De Taal der Liefde – onvertaalbare liefdevolle woorden uit andere talen (deel 1)

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Wetenschap en onderwijs

Wat is er nou mooier dan liefde? Maar wat als er in het Nederlands geen woorden bestaan voor wat je voelt? Wijk dan uit naar andere talen! Talen met woorden die het Nederlands zou moeten hebben. Dit is deel 1.

 

Truly, madly, deeply

 

fa3455c60165f27b05aee63d583a5251_1395983

Ik heb er geen woorden voor! Hoe moet ik het nou zeggen?

Ik kan me er over verbazen. Als ik met iemand over liefde praat en de gesprekken gaan steeds dieper, dan krijg ik moeite met precies omschrijven wat ik voel. Vaak merk ik dat ik heel goed weet wat ik wil zeggen, maar de juiste woorden of de juiste omschrijving wil maar niet komen. Met beelden en hele zinnen lukt het wel, maar ik wil meer. Ik wil aparte woorden voor mijn diverse gevoelens. Die aparte woorden geven je immers een houvast, ze helpen je gevoel te duiden en te onderscheiden van andere gevoelens. Het lijkt er dan op dat Nederlands op het gebied van liefde een arme taal is.
Op de middelbare school vertelde meneer Ketelaars, mijn leraar Latijn, dat Duits zo’n geweldige taal is om iets in te vertalen. Omdat Duitsers voor elke nuance gewoon een nieuw woord verzinnen. Das ist Gründlichkeit! In mijn boekenkast staat een – nu sterk verouderd – Dictionary of American slang. Verbijsterend hoeveel woorden erin staan met de betekenis “dronken”, of “iemand om zeep helpen”. Maar liefde? Weinig. Seks? Ja, dat dan weer wel. Mocht het gedeelte voor 18+ online komen, zal ik daar ongetwijfeld een artikel over schrijven, met de meest hilarische benamingen voor alles wat onder de gordel groeit en wat je ermee kan doen. Nu verwijs ik de geïnteresseerden naar een sketch van de veel te vroeg overleden Amerikaanse komiek George Carlin, met zijn “Incomplete List of Impolite Words.”

 

8760d7ec07aa4e1a084b4f06079a89f8_1395983

Leemtes in de taal

Voor mij is het volkomen duidelijk. De liefde die ik voel voor mijn kind is totaal anders dan de liefde die ik voel voor een geliefde. Of voor mijn moeder, mijn zus, mijn huisdier. Het zal ook anders zijn dan de liefde die ik kan voelen voor het kind van een eventuele nieuwe geliefde. Als ik terugkijk op mijn liefdesrelaties, voel ik voor elke vrouw nog steeds “iets”. Maar dat kan verschillen. Afhankelijk van tijd, intensiteit, verloop van de relatie en de persoon zelf. Ook ten tijde van de relatie, als ik me die gevoelens herinner, voel ik de verschillen. Maar omschrijven, dat valt nog lang niet mee. Om het voor mezelf duidelijk te krijgen, heb ik die gevoelens maar de naam gegeven van de vrouw in kwestie. Je moet toch iets?
In de vertaalwetenschap gebruikt men de term “taalleemte” voor een begrip dat in de ene taal wel voorkomt, maar in de andere niet. Neem als voorbeeld het feit dat je in het Nederlands een broer kan hebben of een zus. Maar een overkoepelend woord, een zogenaamd hyperoniem, bestaat in het Nederlands niet. Wel in het Duits en Engels, respectievelijk “Geschwister” en “sibling”.
Wat voor vertalers ook ongelooflijk moeilijk is, is het vertalen van een woord dat in de ene taal een hele specifieke betekenis heeft, maar het corresponderende woord in de andere taal bestaat niet of heeft een afwijkende betekenis. Voor juridisch vertalers is het essentieel dat ze precies weten wat wij bedoelen met ‘misdrijf’ en ‘overtreding’ en Amerikanen met ‘crime’, felony’ en ‘misdemeanour’. Of neem ons typisch Nederlandse woord “gezellig”. Komt dat overeen met het Engelse ‘cosy’ of ‘snug’, of het Duitse ‘gemütlich’? Ja, als je liefje samen met jou op de bank zit, jij geeft haar een voetmassage, zij kriebelt aan je oortjes en jullie voeren elkaar bonbonnetjes, dat is zeker gezellig. Ook gemütlich, cosy en snug. Maar als je op een zomeravond op het Utrechtse Wed staat, tussen het uitgaanspubliek en je ogen laat vallen op al het moois wat langs flaneert, is dat ‘gemütlich? Misschien. Cosy en snug zou ik het niet noemen. Beregezellig, ja absoluut wel.

 

1e52816012da194ea8d6443a2069d0fd_1395983

Neologismen

Leuk woord toch, neologisme? En wat betekent dit nu? Een neologisme is een nieuw taalelement, meestal een nieuw woord. Neem als voorbeeld de woorden “ramptoerisme”, “selfie”, “jihadgordel” en “skyboxificatie”.
Neologismen kunnen om verschillende redenen ontstaan:

  • Er is sprake van purisme : vergelijk bijvoorbeeld het vervangen van het woord ‘mathematica’ door ‘wisconst’, wat later wiskunde werd. In een land als Frankrijk is purisme een belangrijke bron voor neologismen. Terwijl onderhand de hele wereld spreekt over ‘computer’ en ‘AIDS’, gebruikt men in Frankrijk de woorden ‘ordinateur’en ‘SIDA’.
  • Het ontstaan van nieuwe begrippen: dit kan bijvoorbeeld door voortschrijdende ontwikkelingen in wetenschap en techniek en daaruit voortvloeiende vernieuwingen. Het woord ‘computer’ is een schoolvoorbeeld, net zoals ‘e-mail’, nanotechnologie of ‘smartphone’. Die laatste drie woorden bestonden in mijn jeugd echt nog niet.
  • Gevoelsuitdrukkingen en literaire vondsten: Dit is een categorie die ik zelf heel interessant vind. Het minder denigrerend klinkende ‘allochtoon’ of ‘medelander’ zijn overduidelijke voorbeelden. Maar ook literaire vondsten van bijvoorbeeld Van Kooten en De Bie, zoals ‘oudere jongere’, doemdenken’ en ‘vrije jongens’. Of wat dacht je van ‘minkukel’, uitgevonden door Marten Toonder? Sommige van deze neologismen verwerven een vaste plek in onze taal, andere zijn erg tijdgebonden. Niemand roept nog ‘Pollens!’ Maar toen ik in de brugklas zat, kon ik er een turflijst van bijhouden.

Taalwetenschappers hebben het over neologismen in ruime zin als ze het hebben over elk nieuw taalelement, ook al is het uit een andere taal overgenomen. En daar wil ik nu naar toe. Ik heb een vijftal voorstellen. Vijf woorden die zoiets moois uitdrukken in de Taal der Liefde, dat ik ze graag onderdeel van het Nederlands zou willen maken. Sterker nog, ik heb er wel meer dan vijf. Die bewaar ik wel voor een vervolgartikel. Of twee.

 

e026652cd2b921f8c179c0fd793ce8d6_1395983

Vijf buitenlandse woorden uit de Taal der Liefde

1.     Torschlußpanik

Een woord uit het Duits. De letterlijke betekenis is “angst voor het sluiten van de deur”. In het Duits heeft het vooral betrekking op vrouwen. Ik wil het toch wat breder trekken: ook mannen kunnen lijden aan Torschlußpanik. Stel je de volgende situatie voor. Je bent de enige van jouw omgeving zonder partner. De jaren gaan voorbij en nog steeds heb je ‘de Ware’ niet gevonden. Ben je een vrouw en wil je kinderen, dan is het logisch dat je ‘broeds’ wordt. Je ‘nestdrang’ wordt bijna een obsessie: dat kind moet en zal er komen, voordat je écht te oud bent. Voordat het risico gewoon té groot wordt of je in de overgang terechtkomt. En nog steeds kom je hem niet tegen. Daten? Online? Je probeert het al jaren, maar je enige oogst bestaat uit ruftende eikels, laffe tekkels met bindingsangst, players en misse mannetjes die stiekem naast de pot willen pissen. Van nature ben je misschien kieskeurig en waarom ook niet? Je bent het toch waard, een goede partner? Je gaat toch niet voor een tweede of derde keus, omdat er gewoon niemand anders te vinden is. Puur uit een gevoel van Torschlußpanik zou je toch kunnen overdenken je ‘lat’ te verlagen. Of je daar gelukkig van wordt, je weet het niet zeker, maar eigenlijk vermoed je van niet.

Mannen kennen deze angst ook. Vooral gescheiden mannen op leeftijd. Alleen overblijven, het idee is velen een gruwel. En natuurlijk geldt dit ook voor gescheiden vrouwen op leeftijd. Op je werk en in je vriendenkring draagt iedereen die triomfantelijk glimmende trouwring, behalve jij. Het zal toch niet zo zijn dat jij straks in je eentje oud en bejaard moet worden? Ik ken het gevoel. Een beetje. In mijn slechte momenten voel ik het aardig. Ik twijfel of ik wel geschikt ben voor een langdurige relatie. Of er nog vrouwen zijn die op iemand als ik zitten te wachten. Maar ik weet ergens diep in mijn hart dat de liefde van mijn leven ergens rondloopt. Als die rottige deur dicht dreigt te slaan, trap ik het kreng gewoon open.

097abb82532505b3fef7c7d54f00415f_1395983

2.     Razbliuto

Razbliuto is een gevoel dat ik ongelooflijk goed ken. Het is een term dat zoveel zegt. Het komt uit de rijke Russische taal en betekent “Het gevoel dat je hebt voor een vorige liefde”. Tenminste, dat dacht ik toch zeker een jaartje of vijfentwintig. Ik kom hier straks op terug.
Voor mij persoonlijk is het een term waaronder zoveel kan vallen dat het eigenlijk weer een containerbegrip wordt en niet specifiek genoeg is. Dat ik hier het woord containerbegrip in een dubbele betekenis gebruik, u begrijpt het misschien nu nog niet, maar dat wordt zo duidelijk. Maar dit terzijde.
Heimwee naar de gloedvolle dagen van weleer, spijt om een liefde die niet kon uitgroeien tot iets groters en mooiers, de pijn van verlies en dat samen met alle mooie herinneringen aan de dag dat je verliefd werd, de eerste zoen, de eerste keer. Dat alles is Razbliuto, zeker als je het allemaal gelijktijdig voelt. Het inspireert tot het schrijven van gedichten, songs, verhalen. Het kan je zinloos laten vastklampen aan een verleden dat verleden moet blijven. Het kan je ook de juiste richting uit sturen, als je goed hebt geleerd wat er fout ging, wat jouw rol daarin was. Als je het hebt leren accepteren, als je zonder wrok kan omkijken en misschien met veel verdriet toch de mooie momenten kan koesteren. Dan kan het een krachtbron zijn.

Maar razbliuto bestaat niet. Er is geen Rus die het in zijn dagelijks leven gebruikt. Niet omdat een dergelijk gevoel in Rusland onbekend is, nee, gewoon omdat dit woord geen Russisch is. Het is populair geworden door Howard Rheingold's boek "They have a word for it" uit 1988. Ik ken het uit een Nederlandstalig boek "Koro (de hysterische angst dat je penis steeds kleiner wordt)", een bewerking van Rheingold's boek. Rheingold zelf verwijst naar het boek "Hodgepodge" van J. Bryan III. Het frappante is dat in dat laatste boek razbliuto gespeld wordt als "Razlyubito", een vreemd, ook niet bestaand woord, maar wel overduidelijk gebaseerd op het Russische werkwoord "razlyubit", het eindigen van een liefde. Het lijkt er dus m.i. op dat de heer Rheingold een typefoutje heeft gemaakt. 
En dat lees je dan zomaar ineens. Alsof iemand je vertelt dat je liefde gebaseerd is op een illusie, een leugen, omdat je man of vrouw de hele tijd vreemd ging.

Toch hou ik gevoelsmatig nog een beetje vast aan dat mooie woord razbliuto, dat ik immers zelf al 25 jaar gebruik. Ik ben er nog niet klaar voor om het in de container te smijten en op zoek te gaan naar een nieuwe, ditmaal correcte term.  Blijkbaar voel ik razbliuto voor het woord razbliuto. Heb ik weer!

53b9aa3bdbfded5121c8587a5bfc0dd4_1395983

3.     Onsra

Een prachtig woord uit de Boro-taal uit India. Een bitterzoet gevoel dat je hebt als je het weet, dat je relatie niet stand zal houden. Als je voelt dat het einde van je relatie nadert. Of jij, of de ander, zal er binnenkort een punt achter zetten, ondanks het feit dat jullie nog zo verliefd zijn, nog zoveel van elkaar houden. Maar het kan gewoon niet meer. Dat is Onsra. Misschien is er nog strijd tussen gevoel en verstand. Misschien is er nog iets in je dat schreeuwt: “Ik wil het niet opgeven, ik wil het blijven proberen! Nog een poging wagen.” Maar je verstand heeft je al overtuigd dat er geen toekomst is voor jullie. Niet samen, niet op deze manier.

Of een andere situatie, bekend bij eenieder die wel eens volkomen van de sokken geblazen is door een vakantieliefde. Ooit moet je weer terug naar huis, Je telt de dagen, de uren, die als een Zwaard van Damokles boven je hoofd hangen. Je gevoel probeert je te overtuigen dat een liefde op afstand het proberen waard is. Maar je verstand zegt wat anders. Twee schepen die elkaar op volle zee tegenkwamen en nu hun eigen weg moeten vervolgen, naar verschillende havens. Alles wat zal overblijven, zijn de mooie herinneringen aan die korte tijd dat jullie elkaars wereld waren.

e71042ec04b2083c5d85801aeff9cc5a_1395984

4.     Mamihlapinatapei

Toe maar! Een mond vol. En wat voor mond vol. Een schitterend woord uit de Yaghan-taal uit Vuurland, in het uiterste zuiden van Argentinië. Een gevoel waar ik gek op ben, hoewel het ook heel frustrerend kan zijn. Verlegen mensen hebben er meer last van dan mensen die hier niet aan lijden. Mamihlapinatapei omschrijft het gevoel dat je hebt als je in elkaars ogen kijkt, als je exact weet dat jullie hetzelfde willen. In elkaars ogen, in elkaars veelbetekende blik zie je die onuitgesproken gedachte...maar niemand hakt die knoop door. Geen van beiden durft. Ben jij als vent te bang voor weer een afwijzing en twijfel je hierdoor onnodig? Ben jij als vrouw bang om verkeerd begrepen te worden, wil je het hem niet té gemakkelijk maken of vind je dat hij als vent gewoon de eerste stap moet zetten? Maar er gebeurt niks! Duidelijk? Gevalletje van mamihlapinatapei, zo klaar als een klontje. En oh, ik ken die momenten. Zo mooi, het is prachtig als je het voelt, als je zeker weet dat zij voelt wat jij voelt. En dan nog even uitstellen, even iets meer zekerheid. Slaat ze haar ogen neer? Als je haar terloops aanraakt, zie je dan dat haar halsslagader een beetje opzet? Dat ze onwillekeurig haar drooggevallen lippen bevochtigt? Dat ze een blosje krijgt? Ik herken die momenten. Je hart juicht. Maar ook ben ik erachter gekomen dat ik situaties van mamihlapinatapei in het verleden heb genegeerd. Puur uit verlegenheid. Om er dan jaren later achter te komen dat zij ook verliefd op mij was. Dat zijn dan weer momenten van frustratie, waar ik achteraf toch wel om kan lachen.

9e224ada76f005b14c3e3e4b99584278_1395984

5.     La douleur exquise

La langue française, la langue d’amour. Ja toch, tenminste dat zeggen de Fransen zelf. Ik sluit af met een mooie Franse uitdrukking. Een gevoel dat ik ook ken, waarschijnlijk iedereen wel. De snerpende maar toch o zo mooie pijn die je kan voelen als je tot over de oren verliefd bent op iemand.....die je nooit kan krijgen! Iemand die voor altijd buiten je bereik ligt. Bijvoorbeeld omdat die persoon getrouwd is of een relatie heeft met iemand anders. Maar je kan niet anders, je voelt het nou eenmaal, die verscheurende verliefdheid. Of iemand voor wie jij totaal geen optie bent. Jij mag dan verliefd zijn, de ander zal het nooit worden. Niet op jou.

Het zwaarste geval van Douleur exquise uit mijn leven was dat voor een ex-vriendin, dus er zat ook nog een fijn Russisch Razbliuto-sausje overheen. Vlak voordat het uitging had ik al een periode van Onsra meegemaakt. Ja, deze jongen weet ze wel uit te zoeken. Nu, jaren later, is van de Douleur exquise alleen het exquise overgebleven. Ik heb nog steeds contact met haar; ze is inmiddels getrouwd, met mooie kinderen. Alleen Razbliuto, een hele mooie variant, is overgebleven. Ik herinner me haar met veel liefde. En bij elke slok Southern Comfort zal ik voorgoed haar ondeugende ogen voor me zien.

fa3455c60165f27b05aee63d583a5251_1395984

Hier laat ik het even bij. Ik ben weer heerlijk los gegaan in romantische mijmeringen. Logisch toch? De lente is aangebroken. Tijd voor liefde. Die Torchlußpanik, daar heb ik geen last van. Ik wacht op een mooi moment van mamihlapinatapei. En reken maar dat ik dan mijn verlegenheid aan de kant schuif!

 

 

 

11/12/2015 19:47

Reacties (5) 

1
11/12/2015 20:13
Ik vond het al een schitterend artikel maar je hebt me ook nieuwe hoop gegeven, want ... en heel belangrijk ... de winter is voorbij.

'De lente is aangebroken'

-))
1
11/12/2015 23:04
Je meent het...
Last van lentekriebels? Ik heb juist zin in sneeuw. Maar niet te lang.
1
11/12/2015 23:11
Hey komt door een zin uit jouw artikel dat ik nu in de lentemood ben gekomen.
Ehmm ... sneeuw? Je woont .... ah daar, ja dat mag, maar dan wel daar houden dan heb ik er geen last van. Dat moet kunnen, want we wonen zeker 18 km van elkaar vandaan. -))
1
11/12/2015 23:15
Normaal zou ik die sneeuw graag met je delen, maar vooruit, om jou ter wille te zijn, hou ik alle sneeuw heel egoïstisch bij me.
Wat ben ik toch weer aardig vandaag!
11/12/2015 23:16
Ik begin je te mogen, Beetje maar hoor. -))
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert