Kerstliederen van eeuwen geleden

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Muziek

Kerstmis komt er aan. Waar luister je naar? Moderne kerstliederen over gezellig samenzijn? Of kies je voor het religieuze en traditionele repertoire? Of wat dacht je van een mix? Dan heb ik wel wat suggesties.

 

Have yourself a medieval Christmas!

04d3c1e3130f7f4bb0a0352b79e6ea5d_medium.

De aanleiding

Ben ik de enige die het doet? Eens een avondje achter Youtube kruipen om er dan aan het eind van die avond achter te komen dat ik naar iets totaal anders aan het luisteren ben dan in het begin? Vast niet. 
Ik kan op zoek gaan naar bloopers van tv-series en eindigen bij een documentaire over concentratiekampen of zeenaaktslakken. Best een verschil, dacht ik zo. Of zoals laatst, op zoek gaan naar liedjes uit mijn tienertijd en dan eindigen bij kerstliederen uit de renaissance en de middeleeuwen. Ik dacht toen al "Zal ik daar eens een artikel over schrijven?" Dat zou dan mijn derde artikel worden over Kerstmis. 
In "Een kerstwens uit de macro- en microwereld" liet ik met een dikke knipoog zien dat de hele natuur smacht naar een eeuwige Kerst. In "Maffe, aparte en mooie kerstliederen" mocht mijn puberale ik even aan het woord met een misschien bizarre muziekselectie. En nu? Nu is het tijd voor de onverbeterlijke nostalgist die religieus en spiritueel geïnteresseerd is en ook nog eens niet vies van een scheutje sentiment. Dat u het maar even weet. 

12ff3dfd19dbbf1e84791b7aa772bee7_medium.

Riu riu van Chorale

Als jong pubertje in de jaren zeventig was één tv-programma voor mij heilig: Avro's Toppop. Mijn zus en ik keken er elke week naar. Bij elk nieuw nummer hadden we ons oordeel snel klaar: het was top, of flop. Maar soms hoorden we een nummer dat ons in verwarring bracht. Dan wisten we niet óf we het echt mooi vonden en - ook heel belangrijk toen - of we het wel mooi móchten vinden. 
Een van die nummers was een Spaanse song van de onbekende groep Chorale. Het klonk geheimzinnig, mysterieus. Het begon heel zacht, dromerig, werkte naar een climax en zakte terug in het dromerige. Spaans verstonden we niet. Zelf dacht ik dat het over een rivier ging en dat 'riu' dialect was voor 'rio'. Heel stiekem vond ik "Riu riu" gewoon een erg mooi nummer. Kort geleden kwam ik het weer tegen op Youtube. En pas toen ontdekte ik dat er zoveel meer achter dit deuntje zit.

fa5471f42bfc790ebf8b1d9b3ccf6eca_medium.

Riu riu chiu

Riu riu chiu is een voorbeeld van een Spaanse villancico, een ooit heel populaire muziekvorm, eerst voornamelijk met wereldlijke tekst, later steeds meer religieus. Villancico's stammen uit de perode van de 15e tot en met de 18e Eeuw. 
Riu riu chiu komt voor in de Cancionero de Upsala, een boek met liederen dat in 1556 gedrukt werd in Venetië. De universiteit van Upsala bezit het enige exemplaar ter wereld. De schrijvers en componisten van deze liederen zijn voor het merendeel anoniem. Riu riu chiu wordt vaak toegeschreven aan Mateo Flecha de Oudere, die in 1553 stierf. 
De kreet "riu riu chiu" is waarschijnlijk een klanknabootsing van de roep van een ijsvogel. 

Ríu, ríu, chíu, la guarda ribera,
Dios guardó el lobo de nuestra cordera

(God hield de wolf [duivel] weg van ons Lam [Jezus] )

Dit refrein spreekt voor zich, maar ook het tweede couplet maakt veel duidelijk.

Éste que es nacido es el Gran Monarca
Cristo Patriarca de carne vestido
Ha nos redimido con se hacer chiquito
Aunque era infinito finito se hiciera.

Hij die geboren is, is de Grote Koning
Christus de Alvader, gekleed in vlees
Hij verloste ons toen Hij zich klein maakte
Ook al was Hij oneindig, Hij maakte zich eindig

En dat is natuurlijk dé essentie van wat christenen met Kerstmis gedenken. Het is dan ook niet vreemd dat 'Riu riu chiu' als Christmas carol steeds populairder wordt. Ik laat jullie kennismaken met deze versie van de Hongaarse multi-instrumentalist Arany Zoltán. Zijn versie voert me mee naar lang vervlogen tijden. En het maakt me duidelijk hoe mooi muziek uit de middeleeuwen en de renaissance kan zijn. Nog even een link plaatsen naar Zoltáns eigen website en ik duik verder de geschiedenis in.

da6c45ffa4854c8bb96a96827bc95746_medium.

Als I Lay on Yoolis Night

We zijn aanbeland in het Engeland van de 14e Eeuw. Een lieflijk lied uit de eerste helft van de 14e Eeuw, uit de tijd dat Dante Alighieri zijn Divina Comedia schreef. Misschien dat rond deze tijd in Klein-Azië de eerste tekenen zichtbaar waren van een ramp die als een bosbrand om zich heen zou grijpen, vele slachtoffers zou maken en mensen er van zou overtuigen dat de voorspelde Eindtijd was aangebroken: in tien jaar tijd roeide de pest, de Zwarte Dood, een derde van de Europese bevolking uit. Maar nu, in Engeland, is het nog niet zo ver. Ik laat jullie hier het lied "Als I lay on Yoolis Night", uitgevoerd door het Martin Best Ensemble op hun album "Thys Yool" horen. Het is geschreven in Middel-Engels en vertelt van een moeder en kind. Het kind wil dat zijn moeder voor hem zingt. Het wil weten wat hem te wachten staat. En dan blijkt in het laatste couplet dat we niet met een gewone moeder te maken hebben en al helemaal niet met een doorsnee kind.

"Swete sune," saide sche, 
"Weroffe schuld I synge?
Ne wist I nere yet more of thee 
But Gabriels gretynge.

"He grett me goodli on his knee 
And saide, 'O Hail, Marie!
Hail, full of grace, God is with thee; 
Thou beren schald Messie.'"

Wat raakt me nou zo als ik dit lied hoor? De lieflijke klanken? De boodschap? Ja, dat zeker, maar er is meer.
Het is dat Middel-Engels, de woorden en de uitspraak, waarbij ik er van uit ga dat het zo authentiek mogelijk is. Een taal, net als een volk, is niet statisch. Het lied is bijna 700 jaar oud en toch heel herkenbaar als Engels. Maar de uitspraak vertoont overeenkomsten met mijn eigen taal. Ga ik nog eens 700 jaar terug in de tijd, dan ben ik beland in het Europa van de grote volksverhuizingen. Volkeren vermengen zich, talen vermengen zich of beïnvloeden elkaar. Vanuit de basistalen die dan gesproken worden ontwikkelen zich nieuwe en gaan huns weegs. Verschillend, maar toch herkenbaar en verbonden. Net als levende wezens zelf. Er is meer dat ons verbindt dan ons van elkaar onderscheidt, in elk geval in de basis. Een gedachte die prima past bij de kerstviering.

28fbd5f6e286bd37aacd186204ab0bf6_medium.

Een Hongaarse hymne: Mi Atyánk Atya Isten

Het was Stefanus I, de eerste christelijke koning van Hongarije, die vanaf het jaar 1000 zijn land omvormde tot christelijke natie. Dat dit gepaard ging met de nodige "dwang" waarbij ongetwijfeld een aantal koppen rolden, klinkt anno nu misschien verbijsterend, maar was in die tijden natuurlijk eerder regel dan uitzondering. Feit is dat Hongarije tijdens zijn heerschappij aansluiting vond bij de koninkrijken in het westen en dat veel pelgrims die Constantinopel en van daaruit het Heilige Land wilden bezoeken nu een redelijk veilige route over land kregen. De Hongaarse liturgische gezangen zijn zeker beïnvloed door westelijke tradities maar er ontstond al snel een eigen traditie en karakteristiek repertoire.
Veel van het oorspronkelijk materiaal is verloren gegaan, vooral na de Ottomaanse invallen medio 16e Eeuw. Gelukkig is er nog voldoende bewaard gebleven.
Ik stel jullie voor aan de Hongaarse hymne Mi Atyánk Atya Isten (Onze Vader, God de Vader). De uitvoering is van de groep Anonymous 4

f71d91214cce23e7fb890263a12fdb96_medium.

De Byzantijnse traditie 

We zijn ze een beetje uit het oog verloren, vrees ik. Als we hier te lande aan christendom denken, krijgen we beelden van katholieke kathedralen met hun erediensten vol rituelen en pracht en praal. We zien de kerken van de enorme diversiteit aan "protestantse" stromingen. Misschien zien we een groep zingende en klappende leden van allerlei soorten pinksterkerken voor ons; we komen ze immers vaak genoeg in winkelcentra tegen. Of we denken aan het huis-tot-huis evangeliseren van Jehovah's Getuigen. 
Er is nog een andere, hele belangrijke groep christenen. Die uit het Oosten. De koptische kerk, de Grieks-orthodoxe, de Russisch-orthodoxe. De erfgenamen van de christenen uit een van de belangrijkste steden ooit door mensen gebouwd,  Βυζάντιο, later Byzantium. Ook bekend als Constantinopel en tegenwoordig de miljoenenstad Istanbul. Al eeuwenlang een ontmoetingsplaats voor verschillende culturen die naast handelsgoederen ook ideeën uitwisselden. Ook de verschillende Oosterse kerken vieren Kerstmis en hebben hun eigen liturgische repertoire dat vaak nog direct verbonden is met de antieke Byzantijnse muzikale tradities. 

45a068ef144ef93801fbab13bc151304_medium.

De când Domnul s-a nãscut

Een mooi voorbeeld is deze hymne uit de Orthodoxe kerk van Roemenië. "De când Domnul s-a nãscut" (Since the Lord was born) heeft door zijn oosterse, Byzantijnse karakter toch een heel ander gehoor en gevoel dan de Christmas carols en liturgische muziek die wij in onze windstreken kennen. Deze versie wordt gezongen door het orthodoxe muziekgezelschap Dascalii Canadei.
Als ik dit hoor, merk ik meer verwantschap met muziek en zangkunst uit het Midden-Oosten dan met Westerse traditionele muziek. Zou dat toeval zijn? Ik denk het niet.

773c2c27d2cce2f0c07e4a1bcc464a18_medium.

Kapel van Ananias, oude deel van Damascus

Byzantine Hymn of the Nativity

Luister maar naar deze Byzantijnse hymne in het Arabisch. Laat de combinatie van woorden, gezang en beelden goed op je inwerken. De voorzanger is Reader Nader Hajjar van de St. Elias Antiochian Cathedral in Ottawa, Canada.

Valt je niks op? Lijkt deze vorm van christelijke muziek niet heel erg op de klanken die we kennen uit de islamitische wereld? Is het melodieus reciteren van verzen uit de Qu'ran niet gewoon gebaseerd op de oude Byzantijnse zangkunst? Beïnvloeding of een gemeenschappelijke oorsprong, het ligt toch erg voor de hand. Weer iets dat "ons" met "hen" verbindt, ondanks de onderlinge verschillen. Passend binnen de kerstgedachte? Ik vind van wel. Of ben ik dan te "politiek correct"? 

5b14294247c8e6b9c0d1dcc8c10aa931_medium.

Luchtig en vrolijk afsluiten dan maar

Ik kan er uren over door filosoferen maar dat zal ik jullie en mij besparen. Ik sluit af met een middeleeuwse boodschap van grote vreugde. Want ook dat hoort bij Kerstmis.

5beab51e91b7fadbc58f815bcc880616_medium.

Gaudete! Gaudete!

De hymne "Gaudete!", bekend in het Verenigd Koninkrijk, stamt uit de 16e Eeuw, maar is waarschijnlijk gebaseerd op een oudere versie. De beginzin luidt: "Gaudete, gaudete, Christus est natus ex Maria Virgine". Vertalen dan maar? Niet iedereen spreekt Latijn tenslotte. 

Verheugt u! Verheugt u! Christus is geboren uit de Maagd Maria.

Een boodschap van vreugde en hoop die eenieder vrolijk zou kunnen stemmen. Zeker als ze gezongen wordt door mooie vrouwenstemmen. En wat mij aangaat, als de eigenaressen van die stemmen er ook nog eens beslist niet onappetijtelijk uitzien, nou, dan héb je me!

Deze lieflijke versie wordt gezongen door een groep dames die zichzelf "Mediaeval Baebes" noemen. What's in a name, zullen we maar zeggen. Je kunt kennis met ze maken op hun eigen website. Hun beeltenis wil ik jullie niet onthouden.

b8c2a1a6c954b3b982843aef99e5e0d5_medium.

Merry Christmas and Peace, Y'all!

Ben je religieus? Ben je niet misschien niet christelijk? Maakt het wat uit? Kerst is een feest van de Vrede. Vrede voor de gehele mensheid. Vier je kerstfeest in de geborgenheid van je geloof, de warmte van je God, je onverwoestbare vertrouwen in een mooie toekomst. Vrede zij met u! Peace, Shalom, Salaam, Shanti.
Ben je niet-religieus? Maakt het wat uit? Het feest van de Vrede is er ook voor jou. Geef er je eigen invulling aan.
Vier het met je familie, je geliefden, je vrienden. Verspreid liefde en vrede, niet alleen met de kerstdagen, maar vooral daarna. Dat is nog een hele klus. Maar we kunnen het. Er is meer dat ons verbindt dan onderscheidt.

36af91195d5b51119398e9414694557f_medium.

 

 

 

 

Stap over naar Essent

Help deze website en onze schrijvers, stap over naar Essent als energieleverancier.
13/11/2015 21:45

Reacties (8) 

16/11/2015 22:30
Prachtig artikel
Ik hou van de kerstsfeer met zijn mooie liederen en vooral die oude versies!
1
14/11/2015 03:46
Je brengt de kerstsfeer wel goed over met dit mooie artikel van je.
14/11/2015 22:11
Ik heb er ook weer veel zin in. ☺☺
2
13/11/2015 22:29
Kerst ? Was me nog niet opgevallen :) Toch weer een prachtig artikel. Doe mij de Orthodoxe maar of de Gregoriaanse gezangen
14/11/2015 22:11
Jij bent natuurlijk wat meer 'into' het Orthodoxe, dat snap ik.
1
13/11/2015 22:06
Moet ze nog beluisteren, maar dat komt nog wel.
Wel een pracht artikel van je, maar ik moet ze dus nog beluisteren.
Ik heb hetzelfde als jou met You Tube. Begin bv. met een aflevering van Flodder en eindig met docu over kometen.
1
14/11/2015 22:12
Thanks! Ah, op Youtube ben je dus minimaal net zo maf als ik?
14/11/2015 22:14
Ik maf? Moi? ..... ja. En daar ook al.
Copyright © 2016 Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden. Tallsay.com is onderdeel van Plazilla Ltd.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert