Pareidolie in Outer Space

Door Edwin Bruinooge gepubliceerd in Wetenschap en onderwijs

Pareidolie, de doorgeslagen vorm van patroonherkenning. Wij mensen zijn er meesters in. Als je het niet té serieus neemt, is het een bron van vermaak. Het universum lacht met je mee. En hoe!

 

Ik zie, ik zie wat jij niet ziet!
 

6e280e582a1e579bc2ffd6434b432828_medium.

Dit kan toch geen toeval zijn?

Een aangeboren eigenschap van mensen en eentje waar wij de absolute meesters in zijn: het herkennen van patronen en beelden. Heel handig als je door de savanne of het oerwoud stapt. Je herkent de tekenen die wijzen op de aanwezigheid van water en voedsel en je herkent de bedreigingen. Die tak op de grond, is het een tak of een adder? En wat ruist er in het struikgewas? Een tijger? Een panter? Een roedel hyenas? Een vijandelijke stam?
Soms hebben we het mis. Maar iedereen zal het er over eens zijn dat het gezonder voor je is om een tijgertje of tien te veel te herkennen dan nét die ene die jou likkebaardend bespiedt over het hoofd te zien. Patronen zien terwijl ze er eigenlijk niet zijn, in de psychologie noemen we dat pareidolie.

b80877599c675abd6200ff8ebd785a79_medium.

Zien we een patroon terwijl het er objectief gezien niet is, dan noemen we dat patroon een fout-positief. Zien we het niet, maar het is er wel degelijk, dan heet dat een fout-negatief. Dat laatste kan dodelijk zijn, het eerste kan je scharen onder 'better safe than sorry'. 

Pareidolie werkt niet alleen visueel. Als je in bed ligt in een vreemde omgeving en je hoort krakende planken op zolder, is het dan niet gewoon logisch om te denken aan voetstappen? Je kan natuurlijk ook doorslaan hierin. Heavy metal-LP's achterstevoren draaien om duivelse boodschappen te (willen!) zoeken, bijvoorbeeld.

Naast een neiging tot pareidolie hebben wij mensen ook de bijna onbedwingbare neiging om over alles controle uit te willen oefenen en daarom alles te willen duiden in een allesomvattend wereldbeeld. We willen - we moeten haast - opvallende zaken verklaren en vooral op onszelf betrekken. Het lijkt een aangeboren neiging te zijn om te streven naar een ordelijke en daarmee zekere omgeving. Een omgeving met betekenis, een levensdoel. Chaos, toeval, willekeur en onvoorspelbaarheid zijn bedreigend voor ons. We kunnen er heel slecht tegen. Het liefst ontkennen we hun bestaan.

47f450a8391c48844cc41fbc7871c03f_medium.

Voeg deze eigenschappen samen en je hebt een prima recept voor geestelijke overheersing door een klasse van handige toverdokters, annex sjamanen, annex goeroes, annex priesters. Waar wij met de handen in de klei en in het zweet des aanschijns moeten ploeteren om een bestaan uit de aarde te trekken, hoeven zij dit niet en kunnen ze zich laven in de weelde en aanzien die wij ze zelf in de schoot hebben geworpen. Omdat zij wel het antwoord op al onze vragen kunnen 'zien' in de ingewanden van een kip, theeblaadjes, sterren of woorden uit een boek dat geschreven is in een taal die ze zelf niet eens meer spreken, laat staan alle nuances ervan te begrijpen.
Maar het is niet helemaal zwart-wit. Zij gaven ons de eerste aanzetten tot geneeskunde, sterrenkunde - en daarmee dus ook navigatie - en ze gaven vaak opdracht voor onze mooiste kunstuitingen. Zij hadden immers de poen daarvoor.

04315b7ad01258990967c5260de7f507_medium.

Het is niet voor niets dat creatieve mensen vaak een grote neiging tot pareidolie hebben. Scheppen is ook associëren op een nieuwe manier en pareidolie is een van de gereedschappen.

Maar pareidolie heeft ook een plek in de zogenaamde harde en koude wetenschap. Geloof je het niet? Richt je blik op de hemel; ik neem jullie mee op een pareidolisch reisje door het universum. 

 

Pareidolia in Space

601ab690dac4122e16a958bd365134b1_medium.

1.    Het Oog van Sauron

Officieel heet het NGC 7293, de Helix-nevel. Het is te vinden in het sterrenbeeld Waterman, ligt op bijna 700 lichtjaar afstand van ons en heeft een diameter van bijna drie lichtjaar. De Helix-nevel is een zogenaamde planet993f5aa0c5480a1a42ba09be5f0d8fd1_medium.aire nevel. Het ontstaat wanneer een grote ster op het eind van haar actieve levensdagen haar buitenste lagen van zich af werpt en de ruimte in slingert. 

De Helix-nevel werd een tijd geleden nog wel eens Oog van God genoemd, maar sinds een jaar of tien heeft het de naam gekregen van een veel minder aardig supernatuurlijk wezen. Het is toch overduidelijk het oog van Sauron, de enig echte Lord of the Ring. Hieronder zie je het Oog van Sauron nog een keer, maar nu op basis van infraroodfotografie.

3cbce16b7693f527371ffae47c8120a2_medium.

De Helix-nevel is niet de enige planetaire nevel met een op pareidolie gebaseerde bijnaam. Nog een paar?

eef7c9d087207e1de49f0c12a32b827c_medium.499acb980b6c0f57d143c1abf61982b7_medium.

                      Eskimo-nevel                                              Kattenoog-nevel

Toch duidelijk te zien, een mensengezicht met een parka er omheen? En dat kattenoog, je hoort het beest toch bijna spinnen? Of mauwen om een volle voederbak?

 

3c6fc5956afc1494c7604812d28f9449_medium.

2.   Kosmische sluikreclame of product placement?

Weten jullie het nog? In elke aflevering van Baantjer dronk het team van De Cock (met c-o-c-k) voordat ze begonnen met boeven vangen, een flesje Yakult. Typisch gevalletje van product placement waarvoor natuurlijk goed betaald werd.
Ook het universum doet het en niet zo'n beetje ook.
We zien een rode ster met een gaswolk er omheen, op zo'n 20.000 lichtjaar van ons, in het sterrenbeeld Eenhoorn. De ster luistert naar de poëtische naam V838 Monocerotis. Het is nog niet helemaal duidelijk wat die gaswolk heeft veroorzaakt, maar ik gok dat de directie van Firefox de aanstichter is. Ze hebben dat overduidelijk een jaar of 20.000 geleden al gepland. Het is toch écht hun logo dat de hemel siert. Eat your heart out, Internet Explorer!

 

aa510f620e8b40bae99d0a2d94b1b9e7_medium.

3.   Pacman of de Death Star?

Mimas is een van de manen van de planeet Saturnus, je weet wel, die met zijn mooie ringen. Naast de vele kleine inslagkraters heeft Mimas één opvallend grote, met een diameter van 130 kilometer. Het moet een aardige klap zijn geweest. Door de klap zijn de randen om de krater ongeveer vijf kilometer hoog opgeworpen, de diepste delen van de krater zijn ongeveer tien kilometer diep. Het bergje in het midden is toch al gauw zes kilometer hoog. Een aardige klim. Maar wel bij lage zwaartekracht.
Vlak na 1977 kreeg Mimas een nieuwe bijnaam: Death Star. Het lijkt inderdaad veel op dat ultieme wapen van 'The Empire' uit de Star Wars- sage.

516f7ad02666ca31701a458eb955fcd5_medium.

Maar toen werd het 2010. Het Cassini-ruimtevaartuig kwam in de buurt en maakte infraroodopnames van Mimas. En wat zagen we toen?

60c7ad1f20f428d9a3ab19aac7e0df2d_medium.

Een kosmische Pacman! Men heeft nog geen goede verklaring voor dit beeld. De rode en gele stukken zijn het warmst; de blauwe het koudst. Maar hoe dat precies komt, dat is nog niet helemaal duidelijk. Dat de manen in ons zonnestelsel een hoop geheimen in zich meedragen, dat wel.
 

66536379cc8d0850689ba08d45ffce0d_medium.

4.   Cosmic smile

Deze kosmische smiley ligt niet eens zo ver van ons vandaan. Hij is te vinden op ons rode broertje Mars. Hij werd voor het eerst gefotografeerd tijdens de Viking-missie in 1976. Deze Galle-krater heeft een doorsnede van 230 kilometer en wordt door intimi ook 'Happy Face crater' genoemd. Deze inslagkrater is ooit veroorzaakt door een asteroïde die met een noodklap op Mars neerstortte. Hoe krachtig die explosie ook was, Mars kan er blijkbaar om lachen. En waarschijnlijk ook om de mensen die maar blijven beweren dat de Galle-krater toch echt door buitenaardse wezens moet zijn aangelegd. Immers, toeval bestaat niet.

c8c6a3b27d202f38ef60c3d27ddd9fcd_medium.

De foto hierboven maakt dat helemaal duidelijk. Dit is het oppervlak van de planeet Mercurius. Walt Disney was here. Hoe kan je anders verklaren dat het smoeltje van Mickey Mouse ons zo vriendelijk aanstaart? Toeval? Nee, werkelijk, zo naïef zijn we toch niet? Toeval bestaat toch niet?

 

857a062b033e042e1810090a4f2b62c4_medium.

5.   Bomen op Mars?

Pareidolie gaat pas echt goed werken als je een foto ziet van een landschap dat je totaal niet kent. Is het niet gewoon heel logisch om dit te zien als een soort woestijnlandschap met her en der een aantal bomen, misschien wel wuivende palmen? We herkennen die elementen die ons bekend voorkomen. 
Maar in dit geval slaan we de plank dan volkomen mis.
Dit is geen foto van een Aardse woestenij, maar van een woestenij op Mars. Aardse beelden en interpretaties zitten ons dan volledig in de weg.

Dit is een beeld van het landschap in de buurt van de Martiaanse noordpool. Onder een laagje rood zand ligt een laag 'droogijs'. Bevroren CO2, en dus minimaal -78° Celsius. Niet echt de beste plek voor bomen. Daaronder ligt weer donker zand, van  vulkanische oorsprong. Als de lente komt, sublimeert het CO2 van ijs tot gas. Daarbij komt het onderliggende zwarte zand vrij, dat de heuvels af glijdt.

 

740e392e06e0a4ae9e41bf59ea952c4b_medium.

6.   Star Trek is ECHT!

Goed nieuws voor alle fans van Star Trek! Gene Roddenberry was écht een visionair 

61d587b16c3ac6bdb0dded3d687f36f2_medium.

en blijkbaar ook een toekomstvoorspeller. De haast utopische samenleving uit zijn tv-series en films, die gaat er gewoon komen. Hoe weten we dit? Omdat er op Mars structuren in het zand zijn aangetroffen die wel heel erg lijken op het insigne dat alle Starfleet-officieren dragen! Dat is een teken, het kán geen toeval zijn!

d1b133abfd7412a31c686fba98daff49_medium.

Helaas, ook voor dit plaatje bestaat een prima natuurlijke verklaring. Het zijn zandduinen, van het type dat we sikkelduinen noemen. Veroorzaakt door wind die langere tijd vanuit een bepaalde richting waait. Op Aarde zien we ze ook.

 

bf1400aa684b3311f19586e3072551ed_medium.

7.   Tell me, said the Elephant

De eerste ruimtevaarders van onze planeet waren geen mensen, maar dieren. Het Russische hondje Laika, de Amerikaanse chimpansee Ham. De meeste mensen zullen hun namen niet kennen. Maar ons zonnestelsel wel. Een eerbetoon aan de dieren van planeet Aarde, die het maar moeten opbrengen om die mooie wereld met een zelfdestructieve soort als de mens te delen. 

Dit reusachtige olifantenhoofd is te vinden op Mars in een gebied met de naam Elysium Planitia, een gebied waar in het verleden veel vulkanische activiteit was met uitgestrekte lavastromen, zoals we die op Hawaii ook kunnen zien. En dat is dus precies wat dit hoofd is, een lavastroom. Wel een hele bijzondere.

140c360b3fa66d1e1ff6d92ba48ae6ea_medium.

Mars is niet de enige plek met een afbeelding van Aards leven. Op de planeet Venus is deze mooie teek te vinden. Ik ben toch benieuwd welke beeldhouwers in staat zijn om zoiets moois uit de rotsen te hakken. Bij een temperatuur van meer dan 400° Celsius, bij een luchtdruk van meer dan negentig atmosfeer, onder een regen van zwavelzuur. Voldoet vast niet aan de Arbowet.

 

42787c87b98350e3291e85bab96d1560_medium.

8.   The Universe loves you!

Als de zon explodeert, gaat onze wereld acht minuten en twintig seconden later in rook op. Als we in een zwart gat vallen, worden we letterlijk uit elkaar gerukt. Als een joekel van een asteroïde op onze wereld valt, wordt het letterlijk een 'global killer'. Maar toch, het Universum is een en al goedheid en liefde. Yeah right!

Right! Kijk maar naar de Hartnevel. Een prachtige rode hartvorm die zoveel liefde uitstraalt dat je er helemaal warm van wordt en jou aanzet tot het tekenen van bloemetjes en elfjes. Van 7500 lichtjaar afstand kijkt het liefdevol op ons neer. Met een goede telescoop kunnen we terugkijken, ergens in het sterrenbeeld Cassiopeia.

 

a5fdd133545c5770588add9b2f34b777_medium.

9.   There's a ghost in my universe!

Is het niet spookachtig? Of sprookjesachtig? De 'Ghost nebula' is een zogenaamde reflectienevel, die het licht van nabije sterren verstrooit. Het ligt op 1470 lichtjaar van ons verwijderd, in het sterrenbeeld Cepheus.
Niet iedereen is het eens met de naam Ghost nebula. Is het niet gewoon een Vuurvogel, een Phoenix, die verrijst uit zijn as? Vind ik zelf een mooier beeld.

 

137376e1fdeff49243e5c159b2d91095_medium.

10.   Merry Christmas of Happy Holidays?

Deze heb ik even geleend uit een ouder artikel van me. Een Universele boodschap, geschreven in sterren, met sterren. Het universum wenst ons 'Happy Holidays', een mooi kerstfeest. De 'letters' van de boodschap bestaan uit sterrenstelsels, die zelf weer uit miljarden sterren en werelden bestaan. 

Maar er is iets controversieels aan de boodschap. OK, Kerstmis is een christelijk feest, maar het universum spreekt tot ons in een 'religie-neutrale', ja mogelijk politiek correcte wijze. Is dat een teken aan de wand?

Een aantal jaar geleden was het boek 'The Bible Code' van Michael Drosnin heel populair. Met allerlei numerologische formules wist hij toekomstvoorspellende boodschappen uit de Bijbel te halen. Niet alleen bleek hij later nogal wat vrijheden genomen te hebben en kwamen een aantal voorspellingen ook niet uit, maar anderen konden hetzelfde trucje uithalen met de verzamelde werken van Shakespeare en andere dikke boeken. Het toonde maar weer eens aan dat je met numerologie alle resultaten kan krijgen die je zelf van tevoren wenst en waar je dus ook naar zoekt.

Er zijn miljarden sterrenstelsels. Ik weet zeker dat het mij lukt om 'Merry Christmas', 'Shalom Hanukkah', 'Welcome Earthlings', of 'Cosmic Joke' te construeren. I just need a lot of photos and a little time. And one or two helpings of pareidolia.

 

a1c012102b124e9383e3a708add2c25c_medium.

11.   De Carina-nevel als mooie afsluiter

Hierboven zie je mijn favoriete nevel uit onze Melkweg, de Carina-nevel. Het ligt op meer dan 7000 lichtjaar van ons verwijderd en heeft een diameter van ongeveer 300 lichtjaar. De Carina-nevel is dus beslist geen kleintje. Het is een gebied waarin veel jonge sterren worden geboren. Maar het mooiste van alles, het is een schatkamer voor pareidolisch geïnteresseerden. 

Stel nou dat dit plaatje in de jaren zestig al beschikbaar was? Hoeveel hippies zouden dan met een goeie spliff in de bek helemaal 'groovy' en 'spaced out' worden van de psychedelische beelden en ongelofeloze visioenen die het zou oproepen? 

Door de Hubble telescoop kunnen we nu op elk detail van de nevel haarscherp inzoomen. Het allereerste plaatje bij dit artikel is zo'n detail. Het heeft de naam 'Mystic Mountain' gekregen.

 

fae3a23add043166c7913d3cfb36163a_medium.

12.   Eerst nog even lachen met pareidolie?

Een paar jaar geleden ging de foto hierboven viraal. Een foto, genomen door een van de Mars-wagentjes. Toch overduidelijk een mannelijke fallus 'in flagrante delicto', geflankeerd door de overbekende 'nootjesachtige' structuren. Ik ging helemaal los in satire, persiflage en pareidolie. Met dit verslag over 'lullige graffiti' als resultaat.
 

86c2a126cc393b66c3e98ba085c3b53f_medium.

13.   Of toch nog wat kunst?

We hebben het allemaal als kind gedaan en misschien ook als volwassene. Naar wolken kijken en proberen om er dieren en voorwerpen in te herkennen. Natuurlijk namen we het niet zo serieus dat we gingen denken dat die dieren ook écht waren. Bracht het ons niet vaak genoeg in een dromerige en creatieve stemming? 
Pareidolie, geniet er van. Neem het niet al te serieus, maar laat het je juist inspireren. Zoals die Canadese singer-songwriter, die eind jaren zestig een van haar mooiste songs schreef, een song over 'soul searching', die begon met een pareidolisch beeld van wolken. Dames en heren, hier is Joni Mitchell met 'Both sides now'. 

 

02/12/2015 09:35

Reacties (12) 

1
02/12/2015 20:26
Deze is echt geweldig. Onlangs was er nog zo eentje , de foto van Boedha op Mars :)
1
03/12/2015 12:20
Boeddha op Mars? Lovely! Die ga ik even opzoeken. Namaste! ☻☻
1
02/12/2015 12:54
Leuk artikel!
1
02/12/2015 19:45
Merci beaucoup! ☺
1
02/12/2015 11:35
Van deze genoot ik destijds al en nu gewoon weer.
1
02/12/2015 19:45
Ik ben bezig met plaatjes verzamelen voor een tweede deel. ☻
02/12/2015 19:46
Oh dat is mooi.
1
02/12/2015 10:31
Een oude bekende over een zeer grappig verschijnsel.
Mickey Mouse en Firefox in space en inderdaad die wolken, waar ik inderdaad nog steeds figuren in herken. Fascinerend!
1
02/12/2015 19:44
Het is meer dan een hobby geworden. Ik kan me enorm verbazen hoe mensen in staat zijn om alle logica en alle kennis opzij te schuiven omdat ze iets met eigen ogen denken te hebben gezien.
Laatst weer een muis op Mars. Er is daar niet eens zuurstof, in elk geval ruim onvoldoende voor zo'n beestje. Niks te vreten, niks te drinken...
1
03/12/2015 11:21
Misschien vertrouwen we wel teveel op onze ogen, een verschijnsel dat bij mij overigens al tanende is, want mijn ogen hollen achteruit (inderdaad, ik heb hele sportieve ogen).

Hoewel, vanochtend toen ik in het nogbijnadonker naar het station liep, zag ik duidelijk een figuur tegen een muur aanleunen. Het had iets onheilspellends. Toen ik dichterbij kwam bleek het een struik te zijn. Toch heb ik een andere route genomen. (hahaha, heldin op sokken)
1
03/12/2015 12:21
Je overlevingsinstinct werkt dus nog prima! ☺
03/12/2015 13:36
Zo kun je het ook noemen natuurlijk.
Zelf dacht ik meer aan een overmaat aan fantasie.
Copyright © Tallsay.com. Alle rechten voorbehouden.
Door gebruik te maken van deze website geef je aan dat je onze Algemene voorwaarden en ons Privacy statement accepteert