nieuwe sterren gevormd.
 

a500a6b8a0a0ed5ed696f7357ed58dd4_medium.

Messier 74

Messier 74 is een spiraalvormig stelsel dat te vinden is in het sterrenbeeld Vissen. Het is ongeveer 32 miljoen lichtjaar van ons verwijderd en is een stelsel dat veel bestudeerd wordt, vooral door astronomen die geïnteresseerd zijn in de structuur en de dichtheid van de spiraalarmen. Het mooie van M74 voor hen is het feit dat ze echt een perfect bovenaanzicht hebben.
 
 
6c38fd38dd32cde078a0c1ff335a1176_medium.

Messier 81 - Bodestelsel

Messier 81, het Bodestelsel of Bode's galaxy, ligt in het sterrenbeeld Grote Beer en is redelijk dichtbij, slechts een luttele 12 miljoen lichtjaar scheiden ons. Astronomen bestuderen het intensief, vanwege de zeer actieve kern.
 
 
8a74fd6c37e4a44b488dee6483e606b9_medium.

Messier 82 - Sigaarstelsel

Dichtbij M81 ligt Messier 82, het Sigaarstelsel. M82 staat onder invloed van de zwaartekracht van M81. Je kan het vergelijken met de getijdenwerking op Aarde, door de zwaartekracht van de Maan. Het resultaat is dat er in het Sigaarstelsel aan de lopende band nieuwe sterren worden gevormd, ongeveer tien keer zo snel als in een gewoon sterrenstelsel. Een dergelijk stelsel noemt men ook een Starburststelsel. Vaak zijn deze sterren erg groot en branden ze snel op, om dan als supernova te exploderen. Als het Sigaarstelsel naast de Melkweg zou liggen, was het door die actieve stervorming vijf keer zo helder.
 
 
b44cbd0254470befa3cbbd10fded4b48_medium.

Last but not least, Messier 104 - Sombrerostelsel

Het Sombrerostelsel ligt in het sterrenbeeld Maagd, op ongeveer 28 miljoen lichtjaar van ons vandaan. Hij presenteert zich aan ons in zijaanzicht, met een donkere stofbaan, wat hem op een Mexicaanse sombrero doet lijken. In diameter is het ongeveer de helft van onze Melkweg.
 
 
be8f7071ba34b56a3bfaf2fd4815e327_medium.

Reflectie

Wij kunnen de Messier-objecten zien op een manier waarvan Charles Messier en zijn tijdgenoten alleen maar konden dromen. Zij wisten niet dat een aantal van de nevels die ze zagen andere melkwegstelsels waren. Sinds de ontdekkingen in de 20e Eeuw is ons Heelal vele malen groter geworden dan we ooit voor konden stellen. Ik kijk naar het plaatje hierboven en zie dat kleine gele puntje. Het totale bereik van alle door ons uitgezonden radiostraling. Daarbinnen leven wij. Ik kijk naar andere stelsels en vraag me af of er iemand is die in onze richting kijkt.
Mijn kind zou een ander beeld verzinnen. Sterrenstelsels als eilanden. En wij als mier. We kunnen die andere stelsels bewonderen, maar er naar toe gaan nooit. Mieren kunnen geen kilometers zwemmen.
 
 
52b4bf7258bcbc8d3b09944cb80c040b_medium.

Volgende deel?

In deel 2 stel ik jullie voor aan mooie structuren binnen onze eigen Melkweg. Sommige namen heb je misschien wel eens gehoord. Krabnevel, Orionnevel, Adelaarsnevel, met de nu beroemde 'Pillars of Creation'. De Ringnevel, het Zevengesternte of de Pleiaden. They're just around the corner.
 
 
 
 
24/12/2015 15:17

Reacties (0) 

Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert