Lili Marleen - Een megahit uit de Tweede Wereldoorlog

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Muziek

De verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. Misschien wel 72 miljoen doden. Daarna zou de wereld nooit meer hetzelfde zijn. En een lied, geliefd bij alle soldaten, op alle fronten. Hét lied van de Tweede Wereldoorlog: het Duitse Lili Marleen.


Een soldaat droomt van zijn geliefde, in de schaduw van de lantaarn


 
Tijdgeest in muziek

Wie kent de Amerikaanse misdaadserie Cold Case? Een team agenten in Philadelphia dat zich bezighoudt met onopgeloste moorden, sommige al decennia oud. Immers, voor moord bestaat in de Verenigde Staten geen verjaringstermijn. In Nederland sinds een aantal jaren ook niet meer. Een goed geschreven, spannende serie, met mooie flashbacks naar de tijd van de moord. Met bijpassende muziek. Je hoort de eerste klanken en je weet meteen in welk decennium de moord heeft plaatsgevonden. Nog voordat het jaartal in beeld komt, nog voordat auto’s en mode een indicatie geven. Muziek doet dat met je. Elk tijdperk heeft zijn eigen specifieke en o zo herkenbare muziek.
Je hoort ‘Blue suede shoes’ van Elvis en je denkt aan de jaren vijftig. Voor je geestesoog zie je vetkuiven, meisjes in petticoat en een ellenlange roze Cadillac. Bob Dylan kreunt ‘The times they are a changin’ en je denkt: ‘Begin jaren zestig’. De opkomst van Provo, Flower Power, demonstraties tegen de oorlog in Vietnam. Luister naar Nirvana en je ziet het communisme ineenstorten en Nelson Mandela eindelijk weer van de vrijheid proeven.

de639237596bee168c2d36b19dc4432c_medium.

Muziek roept beelden op en versterkt de impact van beelden. Wat is Braveheart zonder keltische klanken en doedelzakken? Wat is Apocalypse Now zonder muziek van The Doors? Soms is er sprake van een volledige miskleun. De film Ladyhawke, met Michelle Pfeiffer en Rutger Hauer, speelt zich af in fictieve Middeleeuwen. De jaren tachtig-klanken van Alan Parsons Project passen hier totaal niet bij.
De Tweede Wereldoorlog is een belangrijk thema in films, zeker in Nederlandse. En welke muziek past hier bij? Typisch militaire marsmuziek? Battle Hymn of the Republic, de Giovinezza en het Horst Wessel-lied? Of liever Glenn Miller, Vera Lynn en The Andrew Sisters? We horen ze regelmatig. Maar toch, de grootste hit uit die tijd, de song met de meeste impact, geliefd bij zowel de Duitsers als de Geallieerden, staat hier niet bij. Het was een Duits lied, een lied met een mooie geschiedenis. Een lied dat als geen ander de weemoed van de soldaat, lang van huis, ver weg van zijn geliefden, niet wetend of hij ze ooit nog terug zou zien, een stem gaf.

6fd1e3e93bb2c3ce965076e2a3889062.jpg

Hans Leip, de schepper van Lili Marleen

Het was een jonge Duitse soldaat van 22, die in 1915, vlak voordat hij in de Eerste Wereldoorlog naar het Oostfront werd gestuurd, een mooi melancholisch gedicht schreef. Een jongeman die de oorlog overleefde en later uitgroeide tot een schrijver, toneelschrijver, dichter en beeldend kunstenaar. Hans Leip, die in 1983 op 89-jarige leeftijd overleed, maar voor zover ik weet buiten het Duitse taalgebied niet al te bekend is. Op dat ene gedicht na dan. Dit gedicht, “Das Mädchen unter der Laterne”, werd in 1937 voor het eerst gepubliceerd in de dichtbundel ‘Die kleinen Hafenorgel’, onder de titel ‘Das Lied eines jungen Soldaten auf der Wacht’. De naam van het meisje is geïnspireerd door twee vrouwen: Lili was het liefje van een van zijn vrienden en Marleen een verpleegster met wie hij vlak voor zijn vertrek veel omging. Hij schreef het gedicht om zijn tweestrijd duidelijk te maken. De tweestrijd tussen het doen van je plicht en je geliefde achter te laten, niet wetend of je haar ooit weer in je armen zal houden. Oorspronkelijk had het gedicht drie coupletten, maar Leip had er twee nieuwe bij geschreven. Hij voelde, zoals zovelen met hem, dat de oorlogsdreiging met de dag toenam. Twee jaar later kreeg hij gelijk.

546e9c7de9261facfc5de66c49f9ef4b.jpg

Norbert Schulze, componist van Lili Marleen

Norbert Schultze was een Duits componist en dirigent, geboren in 1911 en overleden in 2002. Hij was het die de muziek componeerde bij Leip’s gedicht. Alhoewel, in 1990 vertelde hij dat het deuntje al eigenlijk klaar lag voor een tandpastareclame. Gelukkig heeft hij in 1938 toch maar voor het gedicht gekozen.
Schultze maakte in de dertiger jaren snel carrière als componist. Uiteraard lag dit aan zijn talent, maar er waren ook andere omstandigheden die zijn bekendheid bevorderd hebben. Veel componisten waren naar het buitenland gevlucht en Joodse componisten kregen geen werk. Schultze werd bekend door zijn opera ‘Der Schwarzer Peter’. Hierna openden vele deuren zich voor hem. Hij heeft tijdens de jaren van het Derde Rijk een aantal bekende propagandaliederen gecomponeerd, op verzoek van Joseph Goebbels, Hitlers Minister van Propaganda. De titels van de liederen spreken boekdelen: ‘Bomben über England’, ‘Vorwärts nach Osten’ en ‘Panzer rollen in Afrika vor’. Was hij hierom een Nazi? Hij is er vaak van beschuldigd, na de oorlog. Maar zelf verklaarde hij dat hij destijds een jaar of dertig was en dus van een perfecte leeftijd om een uniform aan te trekken en aan het Oostfront kapot geschoten te worden. Hij zei dat hij de keuze had tussen componeren of creperen en dat hij uiteraard voor het eerste koos. Toch moest hij na de oorlog een boete van 3000 DM betalen en raakte hij tot 1963 de rechten op ‘Lili Marleen’ kwijt. Na 1963 was dit lied zijn voornaamste bron van inkomsten. Hij heeft overigens per testament bepaald dat alle opbrengsten van zijn composities van 1933-1945 geschonken moeten worden aan het Duitse Rode Kruis. Dus inclusief zijn opera’s en inclusief ‘Lili Marleen’. Dat gebeurt tot op de dag van vandaag.

07fec5f1e67aa2070ccd5020c968c6d7.jpg

Lale Andersen, de stem van Lili Marleen

Lale Andersen was een Duitse zangeres en actrice, geboren als Liese-Lotte Bunnenberg in 1905 en gestorven in 1972. In de jaren dertig trad ze veel op in cabarets in Berlijn. Daar is ze ook Norbert Schultze tegen het lijf gelopen. Na de oorlog is het enige tijd stil geweest, ze heeft nog enkele grote hits gehad in de jaren vijftig en mocht in 1962 Duitsland vertegenwoordigen op het Eurovisie Songfestival, waar ze dertiende werd. Maar ze zal altijd bekend blijven om dat ene lied, dat ze in 1939 in de nacht van 31 juli en 1 augustus in de Berlijnse Elektrola-studio opnam. Zij was niet geheel gecharmeerd van Schultze’s melodie en Schultze was niet kapot van het marstempo en het mannenkoor op de achtergrond, dat hij meesmuilend ‘Kastraten-Chor’ noemde. Hoe het ook zij, op 1 augustus 1939 werd Lili Marleen geboren. Exact een maand later kon heel Europa via de radio Adolf Hitler horen roepen: “Seit 5:45 wird jetzt zurück geschossen”. De Duitse inval in Polen was een feit, Frankrijk en Engeland verklaarden Duitsland de oorlog; de Tweede Wereldoorlog was begonnen.

42bd3ca8762d0d9a245e557644cb01ef.jpg

Lili Marleen wordt beroemd door Radio Belgrado

De eerste tijd van de oorlog, we weten het allemaal, was een ongekend succes voor de Duitse troepen. Dat lag met name aan de geniale generaal Heinz Guderian, die de Blitzkrieg-tactiek had uitgedacht. Noorwegen viel, Nederland en België werden onder de voet gelopen, Frankrijk capituleerde en het Engelse expeditieleger nam vanuit Duinkerken overhaast de benen. Inmiddels was ook de oorlog tegen Joegoslavië en Griekenland begonnen. Half april capituleerde Joegoslavië en de Duitsers namen bezit van de sterke radiozender Radio Belgrado. Vanuit Belgrado verzorgden ze uitzendingen voor hun soldaten, te horen van Noorwegen tot in Noord-Afrika. Het repertoire was niet al te uitgebreid, veel platen werden dus vaak herhaald. Te vaak. Daar moest een oplossing voor komen. Wat er precies gebeurde blijft onduidelijk, er zijn een aantal versies in omloop. Maar het is een feit dat in de zomer van 1941 een nieuwe voorraad platen ter beschikking kwam, allemaal geflopte nummers. Een van deze nummers was Lili Marleen, waarvan tot dan ongeveer 700 exemplaren waren verkocht, overduidelijk een flop. Was het omdat in de eerste tijd van de oorlog niemand zat te wachten op een gevoelig lied over soldatenheimwee? Dat was nu wel anders. In korte tijd werd het lied bijzonder geliefd. Luister naar 'die Originalverfassung von Lili Marleen'. Hier volgt de integrale tekst:


Vor der Kaserne,
Vor dem großen Tor,
Stand eine Laterne,
Und steht sie noch davor,
So woll'n wir uns da wieder seh'n,
Bei der Laterne wollen wir steh'n,
Wie einst, Lili Marleen. (bis)

Unsere beiden Schatten,
Sah'n wie einer aus,
Daß wir so lieb uns hatten,
Das sah man gleich daraus.
Und alle Leute soll'n es seh'n,
Wenn wir bei der Laterne steh'n,
Wie einst, Lili Marleen. (bis)

Schon rief der Posten:
Sie blasen Zapfenstreich,
Es kann drei Tage kosten!
Kamerad, ich komm' ja gleich.
Da sagten wir Aufwiederseh'n.
Wie gerne wollt' ich mit dir geh'n,
Mit dir, Lili Marleen! (bis)

Deine Schritte kennt sie,
Deinen zieren Gang.
Alle Abend brennt sie,
Doch mich vergaß sie lang.
Und sollte mir ein Leid gescheh'n,
Wer wird bei der Laterne steh'n,
Mit dir, Lili Marleen! (bis)

Aus dem stillen Raume,
Aus der Erde Grund,
Hebt mich wie im Traume
Dein verliebter Mund.
Wenn sich die späten Nebel dreh'n,
Werd' ich bei der Laterne steh'n
Wie einst, Lili Marleen! (bis)

ad43bdfcd756b9643112e0436780d851.jpg

Veldmaarschalk Erwin Rommel

Deze tekst raakte de soldaten. Allen kenden het gevoel om ver weg van huis en haard te zijn, allen hoopten hun familie en geliefde ooit weer terug te kunnen zien. En allen wisten dat de kans dat ze de volgende dag niet meer zouden leven, verre van denkbeeldig was. Het lied was ongekend populair onder de soldaten van het Afrika-korps van Veldmaarschalk Rommel. Ook Rommel hield van het lied en verzocht Radio Belgrado om het elke dag te spelen. Het werd de herkenningsmelodie van Radio Belgrado en werd elke dag, om 21.55 uur, vlak voor het einde van de uitzendingen gespeeld. En niet alleen bij de Duitsers, ook onder de Geallieerde soldaten nam de schare fans per dag toe. Er gaat een verhaal dat Australische soldaten tijdens het beleg van Tobroek (in Libië) richting de Duitse stellingen schreeuwden of ze de volumeknop wat verder open wilden gooien. De soldaten van Rommel’s tegenstander, Montgomery’s 8e Leger, begonnen het lied mee te zingen en te fluiten. Tot een Britse groep soldaten op hun falie kreeg dat ze een liedje in de taal van de vijand aan het zingen waren. Hun terechte antwoord was: “Geef ons dan een Engelse tekst!”

ddb515342b8b5dcb4689109544814db3.jpg

Marlene Dietrich

Propaganda, propaganda, alles is propaganda

Het was een tijd zonder tv en van Internet had nog nooit iemand gehoord. Propaganda ging via de radio. Duitsland had bijvoorbeeld het programma ‘Germany calling’, met de beruchte Lord Haw-Haw. In de Pacific luisterden Amerikaanse soldaten naar Tokyo Rose. Maar als je soldaten ontvankelijk wil maken voor je propaganda, zul je ze toch eerst moeten lokken. Met goede muziek, bijvoorbeeld. Dus al snel kwamen de Duitsers met een Engelstalige versie van Lili Marleen, wetend hoe populair ze was onder de vijandelijke troepen. Inmiddels hadden de Engelsen al een eigen versie opgenomen, door de Engelse zangeres Anne Shelton. Toen zij in 1994 stierf, schreef de Daily Mail dat zij voor duizenden Desert Rats (8e Leger van Montgomery) de Britse Lili Marleen was. Luister hier naar Anne Shelton's versie van Lili Marleen. Ook Vera Lynn vertolkte het lied en namens de Amerikanen nam Marlene Dietrich een versie in het Engels op, maar ook een Duitstalige versie, voor Geallieerde propaganda richting Nazi-Duitsland. Luister hier naar Marlene Dietrich's versie van Lili Marleen. Inmiddels was het lied in Duitsland zo immens populair dat er meer dan twee miljoen platen verkocht waren. Lili Marleen werd hiermee alleen al in Duitsland de eerste ‘million seller’.

793cb42fbea9fa715d1b8b479d73274b.jpg

Lale Andersen en Joseph Goebbels: Lili Marleen wordt verboden

Maar propaganda heeft ook een keerzijde. Joseph Goebbels had een hekel aan het lied. Hij vond het onpatriottisch. Te morbide, te neerslachtig. Hij omschreef het zelfs als ‘een lijk van een smartlap’. En zeker het laatste couplet, waar niet duidelijk wordt of ‘haar verliefde mond’ de soldaat opheft vanuit een loopgraaf of vanuit een soldatengraf, het past gewoon niet in het beeld dat de Nazi’s hun soldaten wilden voorhouden. Heldenmoed, opoffering en vaderlandsliefde, Blut und Ehre, liefst ondersteund door marsmuziek in majeur. ‘Die Fahne hoch, die Reien fest geschlossen.’ Toen bekend werd dat Lale Andersen het ghetto van Warschau niet wilde bezoeken, toen bekend werd dat ze contact onderhield met gevluchte Joden in Zwitserland, toen zag hij zijn kans schoon. In april 1942 werd Lili Marleen verboden. Vanaf 1942 mochten geen foto’s van Andersen meer worden afgedrukt en haar werd in oktober 1942 verboden op te treden. Dit viel op bij de Geallieerden en de BBC verspreidde het gerucht dat Andersen gevangen was gezet in een concentratiekamp. Dit bracht de Nazi’s in verlegenheid; vanaf mei 1943 mocht Andersen weer optreden, maar Lili Marleen mocht ze niet meer zingen. Zinloze actie; het hek was van de dam. Er kwamen nu zoveel verschillende versies uit, zowel in het Engels als in het Duits, dat geen enkele soldaat zonder zijn favoriete nummer kwam te zitten. Andersen mocht niet meer optreden voor soldaten, maar werd gevraagd om Engelstalige jazznummers te zingen, voor propagandadoeleinden. Ze trok zich terug op het Duitse waddeneiland Langeoog, totdat het uiteindelijk werd bezet door Canadese soldaten. Een beeld van Lili Marleen, onder haar lantaarn, staat op Langeoog, bij de watertoren.

44ca929f99853fddd0ca222241c42f45.jpg

Lili Marleen na de Tweede Wereldoorlog

Toen Norbert Schultze aan Geallieerde soldaten werd voorgesteld als de componist van Lili Marleen, kreeg hij een heldenontvangst en een staande ovatie. Het feit dat hij ook de componist was van ‘Bomben über England’, maakte even niets uit.
Lili Marleen was inmiddels in 48 talen vertaald en had fans als Winston Churchill en maarschalk Tito van Joegoslavië. Generaal Eisenhower zei over Hans Leip dat hij de enige Duitser was die tijdens de oorlog aan de hele wereld vreugde had geschonken. En ook na de oorlog is Lili Marleen populair gebleven. De weduwe van Leip kreeg in de jaren tachtig jaarlijks zo’n 60.000 Zwitserse frank, alleen al voor dit lied. Vele artiesten hebben het vertolkt. Connie Francis had in 1962 succes met haar versie, zowel in Amerika als in Duitsland. Perry Como heeft het opgenomen, net als Carly Simon, Matia Bazar, Amanda Lear en Kid Creole and the Coconuts. Wat aparte versies zijn er van de Duitse blackmetalband Eisregen, op hun cd Hexenhaus of van de gothic metalband Atrocity op hun cd Gemini, in het Duits en in het Engels. Maar het bleef niet bij muziek alleen…

e5d342aff555760e7fe58184629fef4a_medium.

Rainer Werner Fassbinder verfilmt Lili Marleen

Rainer Werner Fassbinder was een geniale Duitse regisseur, acteur en producent. Geboren in 1945 en gestorven in 1982, net 37 jaar oud. In zijn carrière van veertien jaar heeft hij maar liefst 26 toneelstukken geschreven, 4 korte films, een TV-serie van 14 delen (Berlin Alexanderplatz) en 42 films geregisseerd. Zijn bekendste film is waarschijnlijk ‘Die Ehe der Maria Braun’. In 1981 bracht hij de film Lili Marleen uit, gebaseerd op Lale Andersen’s autobiografische roman ‘Der Himmel hat viele Farben’. Het leven van Lale Andersen van vlak voor de Tweede Wereldoorlog tot vlak erna heeft hij uitgebeeld, zij het met een flinke dosis ‘dichterlijke vrijheid’. De hoofdrol werd gespeeld door Hanna Schygulla. In de film heet ze ‘Willie’ en heeft ze een relatie met de Zwitsers Joodse componist Robert Mendelssohn, die betrokken is bij het uit Nazi-Duitsland smokkelen van Joden. De karakter Mendelssohn is gebaseerd op de componist Rolf Liebermann, die Lale Andersen inderdaad kende, maar niet op de wijze zoals Fassbinder laat zien. De film geeft een mooi beeld van de groeiende populariteit van Lili Marleen en van de problemen die Andersen ondervond toen ze bij de Nazi’s uit de gratie raakte. Hier hoor je de versie van Lili Marleen uit de film.

df2211a14390d4cc6db4d9906bfe7d46_medium.

Lili Marleen komt naar het Nationaal Bevrijdingsmuseum in Groesbeek

In Groesbeek, bij Nijmegen, staat het Nationaal Bevrijdingsmuseum. Op zondag 25 oktober 2015, van 12.00 uur tot 17.00 uur, organiseerde dit museum de Lili Marleendag, als ode aan de grootste hit uit de oorlog, met een lezing, filmbeelden en muziek. Dit doen ze nu al een aantal jaar. Het gehele evenementenprogramma van het Nationaal Bevrijdingsmuseum is hier te zien met één muisklik.

05e9e143e1bfad364bbe0d8338b9f2b8_medium.

Oorlogsliederen, toen en nu

De meeste liederen over oorlog, zeker als ze ten tijde van die oorlog zijn geschreven, zijn ‘patriottisch’, opzwepend, met de bedoeling de eigen moraal en kracht te versterken, soms door een gevoel van woede of verontwaardiging richting ‘vijand’ op te roepen. Neem als voorbeeld het nummer ‘Have you forgotten’ van de Amerikaanse countryzanger Darryl Worley, over de oorlog in Afghanistan:

Some say this country’s just out looking for a fight
Well after 9-11 man, I’d have to say: “That’s right!’
Have you forgotten how it felt that day
To see your Homeland under fire and our people blown away

Of de beroemdste oorlogshit uit de Eerste Wereldoorlog:

Over there, over there,
Send the word, send the word over there
That the Yanks are coming, the Yanks are coming
The drums rum-tumming everywhere.
So prepare, say a prayer,
Send the word, send the word to beware
We'll be over, we're coming over,
And we won't come back till it's over, over there.

Uiteraard zijn er ook songs die de verschrikkingen van oorlog goed onder woorden brengen. Een mooi voorbeeld is Billy Joel’s ‘Goodnight Saigon’, ruime tijd na de Vietnam-oorlog geschreven:

We met als soulmates on Parris Island
We left as inmates from an asylum....
....We came in spastics, like tameless horses
We left in plastic, like numbered corpses....
....We held the day in the palm of our hand
They ruled the night, and the night
Seemed to last as long as six weeks

0c4f10a888a3803dd4cb29a0c366131a.jpg

Maar Lili Marleen was anders. Het gevoel dat dit lied opriep is universeel herkenbaar voor elke soldaat, van elke partij, aan elk front, in welke tijd dan ook. Dat maakt het uniek. Omdat het duidelijk maakt dat elke soldaat in eerste plaats een mens is, zoals jij en ik. Een mens met twijfels, met angsten, met heimwee, met geliefden die hij eigenlijk niet achter wil laten. Met herkenbare, normale menselijke gevoelens. Ik heb nooit de wapens opgenomen en hoop ook dat ik dit nooit hoef te doen. Ik moet er niet aan denken om mijn kind achter te laten om ergens in Verweggistan mijn leven te wagen. En al helemaal niet onder dwang. Nog een laatste Lili Marleen? Mijn persoonlijke favoriet, in het Engels. Gezongen door een dame met een onsterfelijke stem, een dame die nu gelukkig nog in leven is en inmiddels de respectabele leeftijd van 98 jaar heeft bereikt. De enig echte "Forces' Sweetheart": Vera Lynn.

De Tweede Wereldoorlog. Ongeveer 72 miljoen doden, waarvan 25 miljoen in uniform. 5,5 miljoen Duitse soldaten, bijna 11 miljoen Russische. Ongeveer 400.000 Amerikaanse en 400.000 Britse soldaten. Allemaal kinderen van iemand, allemaal geliefden van iemand. En als ze niet meteen in de eerste seconde dood werden geknald of uiteengereten door explosies, zullen ze vast een keer ’s avonds in stilte gedacht hebben aan thuis. Aan hun geliefde. Die misschien, net als Lili Marleen, onder een straatlantaarn op ze wachtte.

4f9ea0aeda65a8abe528ebdde347bcb2.jpg
 

16/11/2015 23:45

Reacties (6) 

18/11/2015 18:37
Wat heb ik vaak Lili Marleen meegezongen vroeger!!

Jij maakte hier weer een prachtartikel. Ook mijn complimenten!!
17/11/2015 08:12
Opnieuw een schitterend uitgebreid artikel. Prachtige gedocumenteerd ook.
17/11/2015 06:46
Dit maakt jou nou tot mijn favo schrijver. Dit is iemand inpakken met een artikel. En dan luister je tussen 6 en 7 uur 's ochtends een keer of drie naar dit werkelijk sublieme nummer. Want het is gewoon een prachtsong.
Die versie van de film, ook zo geweldig mooi met de beelden van de troepen die luisteren.
1
17/11/2015 00:27
Geweldig artikel, mijn complimenten!
U bent niet ingelogd. Wilt u nu inloggen of een account aanmaken?
1
17/11/2015 00:24
Ben nog even sprakeloos, maar ik kom er morgen op terug.
1
21/11/2015 17:08
Sprakeloos? Ben ik niet van je gewend! ☺
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert