Het Alfabet van Uitgestorven Dieren – De Letter A

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Alfabet van Uitgestorven Dieren

Een serie voor mijn zoon die zo gek is op uitgestorven dieren.  Per deel presenteer ik vier dieren, met een achtergrondverhaal. Dit keer de letter A van Ankylosaurus, Argentinosaurus, Allosaurus en Archaeoindris. 



En de A staat voor…

1360f2694d3084f998d67540adfc13b7_medium.

Waarom doe ik dit?

Ook al bestaan ze niet meer, voor mij zijn ze nog realiteit. Mijn kind is gek op ze, sinds die dag dat zijn oudere neefje hem introduceerde in hun wereld. Sinds hij “Platvoet en zijn vriendjes” voor het eerst zag en de vele delen die daarop volgden. Hij kon de films uren achter elkaar zien, als hij het voor het zeggen zou hebben. Heel geconcentreerd keek hij hoe de jonge dinovriendjes met elkaar omgingen. Hij probeerde hun gedrag te begrijpen en zag ze als voorbeelden voor zijn eigen ontwikkelende kleutergedrag. Ze leefden voor hem, in gedachten en spel rende hij met ze mee en ook al wist hij dat alle dino’s al heel lang waren uitgestorven, toch verzon hij verhalen over geheime eilanden waar ze nog gewoon rondliepen. Net zoals ik, toen ik zo jong was als hij. Beiden wisten we waar die eilanden waren en beiden zouden we het nooit aan anderen verklappen.
Deed hij moeilijk met eten, ik hoefde alleen maar de lepel te pakken en een beetje theatraal te zeggen dat Platvoet achtervolgd werd door een gevaarlijke ‘ruigtand’ en zo graag de grot in wilde vluchten. De grot ging dan meteen open. Daarna was het de beurt aan zijn vriendjes, die ik ook bij naam kon noemen. Cera, Fladder, Punt en Becky.

69897ece7908529cb94038ab4f64be97.jpg 

                     Doorsnede van een fossiele Ammoniet

Wat ga ik doen?

Aan de hand van het alfabet breng ik elke keer vier dieren onder jullie aandacht. Dieren die niet meer bestaan, maar in mijn ogen zo bijzonder zijn dat we ze nooit zouden moeten willen vergeten. Het zijn niet allemaal dinosauriërs. Sommige bestaan al heel lang niet meer, andere hebben onze wereld pas recentelijk verlaten. Elk artikel begint met een persoonlijk stukje. Herinneringen aan mijn kinderjaren, toen ik ze ontdekte. Herinneringen aan mijn studie biologie, herinneringen aan zoektochten naar fossielen, herinneringen aan films en documentaires. En een scheutje filosofie over het leven en die unieke planeet waar wij mogen wonen. Over de werking van de natuur, over de werking van ecosystemen. Ik kan er uren over praten en uren over schrijven. En ik zal proberen om zoveel mogelijk specialistisch jargon te vermijden. Laat ik dus maar beginnen met de letter A. Drie dinosauriërs en een zoogdier. En welke dat zijn? Ankylosaurus, Argentinosaurus, Allosaurus en Archaeoindris.

 

cd4cb09a7cbe445d15f9321a1450a755_medium.

De A van Ankylosaurus

Probeer het eens te zien. Je staat op de top van een licht glooiend heuvellandschap, half verscholen achter een boom. De zon schijnt, je ziet een weelderige plantengroei, kleine boompjes, bloeiende planten met bloemen in alle kleuren. Het gezoem van insecten komt je bekend voor; in “jouw tijd” is het precies hetzelfde. Het valt wel op dat je nergens gras ziet. Echt nergens. Je hoort een gebrom en je ziet een groot dier langzaam dichterbij komen. Iets meer dan zes meter lang. Jij komt ongeveer tot schouderhoogte. Een kleine kop, kegelvormig. Zijn hele lijf lijkt bedekt met een dik pantser.
Plotseling hoor je op een meter of tien afstand gekraak van kreupelhout. Met een vreselijke brul stormt een monsterlijke dinosaurus, modelletje Tyrannosaurus, uit de struiken en stort zich op het dier, dat meteen een verdedigende houding aanneemt. Met de gigantische klauwen op zijn achterpoot probeert hij een gapende wond in de rug van zijn prooi te trappen, maar de klauwen dringen niet diep door het pantser heen; de wond is oppervlakkig.

7f01cd5a0b7d3712bf6ac1ffd0c4274f.jpgEn dan zie je dat de prooi niet alleen goed gepantserd is, maar ook flink bewapend. Het roofdier kan de klap van de staart nog maar net ontwijken. Het uiteinde van de staart doet denken aan een monsterlijk grote knuppel. Het roofdier aarzelt, draait een kwartslag en probeert het hoofd van zijn prooi aan te vallen. Dit is een grote fout. Met een luide klap raakt de knuppel zijn standbeen. Zelfs op vele meters afstand hoor je het gekraak van botten. Het roofdier stort met een ijselijke kreet ter aarde; zijn open beenbreuk maakt duidelijk dat dit zijn laatste jacht was. De prooi bromt een paar keer uitdagend en loopt dan langzaam weg, alsof er zojuist niks bijzonders gebeurd was.

f96f780dfbb78b401e4b446ae2bb410f.jpg

Een scene zoals we – als we erbij waren geweest – regelmatig hadden kunnen zien, in Noord-Amerika, op de plek die we later Wyoming of Nebraska zouden noemen. Het Krijttijdperk loopt op zijn einde, we schrijven nu 67 miljoen jaar voor onze huidige tijd. Binnen twee miljoen jaar zal een gigantische meteoor neerstorten in de Golf van Mexico; de gevolgen van deze immense natuurramp zijn desastreus voor veel dieren- en plantensoorten. Massaal uitsterven en een complete herschikking van vrijwel alle ecosystemen. Of deze ramp de werkelijke oorzaak is van het uitsterven van de dinosauriërs of slechts de genadeklap, we weten het nog niet 100 % zeker. Dat die inslag heeft plaatsgevonden, dat is gewoon een feit.

5dab4a6f750f2f7df394d596a1dff94d_medium.

Ankylosaurus was een van de laatste soorten gepantserde dinosauriërs die onze Aarde bevolkte. Zijn bepantsering bestond uit beenplaten, osteodermen, zoals we ze ook zien bij krokodillen en gordeldieren. De knuppel aan het eind van de staart ook. De laatste staartwervels waren vergroeid en ook restanten van bijzonder sterke pezen zijn in fossielen gevonden. In 2009 is een studie verricht om de slagkracht van de staart te bepalen. We vermoeden dat de knuppelstaarten van de grotere exemplaren heel goed in staat waren om bij een roofdier een schedelbreuk of een onderbeenbreuk te veroorzaken.
Ankylosaurus was een van de eerste gepantserde dinosauriërs waarvan fossielen werden gevonden, in 1908. Het werd daarmee het bekendste type. Maar er zijn er meer. De meeste komen uit China, het land dat vooral de laatste twintig jaar een ongelooflijke schat aan fossielen heeft opgeleverd. Een soort met een erg mooie naam is Minotaurasaurus. Uit Canada kennen we Euoplocephalus. Met deze uitgestorven levende tank sloot mijn zoontje een aantal jaren geleden een blijvende vriendschap, in Dierenpark Amersfoort.

 

0a41136f7fc62120a9657a84ab902cc4.jpg

De A van Argentinosaurus

Argentinosaurus was, om even in ‘Platvoet’-termen te praten, misschien wel de meest ultieme ‘langnek’. De ‘langnekken’ waren iconische dinosauriërs, bij vrijwel het gehele publiek bekend. Iedereen kent ze, reuzen van planteneters met lange nekken, lange staarten en immense lijven. Hun ‘werkelijke’ naam is Sauropoden. Het beeld dat we vroeger van ze hadden, sloom, lomp, sukkelig, dom en daarom logisch dat ze uitstierven, is al decennia geleden naar het rijk der fabelen verwezen. In werkelijkheid waren het bijzonder actieve “eetmachines” die in kuddes leefden, waarschijnlijk voor hun nesten zorgden, maar wel hun jongen aan hun lot overlieten, tot ze groot genoeg waren om zich bij een kudde aan te sluiten.

e275524442897774910aecf5d6da2170_medium.

Sauropoden bevolkten vrijwel elk werelddeel. Ik zeg ‘vrijwel’ omdat ik niet zeker ben van Antarctica. Ze ontstonden in het Trias-tijdperk, zo’n 250 tot 200 miljoen jaar geleden. De eerste vormen konden zowel op twee als vier poten lopen. In het Jura-tijdperk, 200 tot 145 miljoen jaar geleden, verschenen de bekende grote soorten, zoals Apatosaurus, vroeger bekend als Brontosaurus, Diplodocus en Brachiosaurus. In het Krijt-tijdperk, 140 tot 65 miljoen jaar geleden, leefde in Zuid-Amerika de waarschijnlijk allergrootste Sauropode, Argentinosaurus, het grootste landdier dat ooit op onze wereld rondliep. Hoewel er nog geen volledig skelet van een volwassen dier is gevonden, gaan paleontologen er van uit dat het dier 35 meter lang kon worden, van kop tot puntje van de staart en een gewicht van 75 ton kon bereiken, wat gelijk staat aan 10 tot 11 volwassen Afrikaanse olifanten. En dan te bedenken dat een pasgeboren jong nog geen 5 kilogram woog! Een gemiddelde ruggenwervel van Argentinosaurus was zo groot als een volwassen man.

baf6711441d78a2a40bab4b97f37ee61_medium.

In Patagonië, in Argentinië is een massale nestplaats ontdekt van Argentinosaurus, dat zich over een afstand van 15 kilometer uitstrekte. Een aantal eieren bevatte nog fossiele embryo’s in uitstekende staat. Paleontologen zijn er van overtuigd dat Argentinosaurus deze exacte plek honderdduizenden jaren heeft gebruikt. Onmiddellijk na de geboorte begonnen de jonkies, die al een goede bek vol tanden hadden, met hun voornaamste levenstaak: eten! Aan de doorsnede van hun botten is te zien dat ze in hun jeugd gigantisch snel groeiden, soms nam hun gewicht dagelijks toe met 40 kilogram.
Mijn zoontje en ik kunnen het ons goed voorstellen. Een passerende kudde, ook al liepen ze echt niet harder dan 7 km per uur, dat voel je trillen onder je voeten. Typisch mijn kind, hij wil dan weten hoeveel poep zo’n beest per dag produceert…

 

f1877803ed41a7a78b32d6b727428a94.jpg

De A van Allosaurus

Allosaurus is, samen met Tyrannosaurus rex, waarschijnlijk de bekendste vleesetende dinosaurus. Hij zag het levenslicht in het late Jura-tijdperk, zo’n 150 miljoen jaar geleden. In de jaren ’60 van de 19e Eeuw werden de eerste fossielen gevonden, in 1877 kreeg het beest zijn naam. De meeste fossielen stammen uit de Morrisonformatie in Wyoming en Colorado. Ook in Australië en China zijn Allosaurusachtige fossielen gevonden, maar dat zijn hoogstwaarschijnlijk andere soorten. In Portugal zijn ze ook gevonden, met fossiele eieren. Dat kan heel goed kloppen, aangezien Europa en Noord-Amerika in die tijd nog gedeeltelijk aan elkaar vastzaten.

17a67629fe3a4ebb1987f6c957d66c67.jpg

Allosaurus was een grote vleeseter,  maximaal 12 tot 13 meter van kop tot staartpunt, meestal kleiner. Een tweebenige, snelle en hoogstwaarschijnlijk warmbloedige actieve jager, met een gewicht tussen de 1500 en 2500 kg en een topsnelheid van tegen de 50 km per uur. Op dat moment dé topvleeseter van het Noord-Amerikaanse ecosysteem. Sommige paleontologen vermoeden dat ze, om grote Sauropoden als Diplodocus te verschalken, in groepen hebben gejaagd. Daar zijn geen aanwijzingen voor gevonden. Wel zijn er bewijzen voor gevechten met Stegosaurusachtige dinosauriërs. Botten van Allosaurus met beschadigingen waar de staartstekels van een Stegosaurus naadloos in passen. Verwondingen aan de nekbotten van Stegosaurus, waar de tanden van Allosaurus een perfecte match zijn.

ce870670ae14a1ef88321a0e16fdb4be.jpg

Hoe krachtig was zijn beet? Daar is wat controverse over. De kop is relatief klein, de gekartelde tanden eveneens. Reconstructies van de schedel laten zien dat de bijtkracht te vergelijken is met die van een alligator. Er is ook een andere mogelijkheid, die de beroemde paleontoloog Robert Bakker (over wie ik zeker nog zal schrijven) postuleerde. Allosaurus kon zijn bek bijzonder wijd opensperren. Bakker denkt dat Allosaurus bij het bijten zijn kop gebruikte als een soort bijl. Ik zie het zo voor me, de gapende wonden die ontstaan door zo’n bijlslag met het volle gewicht van een Allosauruskop; de scherpe en gekartelde tanden zullen zonder moeite door dikke spierlagen heen snijden.

fb7ff73721c2098245ff2ea6de51149a.jpg

In 1991 werd in Wyoming een Allosaurusfossiel gevonden, 95% compleet. Het was een jong dier, nog niet volgroeid, waarschijnlijk gestorven toen het een jaar of zes oud was. Deze Allosaurus kreeg de naam "Big Al". Er is zeer uitgebreid onderzoek gedaan aan zijn skelet. Paleontologen vonden 11 botbreuken en de sporen van een flinke infectie aan de voet, wat waarschijnlijk de doodsoorzaak was. Hierdoor kregen ze een goed beeld van zijn levensloop; in de serie “Walking with Dinosaurs” is zijn leven uitgebeeld in een speciale aflevering.

 

729714394a6afa6a48591a3e60d44d8c_medium.

De A van Archaeoindris

Het is een populaire mythe. De Westerse mens kreeg ‘last’ van een VOC-mentaliteit, zeilde over de hele wereld, onderwierp allerlei inheemse volkeren en roeide op verschillende plekken de inheemse dierenwereld uit, in haar onbedwingbare lust naar macht, geld en aanzien. Iets wat inheemse, zogenaamd primitieve, mensen nooit zouden doen.

De hele waarheid, als je tenminste bereid bent die te horen, is toch even anders. Ik kom hier in deze serie nog vaker op terug. Nu gaan we even naar het eiland Madagaskar. Op zoek naar Archaeoindris, de grootste halfaap die ooit leefde. Halfapen horen, net als apen, mensapen en wij tot de Orde van de Primaten. Wat betreft hun bouw hebben ze veel weg van apen, maar ook van primitiever gebouwde insecteneters. Hun hersenen zijn kleiner dan die van apen, hun snuiten meer gespitst en met natte neusjes, wat apen niet hebben. Ze komen voor in Azië en Afrika, waar ze uitsluitend nachtdieren zijn, maar vooral op het eiland Madagaskar, waar ze zich ontwikkelden tot de belangrijkste zoogdierengroep.

fa9ce9970444e0ac7c4e36ae2663a8d0_medium.d8c143e8ff31431568ca0ce6c691ca5c.jpg980d7f87572711be42f9c3c599874df2_medium.

Een aantal soorten moderne halfapen

Archaeoindris was een halfaap, zo groot als een gorilla, met een gewicht van ongeveer 160 kg. Een waarschijnlijk rustige herbivoor die voornamelijk in bomen leefde, maar ook wel eens de bosgrond bezocht. Zijn dieet bestond hoogstwaarschijnlijk voornamelijk uit bladeren, met hier en daar een vruchtje. Er zijn maar weinig fossiele overblijfselen gevonden. Wel hebben we een vrijwel complete schedel. Ze kwamen voor in Midden-Madagaskar, in een gebied met gemengd bos, struikgewas en savanne.

7a7fc0c859fa2cc7d8ab9b37207f9262_medium.

En toen kwam de mens. Niet de Westerse mens, maar de oorspronkelijke bevolking van Madagaskar, die vermoedelijk én uit Afrika én vanuit de Indonesische archipel kwam. Archaeoindris overleefde dit niet. Kwam het door de ontbossing of door actief jagen, het is nog niet bekend. Een andere grote halfaap, Megaladapis, is rond 1500 de dood ingejaagd, letterlijk. Door mensen opgepeuzeld. Archaeoindris stierf uit toen in ons werelddeel Socrates, Plato en Aristoteles de basis legden voor de Klassieke filosofie. De dood van het laatste exemplaar zou wel eens op de exacte tijd als de geboorte van Alexander de Grote hebben kunnen plaatsvinden.

b2c480e8bf752ee5f089cc9d596f20b7_medium.9695080b9a132a9baf4567424726924b_medium.

 

Volgende artikel?

  • De Letter B van Brontotherium, Brachiosaurus, Basilosaurus en Buidelwolf.
  • De Letter C van Charnia, Compsognathus, Chalicotherium en Castoroides.
  • De letter D van Dunkleosteus, Dimetrodon, Deinotherium en Dodo.
  • De Letter E van Elasmosaurus, Edmontosaurus, Epidexipteryx en Entelodon.
  • De Letter F van Fruitafossor, Fukuititan, Feilongus en Falcatus.
  • De Letter G van Gigantopithecus, Gastornis, Glyptodon en Gorgonops.
  • De Letter H van Hyracotherium, Hallucigenia, Helicoprion en Haasts adelaar.
  • De Letter I van Iers reuzenhert, Ichtyosaurus, Iguanodon en Indricotherium

 

 

 

 

27/11/2015 15:00

Reacties (10) 

08/10/2016 15:18
Ik kan ze allemaal niet onthouden, maar het zijn allemaal ronkende namen en even mooie dieren. Wou dat we ze nog in levende lijve konden zien, alhoewel als ik me Jurassic Park films voor het geheugen haal, zou dit wel enig gevaar kunnen inhouden. Interessant artikel.
1
27/11/2015 17:37
Je bent em weer vergeten, de Atlascopcosaurus. Mijn werkgever werkte mee aan de opgravingen in Australië waar dat beestje leefde . Blijft wel een verschrikkelijk interessant artikel om te lezen !!
1
27/11/2015 18:33
Ik herinner het me. Ik denk dat ik het beestje met een apart artikel ga eren. ☺
1
27/11/2015 16:00
Geniet gewoon weer van het artikel.
1
27/11/2015 18:46
Er komen er nog minimaal 25. ☺
27/11/2015 19:02
Ik heb geen bezwaar. -))
1
27/11/2015 15:42
Prachtig artikel.
27/11/2015 18:46
Dankjewel! ☺
1
27/11/2015 15:34
Als je straks aan de H bent aangekomen dan kun je misschien al de Homo Sapiens bijschrijven gezien te toestand in de wereld vandaag de dag
1
27/11/2015 15:37
Grapjas! En wie moet het dan schrijven?
Over de uitgestorven mensachtigen maak ik nog wel een andere serie. Ook op verzoek van mijn kind.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert