Het Toba-meer op Sumatra, ontstaan door een ramp van wereldformaat

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Wetenschap en onderwijs

In 1996 bezocht ik het Toba-meer in Indonesië. Ontstaan tijdens een vulkaanuitbarsting. Maar ik had geen flauw idee hoe kolossaal.

 

Dansen op de vulkaan

 

Een goed begin van de dag

Het gestommel vlak onder het dak maakt me wakker. Waarschijnlijk een kat met een nestje kittens. Nog half slaapdronken breng ik een bezoekje aan de toiletruimte. Ik was mijn handen, doe mijn lenzen in en trek mijn zwembroek aan. Normaal zou ik mezelf op de Indonesische manier wekken: mandiën, de plaatselijke manier van douchen. Emmers water over mezelf uitstorten. Maar vandaag heb ik een beter idee.

Mijn reisgenote wacht al in bikini op me. “Zullen we?”, zegt ze, terwijl ze met haar hoofd richting de deur knikt. Ik volg haar naar buiten, langs de veranda van ons losmen in Batak-stijl en samen nemen we een aanloop. Twee bommetjes en beide verdwijnen we onder het oppervlakte, om snel proestend weer boven te komen. Het water voelt lauw, tegen het koude aan. En hoewel het bewolkt is, voel ik de kracht van de Tropenzon, zelfs zo vroeg in de ochtend. Ik lig op mijn rug rustig te drijven, de zon verwarmt mijn borst en buik, terwijl het water mijn rug afkoelt. Het lijkt of er behaaglijke beekjes van energie door mijn lichaam stromen. Ik voel me verkwikt en herboren.

66007936028a310947aa765e518db3f2_medium.

We ontbijten op de veranda van ons losmen, op het schiereiland Samosir, midden in het Toba-meer, in Noord-Sumatra. Nog even een kop Indonesische koffie, met koffiedik op de bodem, een krétek-sigaret en dan op de off the road-motor de binnenlanden verkennen. Snel schiet de informatie over deze streek door mijn hoofd. We zitten op ongeveer 1000 meter boven de zeespiegel. Het klimaat is hier voor Europese begrippen aangenaam, ongeveer 27 graden Celsius. Het Toba-meer is het grootste meer van Zuid-Oost Azië en gevormd door een gigantische vulkaanuitbarsting, duizenden jaren geleden. Het is dus eigenlijk een caldera, een kratermeer. De hele streek is nog steeds vulkanisch. De plaatselijke bevolking, de Batak, is overwegend christelijk.

cf8a11450cb2eae19cdd30a547edee4c_medium.

Het majestueuze Toba-meer

Onderweg stoppen we bij een vulkanische bron. We zien het water borrelen en ruiken de rotte eierenlucht van waterstofsulfide en proeven de vreemde, wrange en bittere smaak van zwaveldioxide achter in de keel. De rotsen zijn groen, geel en zwart verkleurd door diverse zwavelverbindingen. Duidelijk vulkanisch van oorsprong. Een aantal eendeneieren dompel ik onder in het hete water. Ze blijven zachtgekookt en smaken me prima. We verbazen ons over de bossen op de bergranden rond het meer. Nooit gedacht hier naaldbomen aan te treffen. Even waan ik me weer in Europa, maar als we een dorpje binnenrijden en het aroma van kruidnagels en de Batakse keuken ons tegemoet komt, weten we zeker dat we nog steeds op Sumatra rondrijden.

10b42f8fee9157b18917c59e7dc14ef1_medium.

Een paar dagen later zijn we op weg naar het fruitparadijs Berastagi, om daarna een bezoek te brengen aan het orang-oetanreservaat bij Bukit Lawang. De bus stopt bij een van de grootste toeristische attracties van het Toba-meer, de majestueuze Sipiso-piso waterval. Een kleine ondergrondse rivier op het Karo-plateau stort zich vanuit een grot 120 meter hoog in het Toba-meer. Het is de hoogste waterval van Indonesië. Ik ben diep onder de indruk en voel me klein bij zoveel natuurgeweld. Een laatste blik over de uitgestrektheid van het meer en we vertrekken.

687f30d3415555b278a4008cd8b685df_medium.

Gedachten over vulkanische explosies

Ik ben weer terug in Nederland; regelmatig denk ik terug aan mijn vakanties in Indonesië. Zeker nu mijn zoontje ouder wordt en graag met papa ‘naar het oerwoud’ wil, probeer ik  onze eerste gezamenlijke trip naar het land waar ook zijn roots deels liggen, te visualiseren. De vulkanische explosie die het Toba-meer heeft gevormd, gaat niet uit mijn hoofd. Ik wil er meer van weten en verzamel informatie. Om tot verbijsterende ontdekkingen te komen…


De schaal van Richter en de VIE-schaal

Wetenschappers drukken de kracht van aardbevingen uit met de schaal van Richter. We horen het regelmatig tijdens het journaal: een beving met de kracht van 6 op de schaal van Richter, een andere aardbeving met een kracht van 7. Maar wat betekent dit? De schaal van Richter is een logaritmische schaal. Dit houdt in dat een beving met een kracht van 7 op de schaal van Richter 10x heviger is dan een beving met de kracht van 6. Een beving van 8 op de schaal is 100x heviger. Vulkanologen gebruiken de VIE-schaal. Ook deze schaal is voor het grootste deel logaritmisch en is in 1982 ontworpen door Chris Newhall van de US Geological Survey en Stephen Self van de Universiteit van Hawaï. VIE staat voor Volcano Explosivity Index; ze meten dus de mate van explosieve kracht. Maar hoe doen ze dit?

dbf1638ad3d59a94cfc94fdc3e4af09e_medium.

VIE-schaal en vulkanische explosies: Uitleg en voorbeelden

Bij een vulkanische explosie komen gigantische hoeveelheden gas, as en ander materiaal in de atmosfeer. Vulkanologen meten de hoogte van de aspluim en de hoeveelheid vrijgekomen materiaal. Dit gebruiken ze om een beeld te krijgen van de explosieve kracht; het is de basis voor hun classificatie. Op dit moment loopt de VIE-schaal van 0 tot 8. Een vulkanische uitbarsting van 0 op de schaal is een uitbarsting waarbij niet of nauwelijks sprake is van een explosie. Dit type uitbarsting komt regelmatig voor op de Hawaii-eilanden. Je kan het zien als een wondje in de aardkorst waar bloed uit sijpelt. Een uitbarsting met een kracht van 8 op de VIE-schaal noemen ze ‘Supervulkanisch’of megakolossaal. Die woorden duiden al aan dat je dan mag spreken over een gigantische natuurramp. Kan ik het nog duidelijker en beeldender omschrijven? Ik doe een poging.

In het jaar 79 na Christus, in de tijd van het Romeinse rijk, voltrok zich in Italië een vreselijke ramp. De Vesuvius barstte uit; het vrijgekomen gloeiend hete as begroef de steden Herculaneum en Pompeii. Niemand in die steden overleefde de ramp. Probeer het eens te zien: zogenaamde pyroclastische aswolken, honderden meters hoog, met een temperatuur van meer dan 500 graden Celsius overspoelen je stad. Iedereen in doodsangst en wilde paniek. Ze gaan zo snel, er is geen enkele mogelijkheid om hier aan te ontsnappen. Niet rennend, niet te paard. Deze beruchte uitbarsting had een kracht van 4 op de VIE-schaal. Het wordt ook een ‘Plinische’ uitbarsting genoemd, naar de Romeinse geschiedschrijver Plinius, die deze ramp in een brief beschreef. In 1980 barstte de vulkaan Mount St. Helens in de staat Washington uit, met een vergelijkbare kracht. Wetenschappers hebben berekend dat de uitstoot aan broeikasgassen van Mount St. Helens ongeveer gelijk staat aan tien jaar op topsterkte draaiende industrie.

b1816228333310bd10c03cd8be27d4a2.jpg

In 1883 explodeerde de vulkaan Krakatau, op een eiland tussen Sumatra en Java, in het toenmalige Nederlands-Indië. De explosie kon men horen in Australië en zelfs op het eiland Mauritius, 5000 km verderop. Ongeveer 2x de afstand tussen Amsterdam en Moskou en bijna de afstand tussen Amsterdam en New York. Zes uur vliegen…
De as van de explosie is over de hele wereld gewaaid en zelfs in Nederland gevonden. En dat terwijl Krakatau toch bijna aan de andere kant van de wereld ligt. Sterker nog. Jarenlang waren de sporen zichtbaar in de dampkring. De jetstreams, hard waaiende winden op grote hoogte, verspreidden het stof over de hele wereld. Nog jaren zagen mensen vreemd gekleurde zonsondergangen, veroorzaakt door fijne stofdeeltjes die nog steeds rondvlogen. Deze stofdeeltjes houden zonlicht tegen en kunnen daarmee een effect hebben op het klimaat over de hele wereld.

De Krakatau explosie staat bekend als het hardste geluid dat in moderne tijd is geproduceerd. De schokgolven zijn maar liefst driemaal de wereld rondgegaan. Niet meer hoorbaar, wel te meten. Dit moet toch wel zo’n megakolossale uitbarsting geweest zijn, niet? Vergeet het maar! Krakatau was ‘slechts’ een uitbarsting van 6 op de VIE-schaal. Het kan allemaal nog een stuk rampzaliger. Maar voordat ik nog twee écht gigantische uitbarstingen beschrijf, maak ik een klein uitstapje naar kernbommen. Kernbommen? Is dat logisch? Helaas wel, ja…


Vulkanische explosies vergeleken met kernwapens

De uitbarsting van Krakatau had een kracht van 200 megaton TNT. Als dit getal je niets zegt, begrijp ik het volledig. Op het eerste gezicht kan ik me er ook niets bij voorstellen. TNT is een van de krachtigste explosieven. Een halve kilo is genoeg om een auto volledig aan gruzelementen te blazen. 200 megaton is 200 miljoen ton. Of 200 miljard kilo. Daar kan je dus 400 miljard auto’s mee vernietigen. Zoveel bestaan er bij lange na niet.

543bcab6bf7a77da967ac56f0d8bcb6f_medium.

De atoombom op Hiroshima had een explosieve kracht van 13.000 ton TNT. We kennen allemaal de vreselijke beelden van die beruchte paddestoelwolk en de vrijwel totale vernietiging van Hiroshima, en later ook Nagasaki, met vele duizenden doden. Maar dit waren nog kleintjes vergeleken bij de bommen die in de jaren ‘50 door de Amerikanen en Russen werden ontwikkeld: de thermonucleaire wapens, beter bekend als waterstofbommen. Een gemiddelde waterstofbom knalt met een kracht van 10 megaton TNT en is daarmee bijna 1000 maal krachtiger dan de Hiroshima-bom. En Krakatau explodeerde met de kracht van 20 waterstofbommen!


Echt kolossale rampen – de oorsprong van de Atlantis-legende?

Maar zoals ik al eerder zei, het kan nog erger. De eerste vulkanische superramp die ik beschrijf, vond plaats in de Middellandse zee, ongeveer 1600 voor Christus. Een vulkaan op het  Griekse eiland Thera explodeerde met een kracht van 7 op de VIE-schaal. Daarmee creëerde het ook een gigantische tsunami. Wetenschappers nemen aan dat dit het einde betekende van de Minoïsche beschaving op Kreta. Ook zijn er velen die geloven dat deze ramp de basis is voor de legendes rondom Atlantis. De aspluim moet maar liefst meer dan 40 km hoog zijn geweest, meer dan de afstand tussen Amsterdam en Utrecht; het stof regende over de hele wereld neer. Het is heel goed mogelijk dat dit een flinke invloed had op het klimaat. Koude zomers, slechte oogsten, hongersnood, jarenlang.

f7a55f211e35a82178253fb7b9791bc3.jpg

Thera, het oorspronkelijke Atlantis?


Een megakolossale ramp

Een echt grote, inderdaad megakolossale ramp vond plaats ongeveer 75.000 jaar voor Christus, in het huidige Indonesië. Een explosie met de kracht van meer dan duizend waterstofbommen. Ongeveer 2000 kubieke kilometer stof en as kwam vrij. Hoeveel is dat? Zet een groot en hoog hek om heel Nederland en dump dit stof over ons mooie kikkerlandje. Het komt tot ongeveer 48 meter hoog! Een flat met iets van vijftien verdiepingen.
Wetenschappers schatten dat deze uitbarsting een bijzonder grote invloed had op het klimaat. Een daling van 3-5 graden Celsius, met een daling van 15 graden op de noordelijke breedtegraden, waar wij dus wonen. Koude zomers en bitter koude winters! Dit is de uitbarsting die het Toba-meer heeft gevormd.

08343835bf74df3e482f937bdeb41236_medium.

Persoonlijke reflectie

En 75.000 jaar later was ik op die exacte plek. Nog steeds kan je de vulkanische oorsprong zien, maar als je rondloopt door het mooie landschap en geniet van de welig tierende natuur, is een ramp van wereldomvang wel het laatste waar je aan denkt. Wij mensen zijn in staat om het klimaat te beïnvloeden en kunnen grote delen van het aardoppervlakte vernietigen met ons kernwapenarsenaal. Maar vergeleken met de kracht van vulkanische uitbarstingen stellen wij niet zoveel voor. En ook al vernietigen wij onszelf, het leven gaat uiteindelijk gewoon zonder ons verder. Zelfs radioactieve neerslag en straling vermoordt niet alles. De Aarde is een levende planeet. En alleen een ramp van kosmische omvang kan hier een einde aan maken. Daarover misschien een volgende keer.
 

 

 

 

Stap over naar Essent

Help deze website en onze schrijvers, stap over naar Essent als energieleverancier.
22/11/2015 16:04

Reacties (20) 

26/11/2016 22:18
Mooi geschreven. De Toba supervulkaan, erg interessant. Een uitbarsting die er waarschijnlijk voor zorgde dat een groot deel van de mensheid uitstierf.
05/12/2015 11:50
Interessant! Als je dat beschrijft over die ramp 1600 voor Christus en het mogelijke verband met Atlantis, krijg ik direct allerlei bijbelse associaties en andere goddelijke legendes uit de geschiedenis. Stel dat we ooit alles zouden weten.... Maar dat is een utopie. Net als Atlantis ;)
26/11/2015 16:11
Chapeau !
25/11/2015 03:08
Wat een mooie kijk heb je ons laten zien door dit artikel op deze vulkaan uitbarsting. Mooi geschreven en de titel dansen op de vulkaan is poëtisch weergegeven.
1
23/11/2015 20:09
Prachtig!
24/11/2015 11:56
Dankjewel, Berna! Het land is ontzettend mooi; echt een aanrader voor iedereen die een klein beetje avontuurlijk wil reizen.
1
23/11/2015 15:44
Goed artikel!
1
24/11/2015 11:56
Dankjewel!
1
22/11/2015 18:51

mooi interessant artikel
24/11/2015 11:55
Thank you very much!
Copyright © 2016 Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden. Tallsay.com is onderdeel van Plazilla Ltd.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert