De huiskat - monsterlijke moordmachine of bewonderenswaardige bondgenoot?

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Dieren en natuur

Lieve kopjes gevende, aanhalige pluizenbolletjes. Arrogant, maar ook zo zacht en rustgevend. Tenzij je een muis bent. En onze relatie met hen? Die bestaat al duizenden jaren.


Omwille van de smeer likt de kat de kandeleer


 
Toch heb ik wel wat met die krengen

Katten. Ik heb een beetje een haat-liefde verhouding met ze. Hooghartige, arrogante krengetjes die overal hun nagels scherpen, behalve aan een krabpaal. En willen ze slapen? Natuurlijk niet in de kattenmand, nee, op jouw schone was. Zijn ze net buiten, willen ze naar binnen om vervolgens weer te mauwen omdat ze naar buiten willen. ’s Ochtends met hun ruwe tong jouw oogleden likkend, omdat ze stante pede voer wensen te krijgen. En o wee als het niet voer van het juiste merk is. Ze blijven net zo lang mauwen totdat jij door wind en regen gaat om ze op hun wenken te bedienen.
En toch, als je ’s avonds even op de bank ligt en er kruipt zo’n kattenbeest op je borst om luid spinnend al jouw liefkozingen in ontvangst te nemen en daarbij zo duidelijk laat merken hoe lekker ze het vindt, dan kan je toch niet anders dan van ze houden?
Ik heb er een aantal ‘gehad’ in mijn leven. Tussen haakjes, want een kat héb je niet. Ze gedoogt je in haar buurt, zolang je als een goed bediende haar geeft wat haar toekomt. Liefkozend geeft ze je kopjes, daarmee aangevend dat je tot haar territorium behoort, dat je haar bezit bent. Zo is het en niet anders. Dat je je plaats maar even weet.

e59427becdbb9e0b027f0a872c8d88aa.jpg

Katten in mijn leven

De eerste was een jong katertje, Peter. Ik zal acht of negen zijn geweest, nog net voor de scheiding van mijn ouders. Een impulsaankoop van mijn vader; mijn moeder was allesbehalve blij, maar ze stond alleen. Want mijn zusje en ik waren uiteraard meteen verkocht. De twee maanden daarna zat ik elke dag onder de schrammen. Het beest was nogal speels en ik ook. Mijn zusje was na de eerste confrontatie met kattennageltjes ernstig getraumatiseerd en heeft twee maanden lang boven op de tafel gespeeld. Dat was uiteraard een onhoudbare situatie. Peter vond een goed tehuis bij een van mijn tantes.
En toen een hele tijd niets. Wat kattige bewoners van diverse studentenhuizen. En toen kwam Muis. Muis was de kat van een vriendinnetje. Het was een kreng van een beest met een bloedhekel aan mannen. Ze heeft me getolereerd en daar is ook alles mee gezegd. Op één avond na. Een huisfeest en dus een lawaaierig feestende studentenmenigte. Muis had zich op zolder verstopt, tussen de jassen van de feestvierende menigte. En toen was ik ineens wel goed genoeg om even bij te schuilen.

b66dac5ab8521ff1aaf264d116cec83b_medium.

Ik kreeg een vriendin met twee katten. Na een half jaar trok ze bij me in en uiteraard mochten de twee kattenbeesten mee. En wat een stel waren die twee. De grootste was een ‘geholpen’ kater, Moes. Een dikkerdje, een zachtaardige, ietwat sullige goedzak. Ooit gered van een boerderij. Want zoals op zoveel boerderijen moest het arme beest in principe in zijn eigen kost voorzien. Maar meneer had geen idee wat jagen was. Dus leefde hij tussen de kippen, kreeg eens per week wat kattenvoer en vrat verder wat de kippen overlieten en door hem kon worden verteerd. En dat was niet veel. Vel over been, onder de vlooien, maar na enkele weken goede verzorging bloeide het beest volledig op.

d41c68dea66e99e4e1ade61af7d1438f_medium.

De andere was een vrouwtje, Garfield. Een prinsesje dat ook als zodanig behandeld wenste te worden. Duidelijk van adel. Mauwen kon ze niet; ooit was ze door haar moeder verstoten, maar een vriendelijke Rottweiler had haar gezoogd en opgevoed. We mochten elkaar wel, maar telkens zocht zij mijn grenzen op. Ken je dat? Een kat zit in je woonkamer, naast een mooie plant. Ze kijkt je aan. Ze snuffelt aan de plant. Opnieuw kijkt ze je aan. Ze likt aan de plant en werpt nogmaals een blik op je. En dan gaan de tanden er in…en splet! Pech voor jou, kattenbeest! Het baasje is een meester met de plantenspuit. Met een natte kop, in een hoekje, pootje aflikkend alsof er totaal niets is gebeurd.

Na een aantal jaren verhuisden wij naar Amersfoort. In ons nieuwe huis woonde een andere kat, Miep. Miep moest erg wennen aan het feit dat wij niet alleen twee katten meenamen, maar ook twee honden. De honden wisten hun plaats: lager in rang dan de katten. Vooral onze Jack Russell vond het een voorrecht om de oren van Garfield te mogen uitlikken. De eigen oren zaten angstvallig opgevouwen naast zijn dankbare koppie.

bb525257e936c9b09c71413cabf948c4_medium.

Helaas hadden de katten de vervelende neiging om mee te lopen als ik de honden uitliet. Een vreemd gezicht, ik als kattenvanger van Amersfoort. Ik had er de lachers mee op mijn hand. Maar het lachen is ons wel vergaan, alle katten zijn in een jaar tijd op dezelfde weg doodgereden, een van hen vlak voor mijn ogen.
Ik nam me voor om me nooit meer aan katten te hechten, het was te pijnlijk. Pas na een paar jaar kon mijn vrouw de verleiding niet weerstaan om twee kittens in huis te nemen. Turbo en Diesel. Mijn vrouw en ik gingen uit elkaar en zij zou de katten meenemen. Ze ging samenwonen met haar nieuwe vriend, die er zelf al vijf had. Maar na drie maanden belde ze me op. De arme Diesel was in al die tijd niet van zolder af geweest, te bang voor haar medebewoners. Of ik het alsnog niet gezellig zou vinden als het getraumatiseerde beest terug kwam. Ik streek over mijn hart. En werd begroet door een kat die me werkelijk aanbad. Alsof ik Jezus was die haar gered had uit de Kattenhel. Ze woont nog steeds bij me en het bevalt me prima. Drie jaar geleden had ik een bijna-date met een vrouw die me wel op het hart drukte dat die kat weg moest, mochten wij wat krijgen. Niet vanwege een allergie, maar afkeer van kattenharen en katten in het algemeen. Ja, daar word ik zelf kattig van; het is ook niets geworden tussen ons.

fb30730280a9979b08f330aa9fafbf7b.jpg

Waar komt de huiskat vandaan?

De kat is het populairste huisdier ter wereld. Ongeveer 600 miljoen dakhazen (zo’n mooi Utrechts woord!) bevolken onze planeet. Tot voor kort dacht men dat de huiskat oorspronkelijk uit Egypte kwam. Een logische gedachte. De oude Egyptenaren hebben veel afbeeldingen van katten achtergelaten. Een van hun goden, de godin Bastet,  had een kattengedaante. In haar heilige stad Bubastis zijn bijzonder veel gemummificeerde katten gevonden. Op de vele Egyptische schilderingen van katten zien we ze met halsband, etend uit voederbakken of zittend onder een stoel. Allemaal aanwijzingen dat katten ook echt in huis leefden. De oudste van deze afbeeldingen is ongeveer 3600 jaar oud.
Maar de werkelijkheid is anders; onze band met katten is nóg ouder. Op Cyprus is een graf gevonden van ongeveer 9500 jaar oud. In dat graf lagen een man en een kat. En omdat Cyprus geen inheemse katten kent, moet het beest wel per boot meegenomen zijn. Andere oude overblijfselen zijn gevonden in Israël (9000 jaar oud) en Pakistan (4000 jaar oud). Uit Israël stamt ook een mooi ivoren kattenbeeldje van 3700 jaar oud.
Wie was de voorouder van onze huiskat Felis catus? Wetenschappers hebben altijd het vermoeden gehad dat dit een kleine wilde kattensoort was, luisterend naar de naam Felis silvestris. Deze wilde kat komt in verschillende varianten voor in Afrika, Europa en Azië. Onderling verwant, maar toch duidelijk van elkaar te onderscheiden.

eb713a3991b4d963644c2766c71f18b3.jpg

Felis silvestris silvestris


In Europa leeft de Felis silvestris silvestris, de Europese wilde kat. Een mensenschuw dier dat ontembaar is. Het komt voor in Schotland, Spanje en Oost-Europa, met name in het gebied rond de Kaukasus. Het is een bedreigde diersoort. Niet alleen wordt het bedreigd omdat zijn leefgebied steeds kleiner wordt, ook kruising met verwilderde huiskatten zorgt er voor dat zijn eigen unieke eigenschappen oplossen in een gemeenschappelijke genenpoel. In Azië kennen we de Chinese bergkat Felis silvestris bieti en de Aziatische wilde steppenkat Felis silvestris ornata.

In het jaar 2000 is er een uitgebreid genetisch onderzoek gedaan onder diverse van deze wilde katten, huiskatten en verwilderde katten. De uitkomst was duidelijk: de voorouder van onze huiskat is de Afrikaanse wilde kat, ook de Nubische kat genaamd, Felis silvestris lybica. Deze kat komt voor in Noord-Afrika en het Midden-Oosten. En laat het nou net zo zijn dat in het gebied rond Egypte, Israël, Assyrië en Mesopotamië, het gebied dat bekend staat als ‘Bakermat van de Beschaving’ de wilde kat geconfronteerd werd met mensen die voor het eerst echte nederzettingen bouwden en aan landbouw gingen doen.

In diezelfde tijd kwam er ook een ander beestje, vanuit India en omstreken, dit gebied binnen. Een klein beestje, dat zich veel meer thuis voelde in de nederzettingen van mensen dan buiten in het veld. Een beestje dat zich heeft verbonden aan de mens en samen met ons de hele wereld heeft verkend. Dit diertje, Mus musculus domesticus, kennen wij onder de naam huismuis. Overblijfselen van huismuizen zijn gevonden in Israël, 10.000 jaar oud.

c57fede45c9aaa593aee7d77488f4eb2.jpg

Felis silvestris lybica


Onze eeuwenoude relatie met de huiskat

Katten hebben alles in zich om totaal ongeschikt te zijn voor domesticatie. Honden, paarden, runderen, schapen en geiten zijn dieren die alle in kuddes leven. Kuddes met een duidelijke leider, een duidelijke alfa. Een rol die de mens op zich nam. ‘Als makke schapen achter je aan lopen’, die uitdrukking bestaat niet voor niets. Dat zullen katten nooit doen. Alle katachtigen, behalve leeuwen, zijn solitair en zullen hun territorium verdedigen tegen soortgenoten. In tegenstelling tot honden zijn katten vrijwel uitsluitend carnivoor. We vermoeden nu dat ze aangetrokken werden door de aanwezigheid van huismuizen, maar ook door afval, dat vaak buiten een nederzetting werd gedumpt. De Afrikaanse wilde kat is toleranter t.o.v. mensen dan bijvoorbeeld de Europese wilde kat of de Chinese bergkat. Wat je nu krijgt, is natuurlijke selectie. Selectie op die katten die mensen in hun omgeving dulden en dus een wat vriendelijker karakter hebben. En katten die in staat zijn om ook voldoende voeding te vinden in menselijk afval. Dat zie je ook. Het darmkanaal van huiskatten is wat langer dan dat van de Afrikaanse wilde kat, wat duidt op een evolutionaire aanpassing.

c67c7e66852850763c2dc4e15c9b8185.jpg

Omdat ze de eerste duizenden jaren waarschijnlijk nooit echt bij mensen binnen hebben geleefd, zijn ze hun geweldige jachtinstinct nooit kwijtgeraakt, iets wat je van de gemiddelde hond niet kan zeggen. Dat zorgt er vandaag de dag ook voor dat ze zich prima kunnen handhaven in verwilderde staat. En elke kattenliefhebber zal wel gezien hebben hoe ze een muis, vogel of kikker verschalken.
Echt fokken van huiskatten gebeurde voor het eerst in Egypte, ongeveer 2900 jaar geleden. De export van katten was verboden, maar 2500 jaar geleden hebben ze toch de oversteek gemaakt naar Griekenland. Logisch. Een levendige scheepvaart en handel tussen Griekenland en Egypte heeft hiervoor gezorgd. En dacht je nou echt dat een beetje kat zich ook maar iets aantrekt van een exportverbod als er op een schip zoveel smakelijke ratten te nassen zijn?

a5fb8bd7609ad88e0f2ba2d493acb677.jpg

Vervolgens trokken ze met de Romeinen mee, het hele Romeinse Rijk door. En via de aloude handelsroutes met het Verre Oosten zijn ze ook daarheen gemigreerd, in de voetsporen van handelaars. Er blijft echter één nog niet opgelost mysterie. Ze waren al in Groot-Brittannië voordat de Romeinen daar landden. Hier is nog geen echte verklaring voor, maar er zijn aanwijzingen dat de Britse eilanden sporadisch handel dreven met de Phoeniciërs. Misschien is dat een verklaring, maar we weten het nog niet zeker.
De Middeleeuwen in Europa waren voor katten geen florissante tijd. Vanwege christelijk bijgeloof zijn er veel uitgeroeid. Hun nachtelijk gezang werd in verband gebracht met “De Boze”, hekserij en meer van dat soort onzin. Zou dat de reden kunnen zijn dat er eeuwenlang in Europa een ware rattenplaag heerste? Met bijbehorende ziektes, zoals de Zwarte Dood?

cdb33c4424fa1dae684173a22000407e_medium.

Maar huiskatten kunnen ook bijzonder schadelijk zijn

En nu ze met ons over de hele wereld verspreid zijn, leren we ook een minder goede kant van ze kennen. Dat heeft alles te maken met hun capaciteiten als moordmachine, als jager, als uitermate efficiënte nachtelijke moordenaar.
Werelddelen als Australië en de eilanden in de Pacific zijn zeer lange tijd geïsoleerd geweest van de rest van de wereld. Overal ontwikkelt zich een wapenwedloop tussen planteneters en vleeseters. Op de Afrikaanse savannes is het verrekte handig wanneer je als planteneter beschikt over snelheid en wendbaarheid. Je legt het anders flink af tegen leeuwen, luipaarden en de explosieve sprint van de cheetah. Dat is een enkele reis richting uitsterven. Of je zorgt voor eigen bewapening, zodat je onaantrekkelijker wordt als prooi. Een wrattenzwijn kan je als carnivoor maar beter met rust laten, tenzij je geen keus hebt. En voordat een troep leeuwen een Afrikaanse buffel aanvalt, moet de honger toch echt nijpend zijn. In Europa, Rusland en Noord-Amerika is het handig als je hard kan rennen, wendbaar bent en beschikt over een geweldig uithoudingsvermogen. De topcarnivoor, de wolf, heeft deze eigenschappen namelijk ook.

cf154921020d884bbd953c20afa2d672.jpg

In Australië, Nieuw-Zeeland en de Pacific hebben katten voor een ware slachting onder de inheemse soorten gezorgd. Ze waren bij lange na geen partij voor ons zachte lief spinnende huisdiertje. Alsof een jeugdelftal het moet opnemen tegen het eerste team van Barcelona!
Maar ook in onze gebieden kunnen katten een ware plaag zijn. Dat ligt dan voornamelijk aan de grote aantallen, waardoor er geen sprake meer is van een biologisch evenwicht. Staatsbosbeheer heeft al meermalen opdracht gegeven om verwilderde katten af te schieten, om broedende weidevogels te beschermen. Lastig alleen dat de gemiddelde jager het verschil niet ziet tussen een verwilderde kat en een huisdier dat toevallig aan de wandel is. Uiteraard heeft de Partij voor de Dieren hier heftig tegen geprotesteerd. Maar iedereen is het er over eens dat er gewoon teveel zijn. Het ‘helpen’ van onze huisdieren is dan ook iets heel normaals geworden. De beroemde Rode Kater uit "Jan, Jans en de kinderen" heeft vandaag de dag vele duizenden lotgenoten.

c8cf71a63b3b311854146377922a742c_medium.

Het is ook geen kattenpis

Een wilde kat zal alles doen om het territorium af te bakenen. Met kattenpis. Maar bij ons thuis dan? Waarom kiest zo’n onafhankelijk dier toch voor die kattenbak? Misschien toch die wat rare relatie met ons. Ja, wij zijn personeel, maar ergens erkennen ze blijkbaar dat ons huis ook ons territorium is. En dan heb je je geurvlagjes maar te verbergen, als kat. Soms heb ik het vermoeden dat ze ons ook stiekem hun leven lang als ‘ouders’ beschouwen. En dus hun hele leven lang kind blijven. Wie weet?
Kattenpis. Ik kan me heel wat vloeistoffen voor de geest halen die aangenamer ruiken. Maar het kan erger. Zo was ik jaren geleden in een dierentuin. Daar liep een grote familie rond en zoals altijd was er ook zo’n typische Ome Arie. Zo’n vent van middelbare leeftijd, net zoals ik, die voordat hij echt oud zou zijn, nog eventjes jong en jolig probeert te doen. En dus een tijger gaat uitdagen. Minzaam draaide de tijger zich om en deed…SPROEI! Ome Arie meurde vele uren in de wind.

7047cd9c12eb7b896ab573ede2869952.jpg

Aanbid uw huiskat!

We houden van ze, maar aanbidden, dat gaat de meeste mensen toch te ver. De tijden van Bastet zijn voorgoed voorbij. Alhoewel? De typische ‘cat-ladies’ die 40-50 katten in huis halen, mag je dat aanbidden noemen? Of die relaties van je op Facebook, die blijkbaar uren per dag besteden aan het delen van kattenplaatjes?
Nee, dan hebben onze katten het toch wat moeilijker gehad. Turbo vond het nodig om een nestje met jonge merels te besluipen. En in plaats van buigend de rode loper uit te leggen, vond mijn vrouw het een goed idee om deze jachtpartij subtiel te onderbreken, door haar van de schutting af te ‘coachen’. Dat lukte en met een blik van misprijzen sprong ze er af…midden in de vijver. Ik heb nog nooit een kat zulke grote ogen zien opzetten. Of toch wel….Garfield, toen ik haar naar de dierenarts bracht, die haar temperatuur wilde opmeten. Ons prinsesje was deze vorm van anale verkrachting duidelijk niet gewend en nam dus later subtiel wraak. Door mijn jas onder te pissen. Ik had wel veel ruimte om me heen, in de bus naar huis.
Dan kan je maar beter andere aanbidders hebben. Zoals T.S. Eliott, die gedichten over ze schreef in ‘Old Possum’s Book of Practical Cats’, wat de inspiratie vormde voor de musical Cats van Andrew Lloyd Webber.

6bfe0a1ceab74a127c0d99975f17b61e.jpg

Akif Pirinçci

Een kattenliefhebber die ik tot slot graag onder jullie aandacht breng is de Turks-Duitse schrijver Akif Pirinçci. Hij heeft een aantal boeken geschreven met een kat als hoofdpersoon. Detectiveromans, met een filosofisch karakter, onterecht niet zo bekend. De romans Felidae, Felidae II en Felidae III, zijn in het Nederlands vertaald. De rest, Das Duell, Salva Roma, Schandtat, Felipolis en Göttergleich, zijn bij mijn weten alleen in het Duits te krijgen.

33ca5af40554be206bf1a0a48a21fede.jpg

Ik zou nog zoveel meer kunnen vertellen. Over de grote familieleden van de huiskat. Over die andere groep katten die er nu niet meer zijn, de ‘stekende katten’, met de Sabeltandtijger als bekendste. Maar ik mag het niet. Twee grote kattenogen kijken mij verwijtend aan. Een klagelijk gemauw laat ze horen. En ik begrijp haar. De voederbak is leeg. Het personeel moet zijn plicht vervullen…

 

16/12/2015 10:41

Reacties (38) 

24/12/2015 05:28
Mi-aauuuwwww...GRRRR :-)

TOPARTIKEL !
19/12/2015 15:05
Leuk artikel! Dat kreng van mij, ehm, mijn meesteres is gelukkig niet zo veeleisend, als er maar geen vreemde mensen of nog erger vreemde katten in haar territorium komen. Als ze niet zo bang was van mensen zou ze vast de postbode aanvliegen omdat zij op haar terrein komt...
Maar ooooo wat hou ik van katten!
1
18/12/2015 13:41
Zoals je dat zelf zegt, een echte vrouwelijke opmerking, hahahhaha, dat gaat hem niet worden.
1
18/12/2015 19:01
Weet je welke typisch vrouwelijke uitdrukking pas écht erg is? Ik kom het nog wel eens in verhalen van vrouwen tegen: "Pfffffffff!!!"
Wat is dat toch, de aantrekkingskracht van het geluid van een leeglopende ballon? Wat willen 'ze' daar in hemelsnaam mee uitdrukken?
18/12/2015 22:24
Hahahaha, ja heb ik ook nooit begrepen.
2
18/12/2015 13:39
Prachtig artikel. Wel behoorlijk lang moet ik zeggen. Ben zelf een groot kattenfan en heb er al vele gehad. Zo heb ik ook vele malen gezegd dat dit de laatste is maar ja, zo koppie is niet te weerstaan. Mannen die niet van katten houden komen er bij niet in.
1
18/12/2015 18:59
Behoorlijk lang? Dit is nog niks.

Groot gelijk! Welke echte vent houdt er nou niet van roofdieren with an attitude?
18/12/2015 22:23
hahaha, grappig antwoord.
1
18/12/2015 12:00
Mooi! Ik ben verzot op die huistijgers en die daarbuiten....
18/12/2015 18:58
Verzot, niet in de letterlijke betekenis, neem ik aan. ;-)
1
18/12/2015 07:14
Garfield was dus het perfecte vriendje voor Tess geweest, Eindelijk twee katten die elkaar konden begrijpen.
18/12/2015 18:56
Garfield kennende had ze zeer afwijzend gestaan tegenover kennismaking. Ze best best krengerig. Ze zou eerder aan een hond wennen dan aan een kat. Dat laatste duurde zeker een half jaar. :P
1
18/12/2015 04:32
Wat een mooi artikel, het leven van katten.
18/12/2015 18:58
Krengen zijn het! En toch hou ik van ze. ☺☺
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert