Rituelen rond de jaarwisseling

Door INfiction gepubliceerd in Geschiedenis

Sinds de tijd van Julius Ceasar is de nacht van 31 december op 1 januari het moment waarop het nieuwjaar wordt gevierd. Sindsdien is die datum steeds belangrijker geworden. Tegenwoordig vieren veel mensen over de hele wereld in die nacht de jaarwisseling. In Nederland en veel andere landen wordt hier vuurwerk bij gebruikt. Maar hoe normaal is dat eigenlijk en hoe komen we aan de rituelen rond de jaarwisseling?

 

Rituelen
Rituelen tijdens speciale momenten in het leven zijn vrijwel zo oud als de mens zelf. Denk hierbij aan huwelijken, geboortes, begrafenissen en religieuze feestdagen. Ook met oud en nieuw vinden rituelen plaats, ook al zal niet iedereen beseffen dat tot midden in de nacht wakker blijven, tot tien tellen, vuurwerk afsteken, elkaar geluk wensen en een feestje bouwen, rituelen zijn.

Een ritueel wordt door Wikipedia beschreven als: “… een serie handelingen die gezien worden als een gebruik en bepaald zijn door achtergrond en cultuur.”
 

Religieuze rituelen
Door de eeuwen heen heeft de kerk op verschillende manieren geprobeerd een religieuze draai te geven aan het feestmoment van oud en nieuw. Zo is er geprobeerd een ‘drie daags vasten’ aan te plakken of een religieuze naam namelijk ‘dag der besnijdenis van Jezus’ er aan te geven. Deze pogingen zijn mislukt. Wel is het het Vaticaan gelukt om in verscheidene landen de naam van de avond te veranderen in Sylvesteravond, vernoemd naar de Paus St. Sylvester, die de vervolging van Christenen heeft laten stoppen.
Rond de 19de eeuw waren er Gereformeerden die biddend het jaar verlieten, al prevelend en de bijbel in de hand.

Vuur en lawaai
Heel vroeger werden tijdens oud en nieuw vuren aangestoken, offers gebracht en veel lawaai gemaakt. Mensen zetten maskers op. Het doel hiervan was om geesten te verjagen of mild te stemmen. In de zeventiende eeuw was het gebruikelijk dat jongeren schietend in de lucht over straat gingen.

Tien tellen, kaarten en goede voornemens
In de periode van de Verlichting (17de eeuw) zijn de gebruiken om gezamenlijk tot tien te tellen en goede voornemens te formuleren ontstaan. Het tot tien tellen had te maken met de uitvinding van de secondewijzer. Het is ook de tijd dat voor het eerst gelukwensen via een (visite)kaartje werden verstuurd. De kaart heeft er later voor gezorgd, dat verplichte bezoekjes bij iedereen niet meer hoefden.

Vuurwerk en vreugdevuren
In de 19de eeuw maakte het vuurwerk een soort herintrede, als een comeback van de feestvuren van eeuwen geleden. Tegenwoordig is vuurwerk een wijdverbreid gebruik. Vreugdevuren met kerstbomen midden op kruispunten zijn ook waarschijnlijk voor iedereen een bekend verschijnsel.
Het vuurwerk staat nog steeds symbool om geesten en demonen te verjagen, ook al is dat voor veel mensen niet meer helemaal de bedoeling. Vuurwerk heeft tegenwoordig vaak met gezelligheid te maken, maar ook met risico’s en stoer doen.

Nieuwjaarsduik
Sinds 1960 bestaat het gebruik van de Nieuwsjaarduik, echt iets voor de liefhebber. Tegenwoordig speelt de commercie hier wel een rol bij, zoals de Unox mutsen en sjaals die erna worden gedragen.  De eerste was bij Zandvoort, maar de laatste jaren zijn de nieuwjaarsduiken overal in Nederland te vinden.

Oliebollen eten
Zeer waarschijnlijk is de oliebol afkomstig van de oliekoek, die door verdreven Portugese Joden in Noord Europa is geïntroduceerd. In de 17de eeuw is al een recept, lijkend op die van de oliebol, te vinden in een kookboek.

Oudjaarsconference
Met de opkomst van radio en televisie is sinds de jaren ’60 van de vorige eeuw de Oudjaarsconference een niet meer weg te denken ritueel.

Andere gebruiken door de eeuw heen

  • Spullen en eten eisen, nieuwjaarslopen: In de zeventiende eeuw grepen armen de kans om huizen langs te gaan en soms met gebruik van geweld eten en spullen af te dwingen. In de tijd van de Verlichting werd ingesteld dat iedereen moest aanbellen. Niet iedereen werd meer zomaar binnengelaten.
  • Nieuwjaarsbrieven: Scholieren schrijven brieven om hun ouders te laten zien hoe goed ze al kunnen schrijven. Scholen kunnen direct onder de aandacht van ouders brengen dat het schoolgeld nog betaald moet worden. Dit gebruik is eeuwen oud en is in Vlaanderen nog actueel. Daar worden brieven aan ouders en aan doopmeters/-peters geschreven.
  • Spelletjes spelen: Al eeuwen is het in menig huiskamer het gebruik om spelletjes zoals ganzenborden of later de Kolonisten van Catan te spelen.
  • Carbidschieten: Ondanks dat het niet overal een gebruik is, is in grote delen van Nederland in minderen of meerdere mate een gewoonte.
  • Spullen verslepen of stelen: Op verschillende manieren lijkt op enkele plekken in Nederland een gebruik om spullen van andere naar een centraal punt te slepen of zelfs een artikel (Ringen van Olympische Spelen of een straaljager) met soms vooral symbolische waarde te stelen.
  • Nieuwjaarsreceptie: Een moment om iedereen van het werk, de club of de vereniging een handje te schudden en geluk te wensen in het nieuwe jaar. Niet een favoriet ritueel voor iedereen.
  • Relatiegeschenk: een vooral commercieel gebruik om het eigen bedrijf onder de aandacht te brengen van de reeds bestaande klanten (relatie). Het kerstpakket is in dezelfde lijn als het relatiegeschenk. Het geven van presentjes op de werkvloer is al terug te voeren naar de tijd van de Romeinen. Door de jaren heen is het gebruik beïnvloed geweest door de eerder genoemde nieuwjaarslopen door de armen en de nieuwjaarswenskaart.
  • Het offeren van een slaaf: Aangezien de Babyloniërs rond 2600 v. Chr. dachten dat de koning op nieuwsjaardag het mikpunt van de goden zou zijn, werd een vervanger rond gereden als een koning en vervolgens geofferd. Het kwaad werd op die manier afgewend.
  • Elkaar kadootjes geven: Bij de Romeinen al maar nu nog steeds onder de Fransen een gebruik. In andere landen is dit gebruik naar andere dagen verplaatst zoals Sinterklaar in Nederland en Driekoningen in Italië.

 

Ergens anders in de wereld
Op andere plekken van de wereld hebben ze vanzelfsprekend andere gebruiken.

- Spanje: Doce Uvas: tegelijk met het slaan van de klok om twaalf uur worden er 12 druiven gegeten. Dit moet geluk brengen.
- Groot Brittanië: met gekruiste armen Auld Lang Syne zingen
- Italië: veel vrouwen dragen rode lingerie
- Brazilië: bloemblaadjes in zee gooien
- Peru: met een koffer op straat lopen waarin de verwachting van volgend jaar zit
- IJsland: gemiddeld wordt daar per gezin voor 250 euro aan vuurwerk verstoken
- Mexico: kruidenbaden nemen, kaarsen en wierook branden
- Moldavië: de dans van de beer (de geboorte en herleving van de seizoenen) met bijbehorend berenpak
- Wereldsteden: grote feesten met veel mensen en veel vuurwerk
- Suriname: het oude afspoelen middels een bad vol met kruiden en bloemen
- Iran: tijdens het nieuwjaarsfeest Noroez: een tafel vullen met symbolen van het nieuwe leven
- Finland: het nieuwe jaar voorspellen aan de hand van de vorm van gesmolten tin dat in water is gegoten.
- Japan: een televisieshow waarin bekende personen een sing-off hebben.
- Belarus: single vrouwen proberen op verschillende manieren te voorspellen wie als eerste gaat trouwen in het komende jaar, bijvoorbeeld door een haan te laten eten van een van de hoopjes maïs die voor de vrouwen liggen.
- Filipijnen: Het eten of in de buurt zijn van ‘ronde dingen’, zoals Polka Dots. Dit zou geluk brengen.
- Denemarken: gezamenlijk om 12 uur ’s nachts van stoelen afspringen om meer geluk te krijgen.
- Schotland: Op Hogmanay zal degene die als eerste over de drempel komt een geschenk brengen dat geluk geeft.
- Tsjechië: Bij het koken mag er geen dieren worden gekookt/gebakken, omdat het geluk dan kan weglopen of wegvliegen. Er worden dan veel linzen en bonen gegeten.
 

Op andere momenten
Niet iedereen in de wereld viert op 1 januari het nieuwe jaar. Hierbij een selectie uit de vele varianten op het oud en nieuw in de wereld:

  • Het Islamitisch Nieuwjaar (Muhurram): dag dat de sikkel in de nieuwe maan ontstaat. Herdacht wordt dat profeet Mohammed en zijn volgelingen in 622 de stad Mekka verlieten en naar Medina verhuisden. Er is dan een speciale gebedsdienst in de moskee. Ook wordt er vuurwerk afgestoken en feestjes gehouden. Het nieuwjaar is nooit op dezelfde dag en volgt hierin de Koran. Het is dan ook in tegenstelling tot de vooral Christelijke landen wél een religieuze feestdag, net als het Joods Nieuwjaar.
  • Het Joods Nieuwjaar (Rosj Hasjana): op de eerste 2 dagen van de maand Tisjrie. Dertig dagen van te voren denken de Joden elke dag aan hun gedrag van het afgelopen jaar. Ze vragen vergeving aan iedereen die ze mogelijk hebben gekwetst. Een periode van bezinning. Dan is ook iedere ochtend het geschal van de sjofar (ramshoorn). De laatste dag van het oud/nieuw is Jom Kippoer. Het is ook de periode van Jom Hadin, beoordelingsdag. Binnen het Jodendom bestaat het geloof dat er een symbolisch boek bestaat waarin al het gedrag van ieder mens staat beschreven, zowel de goede als de slechte.  Als de zon ondergaat op Jom Kippoer, schrijft God in het boek wat het lot van iedereen zal zijn voor het komende jaar. Door zich te bezinnen op het gedrag hopen de mensen dat hun lot verbeterd wordt. Rond het Joods Nieuwjaar wordt ook de Challa gebakken, een rond brood in de vorm van een slakkenhuis dat de kringloop van het jaar voorstelt. Ook is het gebruikelijk dat stukjes appel of challa in honing worden gedoopt wat symbool staat voor een zacht jaar. Eten van fruit na een gebed staat voor hetzelfde.
  • Laos, 13-15 april: het Songkran festival waarbij mensen elkaar nat gooien, veel feesten en ceremonies worden gehouden. Het is daar  in april erg droog en warm. Huizen en tempels worden op oudjaarsdag goed schoongemaakt. Iedereen, ook monniken, die wil, kan een emmer met water over zich heen krijgen om ‘gereinigd’ te worden. Op de laatste dag is het vaak volle maan. Dan is het nieuwjaar en roept men “Sa By Dee Pee Mai” (gelukkig nieuwjaar).
  • Het Chinese Nieuwjaar: Iedereen kent wel de drakendansen en leeuwendansen met de grote ‘poppen’ met mensen erin. Het feest eindigt met het lantaarnfestival. In China gaan mensen op nieuwsjaarsdag allemaal naar familie toe wat tot grote stromen reizende mensen leidt. De Chinese staatstelevisie zendt een vrolijk festival uit op die dag. Met vuurwerk, dus explosies en veel lawaai, wordt Nian, een prooidier dat alleen met oud en nieuw verschijnt en huizen kan binnendringen, verdreven. Hij is ook gevoelig voor de kleur rood. Dat verklaart het gebruik van die kleur tijdens die dagen.
  • Het Hindoeïstisch Nieuwjaar: meestal half maart/april. Het huis wordt grondig gereinigd. Er is een eerste maaltijd met melkrijst. De kinderen knielen voor hun ouders en vragen vergeving voor de ergernissen van het afgelopen jaar. Er worden kadootjes gegeven aan elkaar.

 

Bronnen:
Oud en nieuw
Global Voices
Zuid Oost Azië
Beleven.org
Islaamkennis
Wikipedia
Noorderparkkamer
Meertens Instituut
JourneyWoman

 

© INfiction, toegevoegd 12 november 2015

12/11/2015 21:40

Reacties (11) 

1
25/11/2015 08:04
Goed beeld van alllerlei gebruiken rond Oud en Nieuw.
1
13/11/2015 15:47
Voor carbidschieten is tegenwoordig een vergunning nodig. Daarom wordt er hier in het dorp altijd een carbidfeest gehouden in de middag van oudjaarsdag. Heeft nog een voordeel, je houdt de jeugd van de straat.
13/11/2015 16:13
Ik kende dat niet totdat ik hier in Gelderland kwam wonen. Hier in de buurt schijnt er nog wel eens carbid geschoten.
1
tegen INfiction
14/11/2015 08:01
Ik weet niet beter of het werd veelvuldig gedaan. Maar misschien is het niet overal bekend. Vroeger werd het ook veel meer gedaan. Het was goedkoop, gemakkelijk te krijgen en maakte heel erg veel herrie.
1
12/11/2015 22:26
En ik heb nog een ander gebruik.
Ik doe er helemaal niets aan, vind het vreselijk net als die hele maand.
1
12/11/2015 22:28
Dat kan ook. Gelukkig is het voor iedereen vrij er invulling aan te geven. Ik denk dat er veel mensen zijn die december verschrikkelijk vinden, waarvan er veel het niet toe zullen geven.
1
12/11/2015 22:31
Ach ben 1e kerstdag jarig en geen van die dagen, inclusief die dag vier ik meer sinds 1978.
Maar de laatste week is het wel Top 2000 tijd en daar kijk ik elk jaar naar uit.
1
13/11/2015 07:47
Kijk, heb je toch nog een traditie.
1
13/11/2015 07:56
Ja en heb dan vanaf de 25ste tot 2 januari alles potdicht. Ramen en alles met muziek standje onwijs hard om dat smerige vuurwerk niet te horen. Kom dan ook overdag echt niet buiten.
Alleen heel erg vroeg in de ochtend.
1
12/11/2015 22:17
Wat zitten er leuke gebruiken tussen uit diverse landen!
1
12/11/2015 21:48
Mooi overzicht
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert