Gordianus de Vinder – De Romeinse Sherlock Holmes van Steven Saylor

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Boeken en recensies

Spannende en goed geschreven boeken over Gordianus de Vinder, een 'detective' in het oude Rome. Zijn schepper is de Amerikaan Steven Saylor. De naam van de serie is Roma sub rosa. Een mooie combinatie van detectiveroman en geschiedenisles.

 

Van Sulla tot Caesar, van Rome tot Alexandrië
 

bbb9b18cd588dfc4b7a10d58124f3ba9_medium.

De gevolgen van Romeins Recht

Ik heb ooit een blauwe maandag geprobeerd om een drukke baan te combineren met een avondstudie Rechten aan de Universiteit van Utrecht. Ging prima, maar was helaas niet vol te houden voor mij. Ik heb wel mooie herinneringen aan die tijd. Ik heb er veel van geleerd. Ik kan me nog herinneren dat we net de uitslag van een tentamen Romeins Recht konden inzien. Een resultaat om acuut vrolijk van te worden; ik vond dat ik mezelf wel mocht trakteren. Ik liep rond in mijn favoriete boekhandel, toen nog luisterend naar de naam Broese Kemink. Ik keek in een schap waar ik anders nooit keek: detectives. En daar vond ik iets heel interessants.

Ik heb er niks mee, met de ‘klassieke’ detectives, de echte ‘whodunits’. Wel als de detective iets extra’s toevoegt. Zo kan ik iedereen het boek 'Felidae' van Akif Pirincçi aanraden. Een filosofische detectiveroman met als hoofdpersoon…een kat.
Mijn oog viel op een tweetal boeken van de mij onbekende schrijver Steven Saylor. Het was de subtitel die me trok: 'een zaak voor Gordianus, Romeins detective'. De termen emancipatiorestitutio in integrumlitis contestatiomissio in bona en de Nemo plus-regel zaten nog vers in mijn geheugen. En sinds mijn vroegste jeugd ben ik geïnteresseerd in alles wat met het Romeinse Rijk te maken heeft. En dat komt niet alleen door Asterix.
Ik kocht ze en heb ze in een marathonsessie dat weekend uitgelezen. Sindsdien ben ik een fan en heb ik inmiddels alle delen aangeschaft en meerdere keren gelezen.

aa3acf2f8ccf56a8aa6aef6a820ae158_medium.

Wie is Steven Saylor?

Steven Saylor is een Amerikaanse schrijver die in 1956 werd geboren in Austin, Texas. Hij komt uit een streng christelijke omgeving en toen hij er achter kwam dat hij gay was, vreesde hij dat zijn familie dat niet kon accepteren. Tot zijn grote opluchting bleek het tegendeel en waren zij meer dan ondersteunend. Saylor ontmoette zijn levenspartner in 1976 en trouwde met hem in 2008.
Saylor studeerde geschiedenis en klassieke talen aan de Universiteit van Austin. Hij wordt algemeen beschouwd als een groot kenner van de Romeinse samenleving.
Ik kan me herinneren dat hij weinig goeds over had voor de film 'Gladiator' met Russell Crowe, maar juist erg te spreken was over de serie 'Rome' van HBO. Ik heb zijn kritiek gelezen en ben het met hem eens.

In zijn jonge jaren schreef hij onder een pseudoniem homo-erotische verhalen. Ook heeft hij twee romans geschreven die zich afspelen in Texas, 'A Twist at the End' en 'Have you seen dawn?'

Het idee om verhalen over een Romeinse detective te schrijven kreeg hij na een bezoek aan Rome in 1987 en aan 'The Name of the Rose' van Umberto Eco. Hij was niet van plan om er een serie van te maken, maar door het succes van zijn eerste boek en het aandringen van zijn uitgever ging hij toch overstag. De naam van de serie, 'Roma sub Rosa', grijpt terug op een oude mythe: boven een tafel waar geheime gesprekken worden gehouden, wordt een roos gehangen. Alles wat 'sub rosa', 'onder de roos' wordt besproken, moet geheim blijven. De naam Gordianus grijpt terug op het verhaal van de Gordiaanse knoop, die onontwarbaar zou zijn. En een knoop, een mysterie ontwarren, dat is wat een detective doet.

Naast de boeken over Gordianus heeft Saylor twee dikke romans geschreven, 'Roma' en 'Empire', waarin 1200 jaar Romeinse geschiedenis wordt beschreven.

ce7008ad2c0906da69cc937741873277_medium.

De setting van de verhalen, in het kort

De verhalen spelen zich af in misschien wel de interessantste periode van het Romeinse Rijk, de tijd waarin de Republiek langzaam veranderde in het latere Keizerrijk.
Ooit was Rome een koninkrijk, maar eeuwen geleden verdreven de Romeinen de laatste koning. Sindsdien is het idee om de heerschappij bij één persoon neer te leggen een gruwel in hun ogen en eigenlijk een groot angstbeeld.
Rome wordt geleid door twee consuls, altijd twee, om te voorkomen dat te veel macht in handen van één persoon komt. Belangrijke beslissingen worden genomen door de Senaat. In tijden van rampspoed kan de Senaat iemand voor de periode van een half jaar benoemen tot alleenheerser. Zo'n persoon krijgt de titel dictator
Rome is een standenmaatschappij. Van oudsher is er een klein aantal gefortuneerde families, de Patriciërs, in feite de Romeinse adel. Het gewone volk, de Plebejers, of het plebs, heeft langzamerhand meer invloed en inspraak gekregen. Naast deze twee groepen zijn er ook veel slaven en vrijgelatenen. Belangrijke en invloedrijke plebejers, die ook in de boeken van Saylor voorkomen, zijn bijvoorbeeld de legerbevelhebber Gnaeus Pompeius Magnus, Caesar's voornaamste tegenstander, en Marcus Licinius Crassus, de rijkste man van Rome.

a865236f064c97517d4fa339fe38b24a_medium.421262ffb9ac631aeaf8b0157fa7759c_medium.a63f615d860d0cf11919fd114ea8b629_medium.

         Pompeius Magnus                            Julius Caesar                         Marcus Tullius Ciero

Rome is in crisis. De oude oplossingen en stucturen werken niet goed meer. Door veroveringen, op het Italiaans schiereiland en elders, hebben met name de rijke Patriciërs zich grote landerijen toegeëigend, die ze laten bewerken door slaven. Het aantal slaven in het Rijk is veel groter dan het aantal burgers. Kleine boeren worden van hun landerijen verdreven of vertrekken en komen terecht in de steden, waar ze een arme en hongerige onderklasse vormen. In deze tijd komen ook de 'beroepslegioenen' op, waarin de onderklasse dienst kan nemen, aardig kan verdienen en hun loyaliteit vooral uitgaat naar de bevelhebber. Deze legioenen zijn uiterst professioneel en worden een machtsfactor van betekenis. 
In de politiek zijn er twee 'partijen' die lijnrecht tegenover elkaar staan. De Optimates, veelal Patriciërs, willen alles zoveel mogelijk bij het oude laten. De Populares streven naar meer macht voor het volk, een andere verdeling van landerijen en minder invloed van slavenarbeid. Meer werk voor de gewone Romein. Een belangrijke Optimaat is Marcus Tullius Cicero, senator, advocaat en redenaar. Hij komt prominent voor in Saylor's boeken. Een belangrijke Popularis is Lucius Sergius Catilina, maar de allerbelangrijkste is Gaius Julius Caesar, een grote bedreiging voor de gevestigde orde, omdat hij naast een rijke Patriciër een legeraanvoerder is, met een grote schare loyale soldaten. En hij hoort tot de Populares en weet zich verzekerd van de steun van veel van het gewone volk. 
Gordianus, de hoofdpersoon van Saylor's boeken, leefde in een tijd van burgeroorlogen, escalerende machtspolitiek en grote omwentelingen. Een tijd voor ambitieuze mannen, die bereid waren zonder scrupules hun doelen te verwezenlijken. Binnen de wet, maar ook buiten de wet. Een gouden tijd dus, voor een Romeinse Sherlock Holmes.

fceb7df5d6778488a0b83bde858c0192_medium.

Gordianus, zijn familie en omgeving

Gordianus is een plebejer, niet rijk, niet arm. Als detective avant la lettre heeft hij een reputatie opgebouwd van betrouwbaarheid en eerlijkheid. En hoewel veel belangrijke Romeinen hun neus ophalen voor zijn werkzaamheden, maken ze graag gebruik van hem. Leuk om te weten - even tussendoor - in het oude Rome ging een arbeidsovereenkomst (meestal manueel werk) volgens een overeenkomst van huur-verhuur. De 'arbeider' verhuurde zich en was dus eigenlijk de 'werkgever'. Voor werk van een 'hoger niveau' bestond een andere constructie. Zij kregen 'eregeld', de huur-verhuurovereenkomst was beneden hun stand. De term die ze gebruikten voor dat 'eregeld' kennen wij nu ook nog: honorarium
Gordianus woont alleen, met een aantal slaven. Een van de slaven, Bethesda, heeft hij ooit gekocht in Alexandrië. Tussen hen ontstaat een band van affectie, overlopend in echte liefde. Langzamerhand is er alleen nog officieel sprake van een meester-slavinverhouding. Bethesda gedraagt zich als zijn echtgenote en Gordianus geeft haar ook die ruimte.
In het eerste boek ontmoet Gordianus Eco, een jongen die niet (meer) kan praten. Hij adopteert hem als zoon, iets wat in het oude Rome volkomen gebruikelijk was. Later, als hij zijn spraakvermogen terugkrijgt, ontwikkelt hij zich tot vertrouweling en volgt zijn vader uiteindelijk in diens voetsporen.
In het tweede boek ontmoet Gordianus de jonge slaaf Meto. Hij ontvangt hem als honorarium, maakt hem tot libertus (vrijgelatene) en adopteert hem ook als zoon. Meto wordt later een naaste medewerker van Julius Caesar. Een tijd lang raken vader en zoon van elkaar vervreemd. 
Als blijkt dat Bethesda zwanger is, doet Gordianus in zijn ogen het juiste. Hij maakt haar vrij en treedt met haar in het huwelijk. Hun dochter (Gor)Diana blijkt haar vaders talenten te hebben geërfd en hoewel het voor een vrouw totaal ongebruikelijk is, helpt ze haar vader bij zijn werk.

51832f7114b8753fb303315ac5b06ceb_medium.

Het werk van Gordianus is levensgevaarlijk en hij maakt gaandeweg veel vijanden. Logisch dat je dan behoefte hebt aan slaven die naast hun functies als huisslaaf ook optreden als lijfwacht. Twee kleerkasten van slaven hebben die functie: Belbo en Davus. Davus en Diana blijken verliefd op elkaar te worden. Als meester en pater familias heb je dan twee mogelijkheden: je slaaf (en eventueel je dochter) op ongenadige manier afstraffen en/of verkopen, of hem vrijlaten en met je dochter laten trouwen. Gordianus kiest voor het laatste. In een patriciërsfamilie was zoiets absoluut ondenkbaar.
Gordianus wordt ingehuurd door historisch bekende Romeinen en raakt zijdelings betrokken bij activiteiten die de loop van de geschiedenis hebben bepaald. De meeste personen die hij tijdens zijn onderzoek tegenkomt, hebben ook daadwerkelijk bestaan. Een prima scenario om feiten en fictie te koppelen aan een spannend verhaal en het verhaal van een familiegeschiedenis. Als je tenminste net als Saylor de oorspronkelijke bronnen bestudeert, weet waarover je schrijft en continu kennis vergaart.

b2d7fa1a4e5ac4955427c7e9bb8ca9dd_medium.

Een korte beschrijving van de verhalen

Gaandeweg, tijdens het lezen van de boeken, krijg je een goed beeld van de Romeinse samenleving, hun gebruiken, hun cultuur, eetgewoontes, het normale straatbeeld en de belangrijke gebeurtenissen uit de geschiedenis. Een geschiedenisles in een appetijtelijke vorm. Hieronder geef ik heel in het kort de belangrijke thema's per boek aan. Ik sla de verhalenbundels en de jeugdverhalen over. Per boek geeft Saylor in een nawoord extra informatie over de setting van zijn verhaal en geeft hij bronnen aan voor de geïnteresseerde lezer.

In Roman Blood wordt Gordianus ingehuurd door de jonge advocaat Cicero. Diens cliënt, Sergius Roscius, wordt beschuldigd van vadermoord, in Rome een van de ergste misdrijven met een gruwelijke straf. Historische bron voor dit verhaal is Cicero's redevoering pro Roscio, dat bewaard is gebleven.

In Arms of Nemesis wordt Gordianus ingehuurd door Marcus Crassus. Op dat moment voert Spartacus zijn beroemde slavenopstand, die heel Rome in rep en roer brengt. Crassus heeft de opdracht gekregen Spartacus te verslaan. 
Een familielid van Crassus is vermoord en het lijkt er op dat zijn eigen slaven verantwoordelijk zijn. De straf is duidelijk: alle slaven moeten worden gedood. Maar Gordianus krijgt vermoedens dat er toch meer aan de hand is.

In Catilina's Riddle heeft Gordianus zich uit Rome teruggetrokken en leeft een boerenbestaan op een geërfd landgoed. Hij heeft strubbelingen met andere erfgenamen, zijn dochter vindt een lijk zonder hoofd en Cicero, nu consul, roept zijn hulp in. Cicero vermoedt dat de popularis Catilina betrokken is bij een samenzwering om in Rome de macht te grijpen. De zogenaamde Catilinarische samenzwering is inderdaad een historisch feit van belang.

In The Venus Throw ontmoet Gordianus zijn oude Egyptische leermeester Dio, nu ambassadeur van koning Ptolemeaus (vader van Cleopatra). Dio vreest voor zijn leven en wordt ook kort daarna vermoord aangetroffen. Tijdens zijn onderzoek komt hij o.a. de dichter Catullus tegen, van wie veel gedichten bewaard zijn gebleven. De uitkomst van zijn onderzoek schokt Gordianus tot diep in zijn ziel.

In A Murder on the Appian Way wordt het lijk van de populaire Publius Clodius op de Via Appia (de nog steeds bestaande weg tussen Rome en Capua) aangetroffen. Dit leidt bijna tot een volksopstand. Voornaamste verdachte is zijn rivaal Milo, die door Cicero wordt verdedigd. Cicero huurt Gordianus in om achter de ware toedracht te komen. Op de achtergrond spelen Pompeius Magnus en Julius Caesar een belangrijke rol.

In Rubicon is de burgeroorlog tussen de aanhangers van Pompeius en Caesar een feit. Pompeius huurt Gordianus in om de moord op een van zijn favoriete neven op te lossen. Een gewetensconflict, nu Gordianus' zoon Meto een naaste medewerker van Caesar is.

0a874c5a721916b57bb1746cb23dc612_medium.

In Last seen in Massilia trekt Gordianus naar Massilia (Marseille). Caesar belegert de stad, die zich bij Pompeius heeft aangesloten. Meto is spoorloos verdwenen en vermoedelijk ergens in Massilia. Gordianus zoekt hem en lost en passant een moord op.

In A Mist of Prophecies probeert Gordianus op het hoogtepunt van de burgeroorlog de moord op Cassandra, een populaire zieneres, op te lossen. Een aantal belangrijke Romeinse vrouwen speelt een grote rol. Op dat moment worden de legers van Pompeius in Griekenland beslissend verslagen door Caesar.

In The Judgment of Caesar vertrekt Gordianus met de doodzieke Bethesda naar Egypte. Hij raakt betrokken bij de machtstrijd tussen koning Ptolemaeus XIII en zijn zuster Cleopatra.

In The Triumph of Caesar heeft Caesar de burgeroorlog gewonnen en plant hij een grote triomftocht. Caesar's echtgenote Calpurnia is er van overtuigd dat er een complot is om Caesar te vermoorden en zij schakelt Gordianus in. Verdachten zijn onder meer Cleopatra en Cicero. De oplossing van het mysterie is een hele interessante, eentje met consequenties voor vandaag de dag.

In 2018 verscheen na lange tijd weer een nieuw Gordianus-boek in de serie. In The Throne of Caesar wordt misschien wel de beroemdste politieke moord uit de geschiedenis beschreven, de moord op Gaius Julius Caesar. Het boek zelf moet ik nog lezen.

9bbf36f476000f01627c4600f1385d8e_medium.cbbad5effc991e3fdb05bf01b0c56e65_medium.0014d61111320f3bd0927b891c18222b_medium.

Uitgeverijen en beschikbaarheid

Oorspronkelijk komen de boeken uit de Verenigde Staten. In hardcover worden ze uitgegeven door St. Martins Press, in paperback door Minotaur Books, beide onderdeel van MacMillan. 
In Nederland worden ze uitgegeven, voornamelijk in paperback door De Boekerij. Een aantal boeken zijn ook gebonden in een omnibus te krijgen. In de UK worden ze uitgegeven door Constable & Robinson.
Saylor's werk is o.a. vertaald in het Duits, Frans, Zweeds en nog negentien andere talen.

10da5ff905b0c94e3d65b53b7ca79b60_medium.

Bibliografie van “Roma sub Rosa”, chronologisch gerangschikt 

Titel Jaartal gebeurtenissen     Jaar van publicatie
Roman Blood / Romeins Bloed  80 v.Chr.  1991       
The House of the Vestals  / Het huis van de Vestaalse maagden (verhalen)  80 - 72 v. Chr.  1997
A gladiator only dies once / Een gladiator sterft slechts één keer (verhalen)  77 - 64 v. Chr.  2005
Arms of Nemesis / Dood van een slavendrijver  73 v. Chr.  1992
Catilina's Riddle / Catilina's Wapen  63 v. Chr.  1993
The Venus Throw / De Venusworp  56 v. Chr.  1995
A Murder on the Appian Way / Moord op de Via Appia  52 v. Chr.  1996
Rubicon / Rubicon  49 v. Chr.   1999
Last seen in Massilia / Vermist in Massilia  49 . Chr.   2000
A Mist of Prophecies / De dood van Cassandra  48 v. Chr.   2002
The Judgment of Caesar / Het Oordeel van Caesar  48 v. Chr.   2004
The Triumph of Caesar / De Triomf van Caesar  46 v. Chr.   2006
The Throne of Caesar / geen vertaling  44 v. Chr.  2018
Na 'The Triumph of Caesar' schreef Saylor drie delen met Gordianus in de hoofdrol, maar dan over zijn jeugdjaren.
The Seven Wonders / geen vertaling  92 v. Chr.  2012
Raiders of the Nile / geen vertaling  88 v. Chr.  2014
Wrath of the Furies / geen vertaling  88 v. Chr.  2015

d8c308b5500a2fbbc599ea87b3515526_medium.

1963: Elizabeth Taylor als Cleopatra, Rex Harrison als Julius Caesar

Reflectie

De combinatie detective - historische roman werkt bij mij erg goed. Ik heb genoten van Umberto Eco's 'De Naam van de Roos', een van mijn favoriete boeken. De avonturen van de middeleeuwse monnik Cadfael, een serie boeken van Ellis Peters, ik heb ze niet gelezen, maar de tv-serie met Derek Jacobi ken ik wel.
Voor literaire romans over het Romeinse Rijk kan ik 'I Claudius' en 'Claudius the God' aanbevelen, geschreven door Robert Graves.

Saylor schrijft vanuit kennis, dat is overduidelijk. En niet alleen vanuit kennis, maar ook uit liefde voor zijn karakters en hun samenleving. Die is voor mij duidelijk voelbaar. Hij laat het Rome van vlak voor de jaartelling volledig tot leven komen in alle mooie maar ook gruwelijke details. De personen gaan voor me bestaan, de gebeurtenissen, door ze in een verhalend kader te plaatsen, krijgen nuance, waaruit begrip kan groeien. Hij is een goed voorbeeld van een schrijver die geschiedenis tot leven kan wekken, zonder een loopje te nemen met de feiten, iets waar b.v. Hollywood nog een hoop van kan leren. Een reminder voor iedereen die historische fictie wil schrijven dat een goede voorbereiding het halve werk is en het uiteindelijke werk nog mooier maakt. Ik ben blij dat ik hem ooit 'ontdekt' heb.

 

10/12/2015 08:59

Reacties (5) 

1
10/12/2015 11:26
Ik hou wel van detectives, heb op de middelbare school Agatha Christie helemaal aan gort gelezen. Tegenwoordig lees of kijk ik heel wat minder detectives. Jammer eigenlijk. Misschien is deze Romeinse variant een goede start om een oude liefde weer nieuw leven in te blazen.
1
10/12/2015 14:03
Cadfael is ook interessant, als je van de middeleeuwen houdt. Ik denk dat jij 'Felidae' van Akif Pirinçci wel kan waarderen. Een kat als filosofische detective. Alleen tweedehands te krijgen, dat dan wel.
10/12/2015 16:12
Een filosofische detective, dat lijkt me wel wat.
Wel jammer dat het bijna niet meer te krijgen is.
1
10/12/2015 10:28
Dat lijkt mij ook wel iets voor de lange winteravonden. Ik had nooit van hem gehoord, maar zal er nu werk van maken.
Bedankt voor de kennismaking met Steven Saylor.
1
10/12/2015 14:02
My pleasure! Ze lezen lekker weg en de achtergrondinfo maakt het net dat beetje interessanter.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert