Creatief met taal - Typisch Amerikaanse uitdrukkingen

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Wetenschap en onderwijs

Amerikaans Engels is een prachtige en vooral "beeldende" taal. In dit artikel presenteer ik een aantal uitdrukkingen uit de Verenigde Staten, met het verhaal erachter, voor zover bekend. 

 

The armchair quarterback is vegging out like a couch potato

 

55ca3ac4b55bc956815feca81c361e5a_1403803

Ik hou van beeldende taal. Ik hou van creatieve beeldspraak, slim geconstrueerde neologismen en uitdrukkingen die heel veel zeggen over de ontstaansgeschiedenis en de aard van een volk. Dat wij Nederlanders als van oudsher zeevarende natie een groot aantal uitdrukkingen hebben waarin "scheepvaart" voorkomt, zal niemand verbazen. Dat de Fransen een aantal van ons hebben overgenomen, zoals Rose_love in dit artikel aantoont, is misschien op het eerste gezicht verrassend, maar klinkt achteraf ook vrij logisch.

Pas geleden las ik een oud verhaaltje van Kees van Kooten. Over een man die op het strand met lede ogen toe moet zien hoe een mooi meisje, eentje die hij nooit zal kunnen krijgen, door jongens lomp en schofterig wordt behandeld. De man zit zich op te vreten en Van Kooten omschrijft zijn emotie met de term "geilboos". Een briljant neologisme, als je het mij vraagt.

810119ce44783305625e6ecd57bdccb9_1403803

Studententaal is vaak bloemrijk, creatief en "op het randje". Sommige uitdrukkingen zijn landelijk, andere meer gebonden aan de stad waar gestudeerd wordt. En natuurlijk, vanwege de beperkte tijd dat een student vertoeft "in het leven", ook tijdgebonden. Ik kan me de term "boorplatform" herinneren, een mooie aanduiding voor een hoogslaper. Uit dezelfde tijd stamt "een bruinvis lanceren" voor poepen, maar die heb ik in Utrecht nooit gehoord. "Adje trekken", afkomstig van "ad fundum", tot op de bodem, als uitdrukking voor een glas in één teug leegdrinken, lijkt dan weer landelijk te zijn. Een uitdrukking met een zekere historie is "het niet meer trekken". Volgens de verhalen die ik ken, is het afkomstig van mijn oude studentenvereniging, waar eerstejaars studenten een trekschuit moesten voortbewegen, rukkend aan een dik touw. Op die schuit gingen oudere studenten zich feestend te buiten aan "witgekuifde rakkers", "Chinezen met witte pet" en "gele pretkokers". Aan het eind van de rit hadden de eerstejaars er de kracht niet meer voor; ze trokken het letterlijk niet meer.

e4aa336d38855e761202373ae163c98c_1403803

Een hele tijd geleden was ik nachtportier in een hotel. Het regende pijpenstelen en ik zag een Amerikaanse officier binnenkomen. Ik maakte een opmerking over de regen en hij zei: "Yeah, like a cow, pissin' on a flat rock!" Duidelijker beeldspraak kan ik me nauwelijks voorstellen.
Ik had net een aardig gesprek achter de rug met een aantal Britse zakenlui en had genoten van de typisch Britse liefde voor understatements. De term "hardly a raging success" had overduidelijk de betekenis "blunder van kolossaal formaat". Een Amerikaan zou het waarschijnlijk anders hebben gezegd. Niet onderkoeld, directer, beeldender. Meer iets van "up shit creek without a paddle".

Ik neem jullie even mee op een taalkundig reisje langs een aantal typisch Amerikaanse uitdrukkingen. Care to join me?

 

523c8600ee5ba11a87fd08530a49dacf_1403803

1.     FUBAR / SNAFU

Militairen en afkortingen, dat gaat goed samen. Als iedereen weet wat jargonspecifieke afkortingen betekenen, praat het wel zo makkelijk. Vooral in situaties die vragen om snelle beslissingen en handelen. 
De XO wil de ETA van het SWAT-team bij hun LZ weten. Klinkt toch efficiënter dan "De Executive Officer vraagt naar de 'estimated time of arrival' van het Special Weapons and Tactics-team op hun 'landing zone'."  

Militaire taal zit vol afkortingen. Een uitdrukking als AWOL bijvoorbeeld. AWOL staat voor "Absent WithOut Leave". Ongeoorloofd afwezig. Kon Jan Soldaat de laatste bus niet pakken? Snurkt hij ergens dronken of apestoned in de greppel, houdt hij zich vast aan een lantaarnpaal, "puking his guts out", of ligt hij thuis in zijn eigen tuin (met dank aan Harrie Jekkers en Koos Meinderts) onder de rododendrons te lallen om een taxi naar huis? Mogelijk, maar bij AWOL ligt de verdenking toch al gauw op desertie.
TWEP staat voor "Terminate With Extreme Precaution". Iemand naar de Eeuwige Jachtvelden helpen, maar dan wel goed voorbereid en professioneel, planmatig uitgevoerd. Uiteraard met een veilige aftocht.

De afkortingen FUBAR en SNAFU stammen hoogstwaarschijnlijk uit de Tweede Wereldoorlog. Volgens de Oxford English Dictionary komt de term FUBAR voor het eerst voor in 'Yank, the Army weekly magazine' van januari 1944. SNAFU komt in 1942 al voor in Time Magazine. Hoogstwaarschijnlijk is het een term van de US Marines, hoewel er ook stemmen zijn die wijzen op een Britse oorsprong. 

FUBAR wijst op een situatie die volkomen naar de mallemoer is, een uitzichtloze bende. Het staat voor "Fucked Up Beyond All Repair". Repair kan ook gelezen worden als Recognition of Reason. Wie problemen heeft met "Fucked up" mag het vervangen door "Fouled up". Een situatie kan vanaf het begin FUBAR zijn, maar meestal wordt het pas FUBAR als het door incompetentie volledig naar de filistijnen wordt geholpen. Het doet me denken aan het Jiddische "varpotschket", "vernield, juist door een reparatie". 
SNAFU is een stuk sarcastischer: het staat voor "Situation Normal, All Fucked Up". Ik moet dan denken aan het militaire geblunder in de Vietnamoorlog. Of de bezetting van Irak. De situatie is een zootje, maar dat is het toch altijd, elke dag?

0fd8501f3d8cae02898da2a5a77eb91e_1403803

Er zijn meer van dit soort uitdrukkingen. Eentje die ik in het 'civiele leven' nog niet heb gehoord, maar toch wil benoemen is de term BOHICA. Afkomstig uit de Vietnamoorlog. Het staat voor "Bend Over, Here It Comes Again". Zwartgallige humor als reactie op een bijzonder vervelende situatie, waar je maar weinig tegen kan uitrichten.

Uiteraard zijn het niet alleen Amerikaanse militairen die de taal hebben verrijkt met mooie beeldende uitdrukkingen. Ook Napoleon's Grande Armée kon er wat van. Drie voorbeelden: "La Fête", het feest, als uitdrukking voor oorlog. Of "Les autres chiens", letterlijk vertaald "de andere honden" voor "Autrichiens", Oostenrijkers. En wat dacht je van "Déjeuner à la fourchette", lunchen met een vork, als uitdrukking voor een aanval met bajonetten?

 

6636e12dd8ea10d6fd5791d3cf0b67a5_1403804

2.      That was all she wrote

"That was all she wrote" kan je gebruiken als er plotseling, geheel onvoorzien, een gebeurtenis plaatsvindt die een eind maakt aan al je plannen en hoop. Een mooi voorbeeld is te beluisteren in de song "The River" van Bruce Springsteen.

Then I got Mary pregnant
And man, that was all she wrote
And for my nineteenth birthday
I got a union card and a wedding coat

Weg toekomstdromen, weg plannen. Eén foutje, één keer te veel "en van het een kwam het ander" en weg is je jeugd. Werken, trouwen, ook al is het niet met de "ware". Want dat hoort nou eenmaal zo.

Waar komt deze uitdrukking vandaan? Wie was die "She" en wat schreef ze dan precies? Hier is veel over gefilosofeerd en meestal wijzen de commentatoren dan op een andere typisch Amerikaanse uitdrukking: de Dear John-brief

Kent u dat? Dat slag vrouwen dat er een genoegen in schept om op de meest onmogelijke tijdstippen over iets belangrijks te willen (lees: moeten) praten? Je bent al half op weg naar dromenland en ineens wil ze weten wat je toch tegen je schoonmoeder hebt. Je kijkt naar een belangrijke voetbalwedstrijd en op het moment dat de spanning echt te snijden is, wil ze van je weten welk jurkje ze morgen aan moet trekken. "Maakt die blauwe me niet te dik?" Geloof me, élk antwoord dat je geeft, kan en zal verkeerd worden opgevat.
Je bent je leven aan het wagen voor God, koning en vaderland, ergens in Verweggistan en dan krijg je opeens een brief. Een brief waarin "zij" je vertelt dat ze "geen chemie" meer voelt. Dus maakt ze het uit. Per brief. Even een paar weken wachten op 'shore leave' is er niet bij. Elke dag sneuvelen je kameraden en nu krijg je even fijntjes een dolk in je rug van het thuisfront, van diegene van wie je het nooit had verwacht.

23291a988c8e479d7f730e58cfd93897_1403804

Vol van hoop open je de brief. Je kameraden hangen aan je lippen. Immers, ook zij hebben behoefte aan iets positiefs in een situatie van dood en verderf. Je begint: "Dear John..." Je kameraden roepen: "En? Wat zegt ze verder?" Je slikt, je bedwingt je tranen en zegt: " Nothing...that's all she wrote."

Ontelbare soldaten hebben ze ontvangen, die typische "Dear John letters". Hoogstwaarschijnlijk ligt de oorsprong in een Countrysong uit 1942, "That's all she wrote" van Ernest Tubb. Militairen, overzee luisterend naar de radio hebben dit opgepikt en er een eigen betekenis aan gegeven. En om het even af te leren sluit ik af met een toepasselijke song uit mijn moeders' tijd. Eentje die ik haar vaak bij de afwas heb horen zingen: Dear John van Skeeter Davis.

 

00735cd490a7bf2b4a8cfc6784504aac_1403804

3.     Loose cannon

Een "Loose cannon" is een persoon (of een ding) die onvoorspelbaar is en maar beter goed onder controle kan worden gehouden. Een eenling die zijn eigen gang gaat en vaak niet op al te handige wijze. Met desastreuze gevolgen. Iemand als Luis Suarez bijvoorbeeld, om maar even actueel te blijven. Of Pepe. 
De term komt uit de scheepvaart, uit de tijden dat we nog met houten zeilschepen de wereldzeëen verkenden, op zoek naar de laatste stukjes Terra Incognita. We hadden kanonnen aan boord, om ons te verdedigen tegen piraten en schepen van landen waarmee we in oorlog waren. De kanonnen hadden we uiteraard goed vastgebonden. Niet alleen vanwege de ontzettend krachtige terugslag bij het afschieten, ook gewoon vanwege de golven. 

e857ff5f418ea40b19ddac8e53b70641_1403804

Een losgeslagen kanon van een paar ton wil je niet ongecontroleerd over je dek hebben rollen. Probeer het maar eens tegen te houden met je been. Een luide krak is het antwoord. Een open beenbreuk, in die tijd. Een amputatie zonder verdoving. Iedereen die wel eens een goede trap tegen de schenen heeft gehad weet hoe ongelooflijk gevoelig een botvlies is. Probeer je dan maar voor te stellen hoe het is als een zaag door je bot gaat en jij volledig bij kennis bent.

 

39b9b80e15ea619db64b231d8b8a2e79_1403804

4.     Mongolian clusterfuck

Een van mijn favorieten. Een "Mongolian clusterfuck" is een situatie die volledig uit de klauwen loopt en alleen maar kan eindigen in een compleet chaotische puinhoop. Vaak is vanaf het begin al duidelijk dat de kans dat het misgaat heel groot is. En als het misgaat, dan is de "remedie" het inzetten van nog meer manschappen, in plaats van expertise. Een puinhoop op het gebied van communicatie, compleet onduidelijke afspraken en verantwoordelijkheden en heel veel verspilling van arbeid, middelen en geld. En dan ook nog zonder resultaat.
Komt het bekend voor? Hebben we niet allemaal wel eens deel uitgemaakt van een Mongolian clusterfuck?

2ba4a629bfbad64a7d9f5defb6be7c69_1403804

De term wordt veel gebruikt in militaire kringen. Je zou bijvoorbeeld de hele Vietnamoorlog een Mongolian clusterfuck kunnen noemen. De hippie-dichter Ed Sanders schijnt de term ergens in de jaren zestig te hebben bedacht. Ik ben nog op zoek naar een van zijn oorspronkelijke bronnen, vooral omdat ik graag wil weten waar dat "Mongolian" nou vandaan komt. Er zijn mensen die beweren dat het te maken heeft met het gedrag van de troepen van Dzjengis Khan. Anderen beweren dat het slaat op mensen met het syndroom van Down. Zelf weet ik het antwoord nog niet. 

 

fed118a6dbbf0686eb117b75e48cba7c_1403804

5.      Stool Pigeon

Deze term kwam ik voor het eerst tegen, begin jaren tachtig, in de song "Stool Pigeon" van Kid Creole and the Coconuts. Het volgende tekst geeft een mooie schets van een typische stool pigeon:

If you wanna sqeal, said the FBI
We can make a deal, make it worth your while
So I told it all and in return
I got a credit card and a Thunderbird
And maximum security
Even after plastic surgery

Een stool pigeon is een informant van de politie of de FBI. Iemand die nog in het criminele circuit zit of er al uit is en nu als kroongetuige bescherming geniet in het Witness Protection Program.

Maar waar komt die uitdrukking vandaan? Hier is nog veel onduidelijkheid over.

De meeste commentatoren wijzen op een eeuwenoud gebruik om bij de duivenjacht een dode of nepduif vast te zetten op een stok of boomstronk, om andere vogels te lokken. Een 16e Eeuws Engels woord voor de stomp van een gekapte boom is "stoale". Of het komt uit het Frans, waar ze een lokduif, gebruikt om valken te vangen, aanduidden met "estale pigeon".  Vanaf ongeveer 1825 werden namaakeenden, voor de eendenjacht, wel eens "stools" genoemd. 

d81e7f72d5ec9528681bfbc50111c717_1403804

De overgang van "lokvogel" naar de betekenis "informant van de politie" is niet helemaal duidelijk. De meest waarschijnlijke verklaring is het feit dat informanten, als oren en ogen van de politie, vaak te vinden waren in bars waar ze gespitst waren op roddels en informatie uit de onderwereld. En in een bar zit je vaak op een barkruk. Wel onopvallend natuurlijk; de straf voor "uit de school klappen" is meestal niet al te mals.

Was that all I wrote? Voor deze keer wel. Maar ik heb nog genoeg uitdrukkingen "up my sleeve" voor een vervolgartikel.

 

07/12/2015 13:48

Reacties (2) 

10/02/2017 20:57
heel leuk
08/12/2015 07:40
Mongolian clusterfuck ? Of ik er wel eens deel van heb uitgemaakt?
Ach ik zit op Plazilla en daar is het soms ook een poesbende. En die poessituaties zijn daar regelmatig door een loose cannon ontstaan, maar het is snafu. -))
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert