En nog een keer: Narcisme.

Door Zevenblad gepubliceerd.

                             1deb86cc93922799be6f1b775ac36ba0_medium.

Er is op Plazilla al veel over narcisme geschreven. Het is daarom  niet nodig om nog eens alle kenmerken van een al dan niet ziekelijke narcist en de problemen die in relaties met narcisten onstaan wederom te beschrijven. In dit artikel wil ik mijn ideeën over de oorzaken die tot narcisme leiden en de beweerde toename van het aantal narcisten in de huidige tijd op een rij zetten.

Oorzaken

De laatste weken is namelijk, naar aanleiding van enkele televisieprogramma's, wederom de discussie opgelaaid over de factoren die debet zijn, of bijdragen aan de toename van narcistische persoonlijkheidskenmerken bij vooral jongeren.

Het 'klassieke' kamp zoekt de oorzaak in affectieve verwaarlozing of eventueel misbruik door opvoeders, het andere (recent ontstane) kamp juist in het tegendeel: een overmaat aan positieve aandacht, te weinig correcties en daardoor een overtrokken zelfbeeld met een tekort aan incasseringsvermogen bij kinderen.

In het eerste geval gaat men ervan uit dat narcisme ontstaat door overcompensatie van een traumatiserend minderwaardigheidsgevoel in de vroege kindheid, in het tweede geval neemt men aan dat het kind teveel gepamperd en te weinig met zijn tekortkomingen geconfronteerd is. Het voelt zich daardoor boven anderen verheven en ziet zichzelf op den duur als de spil van het universum.
Een derde stroming (de socio-biologie) houdt vol dat narcisme (eigenliefde) min of meer in ons genetisch profiel zit en ooit een onmisbare overlevingsstrategie was, maar die wij tegenwoordig in onze egalitair gerichte samenleving kunnen missen als kiespijn.
 
Zelf denk ik dat het een combinatie van alle drie kan zijn: affectieve verwaarlozing, té hoge verwachtingen en mogelijk ook erfelijkheid. Bij het laatste houd ik de meeste slagen om de arm: een narcistische ouder kan een kind niet slechts via zijn genen, maar ook door een gebrekkige opvoeding verpesten - zowel door negatieve aandacht als door kritiekloze adoratie, maar vooral door het slechte voorbeeld.

Een 'dodelijke' combinatie schijnt volgens de vakliteratuur een machtige, dominante vaderfiguur te zijn en een onderdanige meegaande moeder, die zich aan het kind vastklampt en het op een voetstuk plaatst. Ook een dominante moeder en een slappe of onverschillige vader behoren tot de mogelijkheden. De ouders kunnen zich dan in hun onderlinge relatie enigszins handhaven,  maar dragen op deze manier ook bij aan de emotionele scheefgroei van hun kind: door hem macht over anderen als het hoogst bereikbare levensdoel in te prenten en tegelijkertijd een te hoge standaard neer te zetten waar het niet aan kan voldoen.

Maar zijn er dan tegenwoordig nog zoveel gezinnen waar dat het geval is?
De oppermachtige vaderfiguur en de rechteloze moeder is een rolpatroon dat je tegenwoordig nog het vaakst bij migranten ziet - misschien één van de oorzaken van narcistische trekjes bij de 2e generatie jonge mannen die de weelde van de individuele vrijheid niet in overeenstemming kunnen brengen met hun opvoeding - maar dat kan de toename van het aantal gevallen van narcisme, als die er al is, nauwelijks verklaren. Dit verschijnsel bewijst eigenlijk alleen maar dat er een verband is tussen narcisme en cultuur.

Narcisme vroeger

Ik vrees dat er in ons land vroeger net zo veel of zelfs nog meer narcisten waren dan nu, alleen door de klassieke rolpatronen binnen het gezin en in de hierarchisch gelaagde maatschappij vielen zij niet op. Men vond het immers normaal dat de man het als kostwinner voor het zeggen had, dat de  (handelingsonbekwame) moeder een ondergeschikte rol vervulde en dat kinderen tot aan hun meerderjarigheid of zelfs tot aan hun economische zelfstandigheid aan de grillen en nukken van hun ouders overgeleverd waren. Iedereen kende, zowel in het gezin als op de werkplek, zijn plaats en schikte zich daarin: de echte ego's zag je alleen maar bij de gezinshoofden of bij maatschappelijk hoger geplaatsten, beiden met het recht volledig aan hun zijde.

Wie maalde er honderd jaar geleden om een mishandelde of vernederde vrouw, een misbruikte dochter of een in elkaar geslagen kind? Wie wond zich op over uitgebuite of door hun bazen gekleineerde werknemers?  Wie narcistisch gedrag mocht vertonen en wie niet werd bepaald door de maatschappelijke hierarchie. Had je méér noten op je zang dan je plaats, rang of stand je toestonden werd je vanzelf hardhandig teruggezet naar waar je hoorde.

Narcisme nu

Het verbaast mij dan ook niet dat narcisme in onze tijd - in de Westerse wereld dan - meer opvalt en sterker afgekeurd wordt dan vroeger. Met de toegenomen individuele vrijheid, de opwaardering van het gelijkheidsideaal, de emancipatie van vrouwen, kinderen en werknemers en het wegvallen van de vroeger als vanzelfsprekend geaccepteerde gezagsdragers of autoriteiten zijn de narcisten oude stijl grotendeels uitgeschakeld. Tegelijkertijd zijn de mogelijkheden voor directe maatschappelijke correctie afgenomen en beperkt tot de officiële rechtspraak. Door de liberalisering van de matschappij is echter ook een zee van ruimte ontstaan voor andere dan de klassieke ego's, die deze ruimte proberen op te vullen - al dan niet ten koste van anderen.

Het begint vaak al met het 'pesten' op scholen dat haast niet te bestrijden valt. Dat is in wezen niets anders dan een gevecht om de macht: narcisten in de dop oefenen daar hun vaardigheden in het overheersen en vernederen van anderen. Die worden niet meer (zoals vroeger) automatisch door 'het gezag' op hun nummer gezet. Er zijn namelijk haast geen sancties meer waarmee ze effectief aangepakt kunnen worden, tenminste als ze geen wetten overtreden. Als hun eigen ouders dan ook nog verstek laten gaan groeit hun ego ongehinderd door.

Anderzijds zijn het ook beroerde tijden voor narcisten. Iemand die sinds zijn vroege kindertijd overtuigd is van zijn eigen superioriteit zal in de huidige maatschappij vroeger of later zijn neus stoten, en dan elke krenking van zijn ego als persoonlijk, onrechtvaardig en vijandig ervaren. Teleurstellingen in het leven waar bijna iedereen mee geconfronteerd wordt leiden bij narcisten tot diepe wrok en haatgevoelens omdat die hun zelfbeeld onderuit halen. Een narcist kan niet relativeren en zijn eigen tegenslagen met die van anderen vergelijken: hij is immers uniek. Hij kan zich ook niet in de gevoelens van anderen verplaatsen, kent derhalve geen empathie en gaat alleen maar relaties aan die hem helpen zijn zelfbeeld te bevestigen of liefst nog op te vijzelen.
Maar hij wordt nu aan de lopende band 'gespot': door therapeuten die hem in hun buitschema opgenomen hebben. Hij wordt tegenwoordig bij voorkeur als abnormaal, dus als gestoord afgestempeld, terwijl hij vroeger - mits in de goede sociale context - ongestoord zijn gang kon gaan.

Sociaal gehandicapt

Hoe het ook zij: expliciet narcisme wordt tegenwoordig als een ernstige sociale handicap beschouwd. Als iedereen zijn recht op respect, persoonlijke ontplooing en lichamelijke integriteit  opeist worden de vijvers waaruit narcisten onopgemerkt kunnen vissen vanzelf kleiner. Hoe mondiger de slachtoffers worden hoe meer narcisten door de mand vallen: dat is volgens mij de meest logische  verklaring voor de schijnbare narcistenexplosie.

Een veel voorkomend misverstand is verder dat een narcist zich uitsluitend op materieel gewin en/of een maatschappelijke carrière fixeert. Het zal dan wel zo zijn dat (geslaagde) narcisten in bepaalde maatschappelijke sectoren oververtegenwoordigd zijn (bankwezen? politiek?), maar je vindt ze ook in de zogenaamde alternatieve hoek: moralisten die hun eigen standaard tot norm verheven willen zien en allen die daar niet aan voldoen als minderwaardig zien en idem behandelen. Zij voelen zich mijlenver verheven boven 'gewone' mensen met hun fouten en tekortkomingen. Wat zij uit willen stralen is vooral moreel gezag:    Ook al ben ik dan misschien niet écht geslaagd in mijn leven - aan maatschappelijk succes gemeten - maar toch ben ik beter dan alle anderen waar het moraal en fatsoen betreft. Ik ben een lichtend voorbeeld van politieke correctheid, van naastenliefde en respect voor anderen, maar ik ben omgeven door minkukels die dat allemaal aan hun laars lappen en mij voortdurend dwarszitten.

Dit type narcist (denk bijvoorbeeld aan notoire moraalapostelen, sommige 'klokkenluiders' en sekteleiders) is net zo goed in staat om mensen te manipuleren en over lijken te gaan als de overige varianten: uiteindelijk gaat het bij allen om de macht over anderen en om de voortdurende bevestiging van hun eigen ego. Lukt dat niet dan valt de bodem uit hun bestaan en worden ze onhandelbaar.
Gekrenkte narcisten neigen dan ook enerzijds tot depressies (het passieve type) of anderzijds tot agressie en geweld (acting-out), maar beide varianten kunnen ook gelijktijdig optreden, zoals - in extreme vorm - voorafgaand aan de 'extended suicide'.
Het beruchte coma-zuipen, het roekeloos experimenteren met gevaarlijke drugscombinaties en uitbarstingen van 'zinloos geweld' (b.v. tegen weerloze mensen of hulpverleners) kunnen ook signalen zijn voor narcisme - nu even afgezien van de groepsdynamiek. Behalve in de gevallen waarin wetten overtreden worden kun je er echter weinig tegen doen.

Onbehandelbaar?

Er is geen ergere woede en geen diepere wanhoop dan die van een gekrenkte narcist. Komt men aan de wortels van hun bestaan - het overtrokken zelfbeeld - dan laaien extreme emoties op. Daarom zijn narcisten ook nauwelijks te behandelen, omdat (in hun visie) de fout nooit bij henzelf ligt maar uitsluitend bij anderen. Confronteer je ze met de echte oorzaken van hun problematiek dan heul je met hun vijanden of ben je een waardeloze therapeut. Bevestig je hun visie op hun omgeving (vaak in een slachtofferrol, anders is er geen hulpvraag!) dan ben je hun begripvolle vriend, maar help je ze alleen maar van de wal in de sloot.

05/12/2015 23:33

Reacties (2) 

1
30/04/2016 00:39
Nou, de beschreven karaktereigenschappen kan ik zo op enkele personen in mijn directie woonomgeving in Frankrijk plakken...
1
05/04/2016 15:43
Nu ik dit zo lees denk ik inderdaad dat die rollen van vroeger de oorzaak zijn... Maar in de generatie na veteranen. Want babyboomers en met name deel 2, de 2e helft zijn de narcisten van onze maatschappij. ( officieel) Het is het probleem van de babyboomgeneratie... Zij zagen die modellen wellicht aan als narcisten, terwijl hun opvoeding anders was. Dan was die combi van oude patronen met de nieuwe stijl de oorzaak
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert