Gedachten over een klein blauw stipje

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Wetenschap en onderwijs

De beroemde foto van Carl Sagan, gedachten over de uitgestrektheid van het Heelal. En de consequenties voor ons, onze positie en onze toekomst. 

Een flits van leven op een klein blauw stipje

 

Ooit leed ik aan Hollanditis

Ik kan het me nog goed herinneren. Het was in mijn eindexamenjaar een veelbesproken onderwerp. De Sovjet-Unie had middellange afstandsraketten geplaatst met kernbommen, gericht op Europa, gericht op ons. Velen zagen de SS-20 raketten als een serieuze bedreiging. De NAVO kwam met een antwoord: ook wij gingen ze plaatsen in Europa, zelfs in Nederland. Die van ons heetten Pershing II en de Tomahawk kruisraket. Maar dat ging niet zonder slag of stoot. Het verzet onder de Europese bevolking was groot, met name hier in Nederland. De discussies waren fel, de typeringen over en weer niet mals. Oorlogszuchtige op bloed beluste haviken tegenover de naïeve bleke pacifistenkliek. De een werd zogenaamd betaald vanuit Washington, de andere uit Moskou of Peking, zoals Beijing toen nog genoemd werd. En de tegenstanders, het leek of ze leden aan een anti-kruisrakettenkoorts, de Hollandse ziekte. Hollanditis werd het in het buitenland schamper genoemd. En ik was ook besmet.
Ik was erbij, bij de grote demonstraties. Amsterdam in 1981, Den Haag in 1983. Ik wist exact waarom ik meeliep. Niet uit een anti-Amerikahouding of een afkeer van het kapitalisme. Die gevoelens had ik niet en heb ik ook nooit gehad. Ik was ook zeker geen voorstander van de communistische Sovjet-dictatuur. Ik was al helemaal geen pacifist. Wie mij slaat, krijgt gewoon een hengst terug. Wereldvrede, daar was ik wel voor, maar dan gebaseerd op pure logica en niet op grond van een religie of spirituele levensbeschouwing. Tenminste, dat dacht ik toen.

Voor mij was het volkomen logisch. Als beide machtsblokken samen genoeg explosieve kracht hebben om de Tweede Wereldoorlog tienduizend keer over te doen, dan is het zinloos om te streven naar tienduizendtwee maal. Voor het concept van "wederzijds verzekerde vernietiging" maakt het geen ene pest uit. De denkwijze, dat een nucleaire oorlog überhaupt te vergelijken is met een conventionele en dus ook benaderd kan worden met dezelfde denk- en handelwijzen en dezelfde emoties, is voor mij een levensgevaarlijke en mogelijk funeste drogreden. Een vicieuze cirkel die op een bepaald moment wel verkeerd moet eindigen, tenzij er mensen opstaan die deze verouderde denkpatronen doorbreken en zeggen: "Tot hier en niet verder!"
Een paar jaar later stond ik samen met een goede vriend in Parijs te genieten van het majestueuze uitzicht over een van mijn favoriete steden. Hij was anders dan ik, politiek gezien. Fel anti-communist, fel voorstander van plaatsing van kruisraketten op Nederlandse bodem. Hij hield een gloedvol betoog over de schoonheid, de kunstschatten en de historische waarde van Parijs. Ik maakte de opmerking dat één nucleair wapen genoeg was om dat alles binnen een paar seconden voorgoed te vernietigen. En ik vroeg hem of hij ook maar één reden kon bedenken die dat zou kunnen rechtvaardigen. Hij gaf toe dat hij het niet kon. Zelfs zijn en onze vrijheid, waar hij zo aan hing, was dat niet waard. Ik vond het een hele zelfoverwinning van hem dat hij dat zo eerlijk durfde erkennen. Ik realiseerde me ook op dat moment, dat het niet onze eindeloze discussies waren, maar de combinatie van woorden, met het beeld, het uitzicht over Parijs, dat dit teweeg had gebracht. Het is de combinatie van taal, kennis en beelden die zaken pas écht kristalhelder maakt.

De wereld werd beter, de wereld werd slechter

Deze maand is het vijfentwintig jaar geleden dat de Muur neer ging en het Sovjet-rijk uiteenviel. De Koude Oorlog was ten einde en ik voelde een gigantisch optimisme. Het zou eindelijk goed komen met de wereld. Toen Saddam Koeweit binnenviel en de hele wereld eensgezind, voor het eerst, hiertegen in opstand kwam, voelde het als overwinning. Toen eindelijk het perfide apartheidsregime plaats maakte voor democratie en Nelson Mandela in woord en daad toonde hoe een ware leider van mensen zich ook kan gedragen, had ik het idee dat we aan de voet stonden van een gouden tijd. 
Inmiddels weet ik wel beter. Nieuwe problemen, nieuwe vijandelijkheden, nieuwe bedreigingen, vergrote polarisatie. Na een lange periode van vrede lijkt oorlog dichterbij dan ooit. Sociale onrust groeit en wacht op een vonk dat de samengebalde explosieve kracht zal ontsteken. De wereldbevolking groeit uit haar voegen. De gevolgen daarvan, milieuverontreiniging, ontbossing, overbevissing en klimaatverandering zijn alleen te ontkennen als je bewust bereid bent de kop in het zand te steken. Als je bewust feiten blijft ontkennen. Helaas lijkt dat een van de menselijke kerncompetenties te zijn. 
Er zijn geologen die stellen dat we nu in een nieuw geologisch tijdvak leven, het Antropoceen, het tijdvak waar vooral de menselijke activiteit bepaalt hoe de Aarde en het leven daarop er uit gaat zien. Er valt wat voor te zeggen en het hoeft niet per definitie slecht te zijn. Maar tot nu toe laten wij als soort ons niet van onze beste kant zien.

Toch maar religieus en spiritueel?

Ik heb soms rare triggers. Het was de eerste Star Warsfilm, in de jaren '70. Bij wijze van demonstratie schoot de Death Star de planeet Alderaan aan gruzelementen, met één schot. In één klap werd een hele levensgeschiedenis van een bloeiende wereld weggevaagd, alles wat er leefde uitgeroeid en een verdere toekomst en ontwikkeling in de kiem gesmoord. En ook al was het fictie, ik voelde een voor mij bijna religieus-spirituele waarheid: er bestaat geen grotere wandaad dan het vernietigen van een wereld. Niets rechtvaardigt dat. 
In die tijd geloofde ik nog dat de mens in staat was om al het leven op Aarde te verwoesten door een combinatie van verontreiniging en een wereldwijde kernoorlog. Inmiddels weet ik wel beter. Zelfs als we al onze destructieve krachten volledig aanwenden zijn we alleen in staat om de diversiteit van het leven een flinke opdoffer te geven; alles uitroeien, daarvoor ontbreken ons simpelweg de mogelijkheden en eigenlijk moeten we daar juist blij om zijn. Dat onze activiteiten flinke schade aanrichten is een feit. Dat we vooral onszelf hiermee in de weg zitten ook. Mochten wij ooit onszelf uitroeien, en passant een flink aantal andere soorten meenemen, Moeder Aarde haalt haar schouders op. Ze heeft erger meegemaakt; over een paar miljoen jaar is ze volledig van ons "genezen".

Mensen zijn machtig interessante wezens. Wij zijn de enigen op deze wereld die in staat zijn om een situatie te bekijken zoals het is én tegelijk een voorstelling te maken hoe het zou kúnnen zijn. Daaraan gekoppeld hebben wij ook als enigen de wil én de middelen om er ook daadwerkelijk iets aan te veranderen. Onze intelligentie, onze handen met opponeerbare duim en onze taal waarmee wij inzichten en ontdekkingen met anderen kunnen delen en van hun ervaringen kunnen leren. Geen ander wezen heeft die unieke combinatie. En wij hebben onderhand wel bewezen dat dit werkt.

Maar doen we het wel op de juiste manier? Onze unieke menselijke eigenschappen geven ons meer macht dan ooit een levend wezen op onze wereld had. Het geeft ons bijzonder veel vrijheden om te doen en te laten wat wij willen. Maar is verantwoordelijkheid niet de onlosmakelijke keerzijde van elke vrijheid? En nemen wij die wel voldoende? Wie wijst ons daarop?
Soms krijg ik een beeld van de mensheid als kleutertjes die het doorgeladen pistool of de kettingzaag van papa hebben gevonden en denken dat je daar hele leuke spelletjes mee kan spelen. En het vervolgens ook doen, met alle gevolgen. Misschien snappen ze wel dat het onverstandig is, maar dat geldt dan voor de andere kleutertjes en niet voor hen. Zij vinden altijd wel een reden om zich specialer te vinden dan de rest.

Vroeger gaf ik religies de schuld van dit gedrag. Door mensen een bevoorrechte en veel te belangrijke positie in de ogen van hun God te geven, door te ontkennen dat wij ondanks onze unieke eigenschappen niet wezenlijk verschillen van dieren. Door te propageren dat God deze wereld voor ons had geschapen, door te beweren dat wij de kroon op de schepping zijn. Was dat alles niet de oorzaak van het feit dat wij de Aarde en alles wat er leeft of te vinden is als ons eigendom beschouwen? Was dat niet de rechtvaardiging om andersdenkende soortgenoten onze wil op te leggen, te vervolgen of zelfs uit te roeien? 

Inmiddels ben ik daarvan teruggekomen. Ik heb lang geleden al gemerkt dat juist gelovigen mijn natuurlijke bondgenoten kunnen zijn. Tenminste, diegenen die de nadruk leggen op moreel juist handelen, een gevoel van nederigheid en het nemen van verantwoordelijkheden.  Zij benadrukten het "rentmeesterschap over de Aarde" dat ze als een soort Goddelijke opdracht zagen. En ook al verschillen onze uitgangsposities, hun Goddelijke opdracht tegenover "mijn" verantwoordelijkheid die we op grond van onze "macht" in de schoot geworpen krijgen als logisch gevolg, het resultaat is vaak hetzelfde. 

Ik geloof inderdaad dat wij mensen heel speciaal zijn. Toch nog iets van kleuterachtige hoogmoed? Of gewoon gebaseerd op feiten? Ik geloof dat wij een groot potentieel hebben, maar dat ons gedrag ons in de weg zit. Ons gedrag, onze instincten, onze oude zekerheden. Waar ik naar op zoek ben, is een beeld dat ons even op onze plaats zet, ons leert te relativeren, ons nederigheid laat voelen, maar niets wegneemt van de verwondering die we nodig hebben om ons potentieel tot uiting te brengen, maar dan op een andere manier. Voor mij persoonlijk, dat beeld bestaat. Iemand anders had het al gevonden. En niet zomaar iemand!

Carl Sagan en zijn "Pale Blue Dot"

Carl Sagan was een Amerikaanse astronoom, kosmoloog, astrofysicus en exobioloog met een indrukwekkende "track record" binnen deze vakgebieden. Hij toonde onder meer aan dat aminozuren, bouwstenen van eiwitten en onmisbaar voor onze vorm van leven, onder invloed van straling - in de ruimte alom tegenwoordig - gevormd kunnen worden. Ook had hij een belangrijke rol in de Voyager- en Pioneer-programma's van NASA. De Voyagers en Pioneers waren de eerste door mensen gemaakte voorwerpen die in de buurt kwamen van de grote buitenplaneten van ons zonnestelsel. Naast wetenschapper was hij ook een kei in het schrijven en communiceren over wetenschap. De serie Cosmos uit 1980 maakte hem bekend bij het grote publiek. De sublieme manier waarop hij vertelt en schrijft, het bijna kinderlijke gevoel van enthousiasme en verwondering dat hij vasthoudt, ondanks zijn grote specialistische kennis, het maakt hem tot een van mijn grootste inspiratoren en persoonlijke helden. Ik schrijf graag over wetenschappelijke feiten, maar zoals hij het kon, ik sta nog niet in zijn schaduw!
Tien jaar eerder had hij zijn idee al gelanceerd. Sagan snapte als geen ander hoe sterk de impact van een simpel beeld kon zijn. Toen Voyager 1 in 1990 voorbij de positie van Pluto kwam (op dat moment de buitenste planeet van ons zonnestelsel), gaf NASA het vaartuig een commando om zich om te draaien en nog even foto's te nemen van de Aarde. Een van die foto's werd wereldberoemd en staat nu bekend als "The Pale Blue Dot", het fletse blauwe puntje. En daar is ze dan, bij het pijltje. The Pale Blue Dot, Terra, Moeder Aarde, Mrs. World. Ons thuis. Ons thuis, maar dan in een juist perspectief. 
Dit is wat hij erover schreef. De vertaling uit het Engels is van mij.

"Kijk nog eens naar dat stipje. Dat is hier. Dat is thuis. Dat zijn wij. Daarop heeft eenieder van wie jij houdt, eenieder die jij kent, eenieder van wie jij ooit hebt gehoord, ieder mens die er ooit is geweest, zijn leven geleefd. De optelsom van al onze vreugde, van al ons lijden, onze duizenden zelfverzekerde religies, ideologieën en economische doctrines, elke jager en verzamelaar, elke held en lafaard, elke schepper en verwoester van beschavingen, elke koning en landbouwer, elk jong verliefd stel, elke moeder en vader, elk hoopvol kind, elke uitvinder en ontdekkingsreiziger, elke leermeester van normen en waarden, elke corrupte politicus, elke "superster", elke "opperste leider", elke heilige en zondaar uit de hele geschiedenis van onze soort heeft daar geleefd - op een stofdeeltje, hangend in een zonnestraal. 

De Aarde is een heel klein podium in een uitgestrekt kosmisch theater. Denk aan de eindeloze wreedheden waaraan bewoners van één hoekje van dit pixeltje de nauwelijks te onderscheiden bewoners van een ander hoekje blootstellen, hoe frequent hun misverstanden zijn, hoezeer ze bereid zijn elkaar te doden, hoe hartstochtelijk hun wederzijdse haat. Denk aan de rivieren van bloed, vergoten door al die generaals en machtshebbers zodat zij, in glorie en triomf, voor een ogenblik de meesters konden worden van een klein stukje van dat stipje.

Onze aanstellerij, onze ingebeelde eigenwaan, het waandenkbeeld dat wij een bevoorrechte positie in het Universum innemen, ze worden uitgedaagd door dit fletse puntje licht. Onze wereld is een eenzaam stofje in de grote omhullende kosmische duisternis. In onze onbeduidendheid, temidden van al deze uitgestrektheid, is er geen aanwijzing dat er hulp van elders zal komen om ons van onszelf te redden.

De Aarde is voor zover we nu weten de enige wereld die leven herbergt. Er is geen andere plek, in de nabije toekomst tenminste, waarheen wij kunnen trekken. Bezoeken, jazeker. Ons vestigen, nog niet. Je kan het accepteren of niet, op dit moment is de aarde de plek waar wij standvastig moeten zijn.

Het is wel eens opgemerkt dat astronomie een nederigmakende en karaktervormende bezigheid is. Er bestaat misschien geen betere voorstelling van de waanzin van menselijke hoogmoed dan dit verre beeld van onze kleine wereld. Voor mij benadrukt het onze verantwoordelijkheid om op een vriendelijkere manier met elkaar om te gaan en dat fletse blauwe stipje, het enige "thuis" dat we ooit hebben gekend, te behouden en te koesteren."

Reflectie

Dit beeld en die woorden appelleren aan mijn religieus en spiritueel gevoel als geen andere tekst uit welk heilig boek dan ook. Als ik naga dat onze Melkweg misschien wel 400 miljard zonnen bevat, allemaal met planeten, misschien wel met planeten die op de onze lijken; als ik naga dat het Universum misschien wel 400 miljard melkwegstelsels bevat, ik kan niet anders dan me bijzonder klein en nederig voelen. Ons bestaan lijkt zo toevallig, zo onbeduidend. Maar tegelijkertijd voel ik me bevoorrecht dat wij, in deze tijd, dit allemaal kunnen zien, bestuderen en op ons laten inwerken. En natuurlijk ook gewoon genieten van het onmetelijke uitzicht. Verwondering vanuit nederigheid is wat het resultaat is.

Ik kan met geen mogelijkheid meer geloven dat wij zo speciaal zijn dat dit alles voor ons geschapen is, dat wij de kroon op dit alles zijn. Als je net als ik de wetenschappelijke feiten aanvaardt dat het Universum miljarden jaren oud is en dat de kans dat er misschien wel miljoenen of miljarden werelden zijn waar leven welig tiert, letterlijk levensgroot is, wat voor beeld geeft dit je dan? Ik zie onze Aarde, een onbeduidend en obscuur stofje in een verre uithoek. Ons leven, zowel als individu en als soort, niet meer dan een heel klein lichtflitsje in een zee van tijd, op dat hele kleine stipje. Het beangstigt me geen moment, het verwondert me continu. 

Als ongelovige probeer ik dan de God voor te stellen die hiervoor verantwoordelijk kan zijn. Me even inleven in de positie van mijn "bondgenoten". Een God zo groot dat Hij misschien wel miljoenen evenbeelden heeft geschapen, op wat voor manier dan ook. En wij, wij zijn een van die evenbeelden. Niet meer en niet minder. Maar desondanks, in Zijn ogen net zo speciaal alsof wij de enigen zouden zijn. De Universeel Kampioen multitasken die Hij als God gewoon is, hoeft zich niet te beperken tot één wereld. Hij kan zoveel meer! Als je vast blijft houden aan traditionele uitleg en traditionele beelden, ook al zijn ze eeuwenoud en voelen ze al generaties lang comfortabel voor jou en de jouwen, maak je Hem dan niet bewust té klein en té behapbaar? Té menselijk? Zou het niet zo kunnen zijn dat Hij in werkelijkheid veel groter is dan je ooit had kunnen denken? Is dat idee beangstigend, of roept het juist verwondering en ontzag op?

Dat kleine blauwe stipje, we hebben het in bruikleen. Het is ons huis, maar niet ons eigendom. We kunnen het maar beter met respect behandelen. En dat betekent dat wij als individuen en als soort onze verantwoordelijkheid moeten nemen. Als we dat kunnen opbrengen, onze eigen ongebreidelde vrijheidsdrang inperken, duurzaam te leven in verbondenheid en in evenwicht met alles wat leeft, handelen vanuit gepaste nederigheid, dan geloof ik er wel in dat we ons schitterende potentieel gaan benutten. Dat het de komende eeuwen met veel vallen en opstaan en vooral het maken van veel kolossale fouten gepaard gaat, het zij zo. Uiteindelijk komt de menselijke belofte tot uiting. Nu nog op ons klein blauw stipje, misschien ooit op andere stipjes.

 

Stap over naar Essent

Help deze website en onze schrijvers, stap over naar Essent als energieleverancier.
14/11/2015 19:41

Reacties (24) 

1
16/11/2015 19:46
Heel leuk geschreven, je verwijzing naar Star Wars is heel vermakelijk. Je haalt correct de onmetelijke menselijke arrogantie aan. De aarde is inderdaad een tussenstation van het echte lot van de mensheid, als deze zichzelf niet vernietigd. Het ironische aan de mensheid is dat men antwoorden zoekt in celestijnse verhalen, die nu net totaal irrelevant en onlogisch zijn. De menselijkheid of tenminste het lot ervan ligt in de mens zelf, de universele gedachte is nu en waarschijnlijk voor de komende vier a vijf eeuwen totaal ontbrekend. Het is maar op de rand van de abyss dat de mens zijn plaats z...
1
16/11/2015 20:26
We zullen wel zien. Geen flauw idee wat je bedoelt met hogere dimensies. Ik ga er maar vanuit dat het iets anders is dan de irrelevante en onlogische prietpraat uit het semi-spirituele wereldje, dat immers niet meer is dan geloof: oude wijn in nieuwe zakken.

Vier a vijf eeuwen? Ik denk dat het overleven van deze eeuw al een klus op zich wordt, nu het gros van de mensheid op allerlei gebieden volkomen 'in denial' is en daarin ook wordt aangemoedigd.

Je weet maar nooit! Menselijk bewustzijn koppelen aan artificiële intelligentie, we zouden het zomaar nog mee kunnen mak...
2
15/11/2015 13:28
Ach, over een paar 100 miljoen jaar is ons blauwe stipje toch verbrand door een uitdijende zon: dan kraait geen haan meer naar ons.
Zelfs als wij ons best doen om ons zo netjes mogelijk te gedragen.

Wij zijn gewoon een tijdelijk natuurverschijnsel dat overgeleverd is aan de wetten van de materie en de zwaartekracht.
Daar heb ik geen nachtmerries van, maar ook geen illusies over een 'eeuwig leven'.
Wat een verwaandheid van de mens om zich zo belangrijk te voelen!
1
15/11/2015 13:34
En dan maken we dat ook nog niet eens meer mee. De mens is voor die tijd allang uitgestorven.
1
15/11/2015 15:09
Aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid. ☺
15/11/2015 15:18
Kippen mogelijk ook niet. -))
3
15/11/2015 15:09
Zelf hou ik het op 1,5-2 miljard jaar. Toch nog 4x de periode waarin vrijwel alle diergroepen die we vandaag zien, ontstaan zijn.

Bijna elke individuele diersoort houdt het ongeveer 5 miljoen jaar uit, gemiddeld. We hebben pas 1/25e deel hiervan achter de rug. Halen we de rest? Dat wordt nog spannend!
Kunnen we onze ontwikkeling sturen? Ik denk het wel. Is dat verwaandheid? Misschien wel.

Wat ik pas echt verwaand vind, zijn de ideologieën van de dood. De religies die vanuit een soort morbide geilheid niet kunnen WACHTEN op de dag dat God een eind aan dit alles...
2
15/11/2015 12:00
We zijn slechts te gast op dat kleine blauwe stipje. Dan behoren we het zo netjes achter te laten als dat we gekomen zijn... Helaas gaat dat niet lukken..
15/11/2015 15:10
Never give up trying. ☺
1
15/11/2015 03:55
Mooi weergegeven die flits op dat blauwe stipje. De menselijkheid van ons menselijk vermogen die vast kleiner denkt dan wat het heelal en alles erbij te bieden heeft heb je prachtig verwoord hier.
1
15/11/2015 15:11
Ik voel me klein als ik dat alles zie. Ik voel me immens bevoorrecht als ik het vergelijk met het wereldbeeld van mijn voorouders, die niet anders konden dan overal een magische verklaring voor te zoeken.
14/11/2015 22:30
Inderdaad, we hebben het in bruikleen, we komen en we gaan en dat kleine, blauwe stipje blijft, totdat wij of onze nakomelingen het vernietigd hebben. Wanneer er een God is, ik geloof van wel, dan begrijp ik de bedoeling ook niet helemaal. Ik probeer het te relativeren, door me te bedenken dat er meerdere planeten zijn, die ook zo'n stipje zijn en ook de herkomst van iemand/volkeren zijn. Dat blauwe stipje en dat rode stipje, kunnen misschien ook nog een groen en geel stipje zijn. De beste zal overwinnen. De anderen gaan straks in één keer: boem....weg. Daar waar de meeste fouten gemaakt wor...
1
14/11/2015 21:33
Zeer boeiend neergezet en als je er even bij stil staat dan nuanceert dat heel wat dingen.
1
15/11/2015 15:12
Thanks! Nuancering en nederigheid past ons wel. Positief blijven denken ook. Kan best samen.
2
14/11/2015 21:05
De VVD kreet was toen: Beter een raket in je tuin dan een rus in je keuken...
2
14/11/2015 21:10
Klopt. die leus gebruikte ik ook.
2
15/11/2015 13:20
Ik ook. Uiteindelijk heeft de peperdure bewapeningswedloop tot het uiteenvallen van de Sovjet Unie en het (voorlopige?) einde van de Koude Oorlog geleid. De VVD heeft dus volledig gelijk gekregen.
1
15/11/2015 13:33
Dat vind ik ook.
1
15/11/2015 15:19
Uiteindelijk heb ik Reagans strategie van "Wapenwedloop? Wij concurreren jullie de afgrond in; jullie kunnen ons NOOIT bijbenen" wel kunnen waarderen. Gedeeltelijk natuurlijk.
Copyright © 2016 Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden. Tallsay.com is onderdeel van Plazilla Ltd.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert